آیه انفاق

این مدخل زیرشاخهٔ بحث آیات امامت امام علی است. آیه انفاق از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: آیه انفاق در تفسیر و علوم قرآنی - آیه انفاق از دیدگاه اهل سنت - پرسش مرتبط ندارد

آیه ینفقون اموالهم
﴿﴿الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّیْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِیَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلَا هُمْ یَحْزَنُونَ﴾﴾
ترجمه آیه
«آنان که دارایی‌های خود را در شب و روز پنهان و آشکار می‌بخشند پاداششان نزد خداوند است و نه بیمی خواهند داشت و نه اندوهگین می‌گردند»
مشخصات آیه
بخشی از	آیهٔ ۲۷۴ سورهٔ بقره قرآن کریم
محتوای آیه
شأن نزول آیه	نزول آیه در شأن علی بن ابی‌طالب(ع)
مصادیق برای آیه	امیرالمؤمنین(ع)
دلالت آیه	افضلیت امام علی(ع) امامت امام علی(ع)

آیه انفاق اموال: ﴿الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّیْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِیَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلَا هُمْ یَحْزَنُونَ﴾ از جمله آیاتی است که به شهادت روایات در شأن امیرالمؤمنین(ع) نازل شده است. نزول این آیه در شأن حضرت امیرالمؤمنین(ع) فضیلتی است که اختصاص به آن حضرت دارد و برای احدی غیر از ایشان حاصل نشده است، در نتیجه این آیۀ شریفه به روشنی بر افضلیت امیرالمؤمنین(ع) از سایر صحابه دلالت داشته و به حکم قاعدۀ عقلی قبح تقدّم مفضول بر فاضل، به استناد به آن امامت حضرت امیرالمؤمنین(ع) پس از رسول خدا(ص)ثابت می‌شود.

شأن نزول آیه

امیرالمؤمنین(ع)

به اتفاق علماى شیعه و اكثر علماى اهل سنت اين آيه شريفه در شأن حضرت على بن ابیطالب(ع) نازل شده است. ابن بابويه، شيخ مفيد، شيخ طوسى، طبرسى، بحرينى، قمى و غير ايشان از شیعه و از میان عامه می‌توان از این افراد نام برد: واحدى، ثعلبى، خوارزمى، سدى، كلبى، زمخشرى، طافى، قشيرى، ماوردى، ابن المغازلى، ابن ابى الحديد و ....

انفاق کنندگان مال در راه خدا

برخی از مفسران معتقدند: بر اساس روایتی که از ابوذر و اوزاعى نقل شده اين آيه درباره نفقه و بخشش براى كسانى كه در راه خداجهاد مى‌كنند نازل شده است. برخی دیگر نيز بر این باورند که این آیه درباره هر كسى كه مال خود را در راه خدا خرج و انفاق كند، نازل گرديده است. با این حال، می‌توان گفت: هرچند این آیه در مورد شخص خاص نازل شده است؛ اما حکم آن اختصاص به مورد خاصی ندارد و شامل همه کسانی می‌شود که در انفاق این‌گونه عمل کنند؛ . هرچند انفاق امام علی(ع) به علت سبقت در این مسئله دارای فضیلت بیشتری است. .

محل نزول

این آیه در مدینه بر پیامبر اسلام(ص) نازل گردیده است. .

شرح و تفسیر آیه

در آیه انفاق، به راه‌های مختلف انفاق اشاره شده است؛ بدین گونه که اگر نیازی به اظهار نباشد، به صورت مخفیانه انفاق شود تا کرامت دریافت‌کننده خدشه‌دار نگردد. البته در صورتی که مصلحت‌هایی همچون ترغیب دیگران و تعظیم شعائر در میان باشد، می‌توان به صورت آشکارا انفاق کرد؛ هرچند مقدم داشتن شب بر روز و انفاق پنهان بر انفاق آشکار بهتر است.

در آین آیه، همچنین، به پاداش انفاق از جمله بخشش گناهان و دوری از عذاب اشاره شده است. برخی از مفسران معتقدند خداوند با این کار، زمینه را برای آرامش وجدان و رفع اندوه فراهم می‌کند چرا که ممکن است برخی به سبب واهمه از آینده و یا ترس از دست دادن ثروت، از انفاق خودداری کنند؛ لذا انفاق‌ کنندگان را کسانی می‌داند که وحشتی از آینده نداشته و با از دست دادن بخشی از دارایی خود اندوهگین نخواهند شد. و برخی دیگر از مفسران منظور از آیه را عدم ترس و وحشت در قیامت دانسته‌اند.

دوری از اندوه، داشتن روحیه انفاق،آرامش و امنیت از پیام‌های این آیه دانسته شده است.

انفاق به معنای بخشیدن مال و برطرف کردن کمبودهای مالی است.....

احادیث مرتبط با آیه

حدیث اول

«قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(ص) لعَلِیّ(ع): مَا عَمِلْتَ فِی لَیْلَتِکَ قَالَ: وَ لِمَ یَا رَسُولَ اللَّهِ(ص)؟ قَالَ: نَزَلَتْ فِیکَ أَرْبَعَهًُْ مَعَالِیَ. قَالَ: بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی کَانَتْ مَعِی أَرْبَعَهًُْ دَرَاهِمَ فَتَصَدَّقْتُ بِدِرْهَمٍ لَیْلًا وَ بِدِرْهَمٍ نَهَاراً وَ بِدِرْهَمٍ سِرّاً وَ بِدِرْهَمٍ عَلَانِیَهًًْ. قَالَ: فَإِنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ فِیکَ ﴿الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّیْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِیَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلَا هُمْ یَحْزَنُونَ﴾»

«پیامبراکرم(ص) خطاب به امام علی(ع) فرمود: «ای علی! در شب گذشته چه کردی»؟ فرمود: «ای رسول‌خدا(ص) چرا می‌پرسید»؟ پیامبر(ص) فرمود: «[چون] چهار جایگاه رفیع درباره‌ی تو نازل شد». [علی(ع)] گفت: «پدر و مادرم فدایت! چهار درهم با خود داشتم که یکی را در شب و یکی را در روز و یکی را مخفیانه و یکی را آشکارا بخشیدم. [پیامبر(ص)] فرمود: خداوند درباره‌ تو نازل فرمود: ﴿الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّیْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِیَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلَا هُمْ یَحْزَنُونَ﴾.

حدیث دوم

«قَالَ النَّبِیُّ(ص): نَزَلَتْ: ﴿الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّیْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِیَةً﴾ فِی عَلِیٍّ(ع)».

«پیامبراکرم(ص) فرمودند: آیه‌: ﴿الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّیْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِیَةً﴾ در شأن علی(ع) نازل شده است.» .

حدیث سوم

«عن ابی جعفر(ع) انه قال: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَهًُْ فِی عَلِیٍّ(ع) کَانَتْ مَعَهُ أَرْبَعَهًُْ دَرَاهِمَ فَتَصَدَّقَ بِوَاحِدٍ لَیْلًا وَ بِوَاحِدٍ نَهَاراً وَ بِوَاحِدٍ سِرّاً وَ بِوَاحِدٍ عَلَانِیَهًْ.»

«امام باقر(ع) می‌فرمایند: این آیه در مورد علیّ‌بن‌ابی‌طالب(ع) نازل شد. او چهار درهم با خود داشت که یک درهمشب، یک درهم روز، یک درهم پنهانی و درهمی از آن را هم آشکارا صدقه‌ دادند.» .

حدیث چهارم

«قال ابن‌عبّاس: نَزَلَتْ فِی عَلِیِّ‌بْنِ‌أَبِی‌طَالِبٍ(ع) وَ ذَلِکَ أَنَّهُ أَنْفَقَ أَرْبَعَ دَرَاهِمَ أَنْفَقَ فِی سَوَادِ اللَّیْلِ دِرْهَماً وَ فِی وُضُوحِ النَّهَارِ دِرْهَماً وَ سِرّاً دِرْهَماً وَ عَلَانِیَهًًْ دِرْهَماً فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَهًُْ قَالَ النَّبِیُّ (ص): أَیُّکُمْ صَاحِبُ هَذِهِ النَّفَقَهًِْ فَأَمْسَکَ الْقَوْمُ فَعَادَهَا النَّبِیُّ(ص) فَقَامَ عَلِیُّ‌بْنُ‌أَبِی‌طَالِبٍ(ع) وَ قَالَ أَنَا یَا رَسُولَ اللَّهِ فَتَلَا النَّبِیُّ(ص) فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ.» .

«ابن‌عباس می‌گوید: این آیه در مورد علیّ‌بن‌ابی‌طالب(ع) نازل شد. زیرا ایشان چهار درهم انفاق کرد؛ در تاریکی شب یک درهم، در روشنایی روز یک درهم، یک درهم پنهانی و درهمی هم آشکارا انفاق فرمود. [و از این رو] این آیه نازل شد، پیامبر(ص) فرمود: «کدام یک از شما این‌گونه انفاق کرده است»؟ قوم [از پاسخ‌دادن] خودداری کردند. پس حضرت سؤال را تکرار نمود و این‌بار علیّ‌بن‌ابی‌طالب(ع) برخاست و فرمود: «من، ای رسول‌خدا(ص)! پس پیامبر(ص) آیه‌: فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ را تلاوت فرمود». .

دلالت آیه

افضلیت امیرالمؤمنین(ع)

علّامه حلّی، این آیه را به عنوان یکی از آیات دلالت کننده بر افضلیت امیرالمؤمنین(ع) ذکر کرده است. ایشان در کتاب منهاج الکرامة می‌فرماید: «برهان بیست و هفتم سخن خدای تعالی است [که فرمود]: ﴿الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّیْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِیَةً﴾. از طریق حافظ ابونعیم به اسناد خود از ابن عباس روایت شده است که گفت: این آیه دربارۀ علی(ع) نازل شده است. او چهار درهم داشت که شب یک درهم، روز نیز یک درهم انفاق کرد و به صورت پنهانی درهمی و در آشکارا درهمی دیگر انفاق کرد». ثعلبی نیز در تفسیر خود این چنین روایت کرده است. این برای غیر علی(ع) حاصل نشده است، با توجه به این احادیث آن حضرت افضل از دیگران بوده و در نتیجه امام خواهد بود..

امامت امیرالمؤمنین(ع)

چنانچه گفته شد، این آیه بر افضلیت امیرالمؤمنین(ع) دلالت دارد و به حکم قاعده عقلی قبح تقدم مفضول بر فاضل، دلیلی محکم بر اثبات ولایت و امامت حضرت امیرالمؤمنین(ع) پس از رسول خدا(ص) به شمار می‌رود.

جواز انفاق مال در پنهان و آشکار

عبارت: ﴿الَّذینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّیْلِ وَ النَّهارِ سِرًّا وَ عَلانِیَةً﴾ نه تنها بر جواز انفاق مال در دو وقت شب و روز و در دو حالت پنهانی و آشکار دلالت دارد بلکه بیان این اوقات و حالات می‌تواند بیانگر این نکته باشد که مؤمن باید بر اساس شرایط و زمان‌های مختلف انفاق انجام دهد؛ گاه به صورت آشکار، گاه نهان. همچنین بعید نیست که مقدم داشتن شب بر روز، و پنهان بر آشکار در آیه مورد بحث اشاره به این باشد که مخفى بودن انفاق بهتر است، مگر موجبى براى اظهار باشد، هر چند باید در همه حال و به هر شکل،انفاق فراموش نشود. .

انفاق اموال سبب رفع خوف و حزن در آخرت

جمله: ﴿وَ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ﴾ به وضوح بر عدم وجود حالت خوف و حزن در قیامت در انفاق کنندگان اموال در دنیا دلالت دارد بدین معنا که خوف‌ها و وحشت‌هاى قیامت بر آنها نیست و آنان در قیامت محزون و غمناک نخواهند بود.

اخبار زيادي‌ ‌از‌ طرق‌ خاصه‌ و عامه‌ ‌در‌ تفاسیر برهان‌ و ‌غير‌ ‌آن‌ نقل‌ شده ‌که‌ ‌این آيه‌ شريفه‌ ‌در‌ مدح‌ امير المؤمنين‌ ‌علي‌(ع) نازل‌ شد. چه اینکه آن‌ حضرت‌ چهار درهم‌ نقره‌ داشت‌، يكي‌ ‌را‌ شب‌ انفاق‌ فرمود و يكي‌ روز، يكي‌ را آشکارا و یکی را در پنهانی. آيه‌ شريفه‌ ‌در‌ مقام‌ ترغيب‌ و تحريص‌ ‌بر‌ انفاق‌ ‌است‌ ‌که‌ ‌به هر‌ نحوي‌ که ‌باشد‌ چه شب‌ ‌باشد‌ ‌يا ‌روز، سرّي‌ ‌باشد‌ ‌يا ‌آشکارا، اجر ‌آن‌ نزد خداوند محفوظ ‌است‌ و فرداي‌ قيامت‌ انسان انفاق کننده، نه‌ خوف‌ ‌از‌ عذاب‌ دارد نه‌ حزن‌ ‌از‌ نرسيدن‌ به ثواب‌. خداوند ‌آنها‌ ‌را‌ بمثوبات‌ ‌خود‌ نائل‌ مي‌فرمايد و ‌از‌ عذاب‌ ‌خود‌ نجات‌ مي‌دهد.

به عنوان نمونه از ابن عباس چنین نقل شده:

«﴿وَ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ﴾ مِنْ قِبَلِ الْعَذَابِ وَ مِنْ قِبَلِ الْمَوْتِ یَعْنِی فِی الْآخِرَهًِْ.»

«خوفی بر آنها نیست، [یعنی] از عذاب و مرگ نمی‌هراسند و محزون نمی‌شوند؛ یعنی در آخرت چنین هستند.»

مفسران تفسیر دیگری را نیز از تتمه آیه بیان کرده‌اند و آن اینکه انسان براى ادامه و اداره زندگى خود بى‏‌نیاز از مال و ثروت نیست و معمولاً هنگامى که آن را از دست مى‌‏دهد اندوهناک مى ‌گردد؛ زیرا نمى ‌داند در آینده وضع او چگونه خواهد بود. خداوند در این عبارت می‌‌‌فهماند که چنین افرادى از انفاق در راه خدا،خوف و وحشتى از آینده ندارند و به خاطر از دست دادن قسمتى از ثروت خود اندوهگین نمى‌‏شوند؛ زیرا مى‏‌دانند در مقابل چیزى که از دست داده‏‌اند، از فضل پروردگار و از برکات فردى و اجتماعى و اخلاقى آن در این جهان و آن جهان بهره‏ مند خواهند شد. .

منابع

1. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان ج2
2. قرائتی، محسن، تفسیر نور ج1
3. رضایی اصفهانی، محمد علی، تفسیر قرآن مهر ج2
4. جعفری، یعقوب، تفسیر کوثر ج2
5. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه
6. طیب، سید عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن
7. حسینی میلانی، سید علی، جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۶
8. مکاتبه اختصاصی دانشنامه امامت و ولایت با محمد هادی فرقانی