الهام در کلام اسلامی

از امامت‌پدیا
پرش به ناوبری پرش به جستجو

متن این جستار آزمایشی است، امید می رود در آینده نه چندان دور آماده شود.

اين مدخل از زیرشاخه‌های بحث الهام است. "الهام" از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:
در این باره، تعداد بسیاری از پرسش‌های عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل الهام (پرسش) قابل دسترسی خواهند بود.

الهام در لغت به معنای در دل افتادن، در دل افکندن، در دل افکندن نیکی، در دل افکندن چیزی، در دل افکندن چیزی است در اصطلاح علوم اسلامی به معنای القای معنا و معرفتی از سوی عالم بالا بر قلب آدمی به طریق فیض، و بدون طلب و اکتساب و استفاضه است.


کاربرد الهام در علم کلام و سایر علوم اسلامی

  • در چند موضع از مباحث علم کلام، سخن از الهام به میان می‌آید[۱]:

۱. در بحث اسباب یا راه‌های معرفت، برخی از متکلمان قبل از آن که به بحث درباره اعتقادات دینی بپردازند درباره مسایل معرفت شناسی سخن گفته‌اند و از جمله اسباب و راه‌های معرفت برای انسان را بیان کرده‌اند. در این که الهام یکی از راه‌های معرفت برای بشر است سخنی نیست، ولی از راه‌ها و اسباب متعارف و عمومی‌ نمی‌باشد، بدین جهت نمی‌توان آن را در ردیف حس و عقل از اسباب معرفت به شمار آورد [۲][۳].

۲. در بحث وجوب معرفت خداوند از راه تفکر عقلی، متکلمان اسلامی‌نظر و تفکر عقلی برای شناخت خداوند را واجب دانسته‌اند، زیرا معرفت خداوند واجب است، و نظر و تفکر عقلی مقدمه لازم برای آن می‌باشد، در این جا این مسئله مطرح شده است که می‌توان از راه الهام و تصفیه خاطر نیز خدا را شناخت، در این صورت راه شناخت خداوند منحصر در نظر و تفکر عقلی نخواهد بود[۴].

  • در پاسخ گفته شده است: در مورد دو راه یاد شده احتمال این که آنچه بر قلب القا می‌شود از سوی شیطان باشد وجود دارد، و تشخیص این که مطلب القا شده بر قلب الهام رحمانی است یا القای شیطانی به تأمل و تفکر عقلی نیاز دارد [۵][۶].
  • مضافاً بر این که الهام از راه‌های اختیاری و اکتسابومعرفت نیست، و تصفیه نفس اگر چه اختیاری است، ولی مبتنی بر مقدمات دشواری است که از توان اکثر افراد بیرون است [۷][۸].

۳. در مبحث نبوت، آن جا که از وحی بحث شده، فرق آن با ابزارهای معرفتی مشابه مثل رؤیای صادقه، تحدیث، الهام و... مورد توجه قرار گرفته و به این مناسبت سخن از الهام به میان آمده است [۹][۱۰].

  • چنان که در بحث از فرق میان نبیّ و رسول و امام و محدَّث و وصیّ نیز از الهام سخن گفته‌اند [۱۱][۱۲].

۴. در بحث از منابع علوم ائمهعلیهم السلام، از الهام به عنوان یکی از منابع علم امامانعلیهم السلام یاد شده است [۱۳][۱۴].

۵. و اخیراً، ردّ پای الهام را در مسائل جدید کلامی، به عنوان یکی از اقسام تجارب دینی و عرفانی، در مباحث توحید و نبوّت می‌توان مشاهده کرد؛ در بحث اثبات وجود خدا از این بحث می‌شود که آیا الهام و سایر تجارب عرفانی می‌توانند دلیل معتبر بر وجود خداوند تلقّی شوند یا نه [۱۵]. و در بحث نبوت، از سنخیت یا عدم سنخیت وحی انبیاء با تجارب عرفانی و از جمله الهام بحث می‌شود [۱۶]. البته جدید بودن این دو بحث، فقط از ناحیه طرح مسئله و دلایل تازه است، زیرا مطلب اول، بخشی از بحث وجوب معرفت خداوند از راه تفکر عقلی است، و مطلب دوم، منطبق بر بحث نسبت وحی و الهام است[۱۷].

  • در منابع تصوف و عرفان، در مباحث مربوط به شناخت نفس و انواع خطورات نفسانی [۱۸]، مراتب و انواع کشف و کیفیت وصول به این مراتب [۱۹]، مراتب یقین [۲۰] و بحث از طوایف مجاهدان "اهل مجاهدت" و مجذوبان "اهل عطاء" [۲۱] به تفصیل یا اجمال درباره الهام سخن گفته‌اند[۲۲].
  • در علم اخلاق، ضمن بحث از انواع رذایل متعلق به قوّه عاقله [۲۳] و شرح عجائب قلب و تسلط شیطان بر قلب به وسیله وسواس [۲۴] به بحث از الهام پرداخته‌اند[۲۵].

منابع

جستارهای وابسته

  1. الهام به امام؛ علیه السلام
  2. الهام به پیامبر؛صلى الله عليه وآله وسلم
  3. الهام به پیامبر خاتم؛ صلى الله عليه وآله وسلم
  4. الهام به ولی؛
  5. الهام به وصی؛
  6. الهام به اهل بیت علیهم السلام؛
  7. الهام به فاطمه زهرا علیها السلام.

منبع‌شناسی جامع وحی و الهام

پانویس

  1. دانشنامه کلام اسلام؛ ج۱، ص ۶۸.
  2. شرح العقائد النسفیه، ص ۴۵ـ ۴۶.
  3. دانشنامه کلام اسلام؛ ج۱، ص ۶۸.
  4. دانشنامه کلام اسلام؛ ج۱، ص ۶۸.
  5. قواعد المرام، ص ۲۹ـ ۳۰ و احیاء علوم الدین، ج۳، ص ۲۶.
  6. دانشنامه کلام اسلام؛ ج۱، ص ۶۸.
  7. شرح المواقف، ج۱، ص ۲۵۸.
  8. دانشنامه کلام اسلام؛ ج۱، ص ۶۸.
  9. رسالة التوحید، ص ۱۶۲ـ ۱۶۳؛ کلم الطیّب، ص ۱۴۳ـ ۱۴۶؛ المبدأ والمعاد، ج۲، ص ۸۰۷ـ ۸۰۸ و علم الیقین فی اصول الدین، ص ۳۶۰ـ ۳۶۱.
  10. دانشنامه کلام اسلام؛ ج۱، ص ۶۸.
  11. اسرار الامامة، ۱۴۵ و ۳۶۴ـ ۳۶۵ و حق الیقین فی معرفة اصول الدین، ص ۱۳۴.
  12. دانشنامه کلام اسلام؛ ج۱، ص ۶۸.
  13. اسرار الامامة، ص ۲۸۶ و منشور عقاید امامیه، ص ۲۶۲.
  14. دانشنامه کلام اسلام؛ ج۱، ص ۶۸.
  15. تبیین براهین اثبات خدا، ص ۲۵۹ـ ۲۶۵ و درآمدی بر کلام جدید، ص ۱۴۹ـ ۱۵۱.
  16. وحی و نبوّت در قرآن، ص۸۲ـ ۱۱۴؛ درآمدی بر کلام جدید؛ تحلیل وحی، ص ۵۶ـ ۷۲؛ وحی و افعال گفتاری، ص ۹۳ـ ۱۲۵.
  17. دانشنامه کلام اسلام؛ ج۱، ص ۶۸.
  18. قوت القلوب، ص ۲۳۸ـ ۲۶۸؛ عوارف المعارف، ۱۷۶ـ ۱۷۸؛ مقاصد السالکین، ص ۳۵۳ـ ۳۷۱ و فتوحات مکیّه، ج۱، ص ۳۵۳ـ ۳۶۴.
  19. شرح فصوص قیصری، ص ۸۷ـ ۹۲.
  20. مرتع الصالحین و زاد السالکین، ص ۲۱۸.
  21. مرتع الصالحین و زاد السالکین، ص ۲۶۹.
  22. دانشنامه کلام اسلام؛ ج۱، ص ۶۸.
  23. جامع السعادات، ص ۱۴۲ـ ۱۶۶ و معراج السعاده، ص ۸۵ـ ۸۹.
  24. احیاء علوم الدین، ج۳، ص ۲ـ ۴۵.
  25. دانشنامه کلام اسلام؛ ج۱، ص ۶۸.