ازدواج
ازدواج از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: ازدواج در قرآن - ازدواج در فقه اسلامی - ازدواج در تاریخ اسلامی - ازدواج در جامعهشناسی اسلامی - ازدواج در معارف و سیره معصوم - ازدواج در معارف و سیره نبوی - ازدواج در معارف و سیره رضوی - ازدواج در معارف و سیره امام جواد - ازدواج در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی - پرسش مرتبط نداردازدواج به معنای قرینشدن با یکدیگر، شوهرکردن، زنگرفتن و زناشویی است. ازدواج به قدمت خلقت آدمی است؛ زیرا پس از آفرینش حضرت آدم(ع)، خداوند همسرش را آفرید و او را به همسری وی درآورد. در قرآن کریم، فلسفه و آثار ازدواج، افزایش نسل، ایجاد آسایش، مودت و رحمت و از آیات و نشانههای وجود خداوند معرفی شده است. فقها در تحقق و درستی ازدواج شروطی ذکر کردهاند: عقد؛ اذن ولیّ؛ مَهر.
معناشناسی
«ازدواج» برگرفته از واژه «زوج» به معنای جفت در مقابل فرد[۱] و به معنای قرینشدن با یکدیگر، شوهرکردن، زنگرفتن و زناشویی[۲] است. در فقه در همان معنای لغوی و عرفی بهکار رفتهاست و به آن نکاح نیز گفته میشود[۳].
پیشینه
«ازدواج» به قدمت خلقت آدمی است؛ زیرا پس از آفرینش حضرت آدم(ع)، خداوند همسرش را آفرید و او را به همسری وی درآورد[۴]. ازدواج پیوسته به عنوان سنتی مورد احترام[۵] در میان ادیان الهی و ملل مختلف از قراردادها و احکام خاصی پیروی کردهاست و در اسلام جایگاهی ویژه دارد.
در قرآن کریم، فلسفه و آثار ازدواج، افزایش نسل[۶]، ایجاد آسایش، مودت و رحمت و از آیات و نشانههای وجود خداوند[۷] معرفی شده است. روایات، ازدواج را سنت پیامبر(ص)[۸] و موجب پاکدامنی انسانها[۹]، حفظ عفاف، گشایش درهای رحمت الهی[۱۰]، کاملشدن نیمی از دین[۱۱] و دریافت پاداش مضاعف[۱۲] و از هر بنایی، پیش خداوند محبوبتر[۱۳] معرفی کرده و رهبانیت و پرهیز از این سنت نبوی را امری ناپسند[۱۴] دانسته است[۱۵].
فلسفه ازدواج
ضرورت و اهمیت
- پاسخ به ندای فطرت و طبیعت انسانی؛
- ارضای مشروع غریزه جنسی و سلامت جسمانی؛
- خروج از تنهایی و تأمین نیاز عاطفی به همدم؛
- رسیدن به استقلال و بلوغ اجتماعی؛
- بقای نسل بشر و جلوگیری از انقراض؛
- ایجاد امنیت اخلاقی و پیشگیری از فساد اجتماعی؛
- ساماندهی نظام خویشاوندی و هویتبخشی به فرزندان (مشروعیت نسب)؛
- بهرهمندی از وعده الهی در گشایش رزق و معیشت[۱۶].
اهداف و کارکردهای ازدواج
- دستیابی به آرامش و سکون روانی (مودت و رحمت)؛
- تکامل شخصیت و رشد معنوی (خروج از خودخواهی)؛
- حفظ دین و تکمیل ایمان؛
- تربیت نسل صالح و کارآمد برای جامعه؛
- گسترش فرهنگ دینی و ارزشهای اخلاقی؛
- ایجاد کانون گرم خانواده به عنوان سلول بنیادین جامعه؛
- رسیدن به مقام قرب الهی از طریق همسرداری و تربیت فرزند؛
- همافزایی و مشارکت در ساختن زندگی مادی و معنوی موفق[۱۷].
مقدمات ازدواج
همسریابی و همسرگزینی
زن و شوهر از ارکان خانواده به شمار میروند و خانواده مهمترین نقش را در تربیت فرزند ایفا میکند؛ از اینرو، اگر همسران از لحاظ جسمی، افرادی سالم و از لحاظ روحی و معنوی، صالح و تربیت یافته باشند به جدّ میتوان گفت بخش مهمی از تربیت فرزند، سامان یافته و تضمین شده است. پیامبر اکرم(ص) و اهل بیت(ع) هم، دیگران را به این امر خطیر سفارش کردهاند و هم خود در انتخاب همسر دقت نمودهاند. پیامبر اکرم(ص) میفرماید: «به همشأن خود زن بدهید و از همشأن خود زن بگیرید و برای نطفههای خود [جایگاهی مناسب] انتخاب کنید»[۱۸].
پیامبر(ص) و ائمه(ع) در عمل، درباره خود و خانواده خود چنین کرده و در انتخاب همسر، دقت لازم را مبذول داشتهاند. اهمیت مسئله انتخاب همسر در سیره معصومان(ع) روشن است. اما باید توجه داشت که تمام اهمیت این مسئله برای تربیت فرزند نیست، بلکه چنان که در برخی از روایات آمده، برای ایجاد تفاهمِ زن و شوهر و ثبات و آسایش خانواده نیز میتواند باشد که آن هم محیط امن و سالمی را برای تربیت فراهم میآورد. برای نمونه، یکی از ویژگیهایی که معصومان(ع) به رعایت آن در انتخاب همسر سفارش کردهاند و ازدواج امیرمؤمنان علی(ع) و حضرت زهرا(س) نیز با توجه به این ملاک بوده است، همشأن بودن زن و شوهر است. این امر مهمترین عامل تفاهم زن و شوهر و استحکام نظام خانواده است که این نیز مهمترین عامل در پرورش درست فرزندان است. در مقابل، تفاهم نداشتن همسران و درگیری آنها که موجب ایجاد خدشه در کانون تربیت میشود، مهمترین و بیشترین عامل انحراف فرزندان است[۱۹].
خواستگاری
مهریه
جهیزیه
از سنتهای معمول و رایج در ازدواج مسلمانان، خرید وسایل زندگی برای دختر و پسر، از سوی والدین است که برای تقویت پایههای اقتصادی خانواده نوبنیاد صورت میگیرد و به «جهیزیه» معروف است. این سنت به خودی خود مناسب و مطلوب است، ولی در عین حال باید دانست که جهیزیه از نظر قانونی و فقهی، جزء نفقه زندگی محسوب میشود و نفقه زندگی زن و شوهر، نیز بر عهده مرد است[۲۰]. به عبارت دیگر تهیه جهیزیه، لطف و محبت خانواده زن است، نه وظیفه و تکلیف. بنابراین مردان نباید در این زمینه توقعی داشته باشند، بلکه با چشم محبت و قناعت به آن بنگرند، چنان که کمیت و کیفیت جهیزیه وسیلهای برای تحقیر و سرزنش زن و خانواده او قرار نگیرد[۲۱].
احکام شرعی ازدواج
انواع ازدواج
ازدواج در یک تقسیمبندی، بر اساس فقه شیعه، به دایم و موقت تقسیم شده است[۲۲]. ازدواج موقت که از آن به مُتعه تعبیر شده، در قرآن کریم ذکر شده است[۲۳]. مشروعیت این ازدواج، با احادیث بسیاری نیز ثابت[۲۴] و به عنوان حکمی قرآنی و سنتی نبوی معرفی شدهاست[۲۵]. پارهای تفاوتها، در احکام و شرایط، ازدواج موقت را از دایم متمایز ساختهاست؛ مانند موقت بودن این نوع ازدواج که موجب میشود زوجین در پایان مدت تعیین شده، بدون نیاز به طلاق از همدیگر جدا و نامحرم شوند. همچنین در متعه، تعیین مدت و مهریه شرط است و زن و شوهر از یکدیگر ارث نمیبرند و نفقه زوجه نیز بر زوج واجب نیست[۲۶].[۲۷]
شرایط ازدواج
فقها در تحقق و درستی ازدواج شروطی ذکر کردهاند:
- عقد: فقها ادعای اجماع کردهاند[۲۸] که خواندن صیغه عقد (ایجاب و قبول لفظی) شرط صحت ازدواج است و رضایت قلبی یا ایجاب و قبول عملی که همان معاطات است، کفایت نمیکند[۲۹].
- اذن ولیّ: فقها از دیرباز در ضرورت اجازه ولیّ، یعنی پدر یا جد پدری در ازدواج دایم یا موقت دختر باکرهای که به سن رشد رسیدهاست اختلاف نظر داشتهاند؛ هرچند در لزوم اذن ولی برای ازدواج صغیره و عدم لزوم اذن ولیّ برای ازدواج غیر باکره، اختلافی وجود ندارد.
- مَهر: مهر دادن از سنتهای کهن در روابط خانوادگی است که از آن به «صداق» و «کابین» نیز تعبیر میکنند[۳۰] و مراد از آن عین یا عملی است که مالیت داشته و قابل انتفاع شرعی باشد و هنگام ازدواج به صورت نقد از جانب مرد پرداخت میشود یا بر ذمه او قرار داده میشود[۳۱].
عقد ازدواج
عقد ازدواج یا برای مدّتی معیّن منعقد میشود یا برای همیشه، از اوّلی به متعه یا ازدواج موقّت و از دومی به ازدواج دائم تعبیر میشود. ازدواج به خودی خود برای مشتاق آن و نیز به قول مشهور برای غیر مشتاق، مستحب و ترک آن مکروه است؛ امّا در صورت خوف وقوع در گناه به سبب ترک آن، واجب است.
ازدواج به لحاظ کسی که با او پیوند زناشویی بسته میشود یا حرام است، مانند ازدواج با محارم، یا مکروه است، مانند ازدواج با نازا و شرابخوار و یا مستحب، مانند ازدواج با زن بِکر (دوشیزه)، پاکدامن، فرزندآور و فرمان بردار شوهر[۳۲].[۳۳]
صیغه عقد
پس از خواستگاری نوبت به اجرای صیغه عقد و ایجاد محرمیت بین دختر و پسر میرسد. نکتهای که در این خصوص درخور توجه است، رسم ایجاد فاصله زمانی بین عقد و عروسی است که از آن به دوره «عقدبستگی» یاد میکنند. امروزه فوایدی برای دوران عقد بستگی طرح میشود که از مهمترین آنها، آشنایی هرچه بیشتر زوجین و خانواده آنان با یکدیگر است. از طرفی زوجین با اجرای عقد ازدواج که هزینه کمتری دارد، به حکم شرع، قانون و عرف، همسر یکدیگر میشوند، ضمن آنکه از دغدغه جستوجوی همسر مناسب و از فشارها و هیجانات جنسی آزاردهنده رهایی مییابند؛ فرصتی برای تدارک مراسم عروسی و تهیه منزل و ملزومات زندگی آینده تهیه میکنند و آمادگیهای لازم قبل از ورود به زندگی مشترک را به دست میآورند.
پرسشی که در اینجا مطرح میشود این است که آیا دوران عقدبستگی در سیره معصومان وجود داشته است یا خیر؟ با توجه به روایاتی که از پیوند دهنده دوستیها و پیامآور مهربانیها و اهل بیت پاکش رسیده است و گزارشهای تاریخی از آن حکایت میکند، دوران عقدبستگی در جریان ازدواج امیرالمؤمنین و حضرت زهرا(س) وجود داشته است. از امام صادق(ع) روایت شده است که فرمود: «علی فاطمه را در ۲۴ ماه رمضان[۳۴] به عقد خویش درآورد و در ذیحجه همان سال پس از جنگ بدر با وی ازدواج نمود»[۳۵].[۳۶]
مراسم و تشریفات ازدواج
ولیمه
زفاف
همسرداری
حقوق همسر
اصول همسرداری
تحکیم همسرداری
آداب همسرداری
جستارهای وابسته
منابع
پانویس
- ↑ جوهری، الصحاح، ۱/۳۲۰؛ ابنمنظور، لسان العرب، ۲/۲۹۱.
- ↑ دهخدا، لغتنامه دهخدا، ۸/۱۱۴۵۴.
- ↑ زراعتیان، اکبر، مقاله «ازدواج»، دانشنامه امام خمینی ج۱، ص ۶۲۸ – ۶۳۴.
- ↑ کلینی، الکافی، ۵/۴۴۲.
- ↑ حر عاملی، تفصیل وسائل الشیعه، ۲۰/۱۵.
- ↑ سوره شوری، آیه ۱۱.
- ↑ سوره روم، آیه ۲۱.
- ↑ حر عاملی، تفصیل وسائل الشیعه، ۲۰/۱۵.
- ↑ حر عاملی، تفصیل وسائل الشیعه، ۲۰/۳۶.
- ↑ نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴/۱۵۲.
- ↑ حر عاملی، تفصیل وسائل الشیعه، ۲۰/۱۷.
- ↑ حر عاملی، تفصیل وسائل الشیعه، ۲۰/۱۸.
- ↑ نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴/۱۵۳–۱۵۴.
- ↑ حر عاملی، تفصیل وسائل الشیعه، ۲۰/۲۱؛ نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴/۱۵۵.
- ↑ زراعتیان، اکبر، مقاله «ازدواج»، دانشنامه امام خمینی ج۱، ص ۶۲۸ – ۶۳۴.
- ↑ ر.ک: مصباح یزدی، محمد تقی، فلسفه اخلاق، ج۲، ص۲۴۰ و ۲۴۶؛ شرفالدین، سید حسین، ارزشهای اجتماعی از منظر قرآن کریم، ص ۳۲۵.
- ↑ ر.ک: مصباح یزدی، محمد تقی، فلسفه اخلاق، ج۲، ص۲۴۰ و ۲۴۶؛ شرفالدین، سید حسین، ارزشهای اجتماعی از منظر قرآن کریم، ص ۳۲۵.
- ↑ «أَنْكِحُوا الْأَكْفَاءَ وَ انْكِحُوا فِيهِمْ وَ اخْتَارُوا لِنُطَفِكُمْ»؛ حر عاملی، محمد بن الحسن، وسائل الشیعة، ج۱۴، ص۲۹.
- ↑ حسینیزاده و داوودی، سیره تربیتی پیامبر و اهل بیت، ص ۳۶.
- ↑ سیدمصطفی محقق داماد، حقوق خانواده، ص۲۹۰.
- ↑ ولیزاده، حامد، سیره خانوادگی پیامبر و اهل بیت، ص ۳۹.
- ↑ انصاری، کتاب النکاح، ۲۸.
- ↑ سوره نساء، آیه ۲۴.
- ↑ کلینی، الکافی، ۵/۴۴۸–۴۶۴؛ حر عاملی، تفصیل وسائل الشیعه، ۲۱/۵–۸۰.
- ↑ حر عاملی، تفصیل وسائل الشیعه، ۲۱/۶ و ۹.
- ↑ امام خمینی، تحریر الوسیله، ۲/۲۷۴.
- ↑ زراعتیان، اکبر، مقاله «ازدواج»، دانشنامه امام خمینی ج۱، ص ۶۲۸ – ۶۳۴.
- ↑ بحرانی، الحدائق الناضره، ۲۳/۱۵۶؛ طباطبایی، سیدعلی، ریاض المسائل، ۱۱/۱۰.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۲۲/۲۱۱؛ انصاری، کتاب النکاح، ۷۷؛ یزدی طباطبایی، العروة الوثقی، ۵/۵۹۶؛ خویی، موسوعه، ۳۳/۱۲۸.
- ↑ دهخدا، لغتنامه دهخدا، ۱۳/۱۹۳۳۵.
- ↑ زراعتیان، اکبر، مقاله «ازدواج»، دانشنامه امام خمینی ج۱، ص ۶۲۸ – ۶۳۴.
- ↑ جواهر الکلام، ج۸، ص۲۹، ۱۴ و ۳۳ ـ ۳۴؛ العروة الوثقی، ج۲، ص۷۹۷؛ وسائل الشیعة، ج۲۰، ص۲۷ ـ ۵۹ و ۷۹ ـ ۸۴.
- ↑ هاشمی شاهرودی، سید محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۱، ص ۳۹۰-۳۹۱.
- ↑ «جَاءَنِي جَبْرَئِيلُ(ع) لَيْلَةَ أَرْبَعٍ وَ عِشْرِينَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ»؛(کشف الغمه، ج۱، ص۳۶۷).
- ↑ «تَزَوَّجَ عَلِيٌّ فَاطِمَةَ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ وَ بَنَى بِهَا فِي ذِي الْحِجَّةِ مِنَ السَّنَةِ الثَّانِيَةِ مِنَ الْهِجْرَةِ»؛ (کشف الغمه، ج۱، ص۳۶۴).
- ↑ ولیزاده، حامد، سیره خانوادگی پیامبر و اهل بیت، ص ۳۷.