انصاف در معارف و سیره نبوی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث انصاف است. انصاف از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: انصاف در لغت - انصاف در اخلاق اسلامی - انصاف در معارف و سیره نبوی - انصاف در معارف و سیره رضوی - پرسش مرتبط ندارد

رعایت انصاف

در اداره امور، برای برپاداشتن حق و عدل، بیش از هر چیز انصاف لازم است که بدون آن نه حقی برپا می‌شود و نه عدالتی جاری می‌گردد و نه دولتی می‌ماند. رسول خدا(ص) در وصایای خود به ابن مسعود فرمود: «ای فرزند مسعود، از جانب خود با مردم به انصاف عمل کن و امّت را نصیحت و خیرخواهی کن و بدیشان رحمت نما، که چون چنین باشی و خداوند بر اهل سرزمینی خشم گیرد و تو در آن میان باشی، چون اراده فرماید که بر آنان عذاب نازل کند به تو نظر نماید و بدیشان رحم کند؛ زیرا خدای متعال می‌فرماید: «و پروردگار تو بر آن نبود که آبادی‌ها و شهرهایی را به ستم نابود کند در حالی که مردم آنها مصلح باشند»».

هر زمامدار و مدیری که از خود سلب انصاف کند، خداوند پایداری را از او سلب می‌کند: «هر که انصاف و عدالت را مانع گردد و درباره دیگران به کار نبندد خداوند امکان برقراری و پایداری از وی سلب کند».

انصاف سبب پایداری مدیریت و عزتمندی آن است. از امام باقر(ع) روایت شده است که گفت: امیرمؤمنان(ع) در ضمن کلامی فرمود: «بدانید هر که از خود به مردم انصاف دهد، خداوند جز عزّتش نیفزاید».

از ویژگی‌های این عزّت، پیوندی است که خداوند میان قلب زمامدار و مردم برقرار می‌سازد و به صورت دوستی و حمایت جلوه می‌کند: «دوستی بر انصاف استوار می‌گردد و رسوخ می‌یابد».

با رعایت انصاف، پیوندی محکم میان زمامدار و مردم برقرار می‌شود و میل به خدمتگزاری و شور و نشاط کار و تلاش، فراهم می‌گردد و سبب فزونی دوستان می‌شود: «انصاف مایه فزونی دوستان است و سیره عادلانه مخالفان را مقهور می‌سازد».

قدرتمندی هر مدیریتی بستگی به میزان انصاف در آن مدیریت دارد. بی‌انصافی دوستان را رنجیده خاطر و پراکنده می‌گرداند و حمایت لازم و شور و شوق تلاش را بر باد می‌دهد. آن‌که خواهان توانمندی در مدیریت و خواستار پیوند دل‌ها و دوستان بسیار است، باید رعایت انصاف نماید: «انصاف‌کننده دارای یاوران و دوستان بسیار است».

بنابراین کدام خردمندی است که خود را از این موهبت محروم سازد؟ آیا عدم رعایت انصاف، چیزی جز نشانه بی‌خردی نیست؟ از امیرمؤمنان(ع) چنین روایت شده است: «بسنده است در خردمندی انسان اینکه اهل رعایت انصاف باشد».

رعایت انصاف بهترین ویژگی برای اداره خردمندانه امور و برترین فضیلت انسانی است: «انصاف فزون‌ترین فضیلت‌هاست».

رسول خدا(ص) که در عقل اکمل خلق بود، نهایت کمال را در رعایت انصاف داشت تا جایی که درباره آن پیشوایی که راه او صراط مستقیم است، نوشته‌اند: «خویشان خود را احسان می‌کرد بی‌آن‌که ایشان را بر دیگران اختیار کند، مگر به چیزی چند که خدا به آن امر کرده است».

رسول خدا(ص) در رعایت انصاف چنان دقیق و جدی بود که اجازه نمی‌داد ذرّه‌ای از آن عدول شود. به روایت ابن اسحاق پس از فراغت رسول خدا(ص) از بازگرداندن زنان و کودکان هوازن در غزوه حنین هوازن، مردم اطراف آن حضرت را گرفتند و گفتند: ای رسول خدا، غنائم را تقسیم کن و سهم ما را از شتران و گوسفندان بده؛ و چنان اطراف رسول خدا را احاطه کرده بودند که حضرت ناچار به درختی تکیه داد؛ ردای آن حضرت را از دوشش کشیدند و بردند. پیامبر رو به آنان کرد و فرمود: «ای مردم، ردای مرا پس بدهید، به خدا سوگند که اگر شما را به شماره درختان تهامه گوسفند و شتر باشد، همه را بر شما قسمت کنم؛ و در من بخلی و ترسی و دروغی نخواهید یافت».

آن‌گاه پهلوی شتری ایستاد و پاره‌ای کُرک از کوهان شتر میان دو انگشت خود برگرفت و آن را بلند کرد و گفت: «ای مردم، به خدا سوگند که از غنائم شما و از این پاره کرک جز خمس آن حقّی ندارم؛ و آن خمس هم به شما داده می‌شود. پس اکنون هر که هر چه از غنائم برداشته است اگر چه نخ و سوزنی باشد، آن را برگرداند؛ زیرا خیانت در غنائم، روز قیامت برای خیانتکار ننگ و آتش و بدنامی خواهد بود».

مردی از انصار پیش آمد و دسته‌ای نخ مویی نزد آن حضرت آورد و گفت: ای رسول خدا، این نخ‌های مویی را برداشته‌ام تا پالان شتر خود را با آن بدوزم. رسول خدا(ص) فرمود: «آن‌چه سهم من است از آن تو باشد». مرد انصاری گفت: اگر کار به این سختی است، نیازی به آن ندارم و آن را در میان غنائم انداخت.

مردی دیگر نزد رسول خدا(ص) آمد و گفت: ای رسول خدا، این ریسمان را موقعی که دشمن به هزیمت رفته بود یافته‌ام؛ آیا می‌توانم بارهای خود را با آن ببندم؟ حضرت فرمود: «سهم من از آن تو باشد، ولی با سهام مردم چه می‌کنی؟»

پیامبر خدا(ص) در رعایت انصاف این‌گونه بود. در همه امور رفتاری مبتنی بر اصول داشت. مدیریتش، اداره قلوب بود.

سیره رسول اکرم(ص) بهترین سیره‌هاست؛ زیرا آن حضرت برترین میزان و بالاترین معیار سنجش است و همه چیز را باید با سیره و روش آن حضرت سنجید. به بیان سفیان بن عیینه:: به درستی که رسول خدا(ص) میزان اکبر است و همه چیز را باید با خلق و سیره و روش و راه و رسم او سنجید و بدان عرضه نمود، که اگر با آن موافق بود، حق است و چنان‌چه با آن مخالف بود، باطل است».

منابع

1. دلشاد تهرانی، مصطفی، سیره نبوی ج۳ (سیره مدیریتی)