ازدواج در معارف و سیره معصوم

این مدخل زیرشاخهٔ بحث ازدواج است. ازدواج از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: ازدواج در قرآن - ازدواج در فقه اسلامی - ازدواج در تاریخ اسلامی - ازدواج در جامعه‌شناسی اسلامی - ازدواج در معارف و سیره معصوم - ازدواج در معارف و سیره نبوی - ازدواج در معارف و سیره رضوی - ازدواج در معارف و سیره امام جواد - ازدواج در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی - پرسش مرتبط ندارد

معناشناسی

ازدواج در لغت به معنای «جفت شدن» و «جفت گرفتن» و در اصطلاح علوم، به معنای «تنظیم دو به دوی اشیاء» است. واژه دیگری که بر امر ازدواج دلالت دارد، واژه نکاح است که در لغت به معنای تقابل است، نکاح، رابطه‌ای حقوقی ـ عاطفی است که با عقد، بین زن و مرد برقرار می‌گردد و به آنها حق می‌دهد که با یکدیگر زندگی کنند. است. مظهر این رابطه، حق تمتع جنسی است.

امر پسندیده نکاح را با بررسی به کتب ادیان الهی، می‌توان از زمان آفرینش انسان مشاهده کرد. خداوند زمانی که انسان را خلق کرد، جفت او را هم آفرید و از تزویج آنها، نسل انسان باقی ماند. در تعریف اصطلاحی ازدواج آمده است: «قراری است مبتنی بر قانون، شرع، عرف، گفتار یا آیین خاص بین یک زن با یک مرد، برای ایجاد رابطه جنسی و معمولاً فرزندزایی، اساس خانواده را تشکیل می‌دهد». در تعریف دیگری آمده است: «ازدواج، سبب دوام و پایداری نسل است و بقای بشر به آن وصل است. این، قانون نظام آفرینش است و بر کل هستی، حاکم می‌باشد».

با توجه به این تعاریف در مورد ازدواج، می‌توان گفت علاوه بر کارکرد تولیدمثل و فرزندزایی، هدف والاتری در ازدواج نهفته است و آن برطرف شدن نقص‌های وجودی هر یک از زوجین و تکامل آنهاست. از این رو تعریف ازدواج چنین است: ازدواج، قراردادی رسمی برای پذیرش یک تعهد متقابل جهت زندگی خانوادگی است که آدمی در سایه آن در خط سیر معین و شناخته شده‌ای از زندگی قرار گرفته با آن به کمال می‌رسد.

بشر در طول تاریخ، در امر ازدواج، گاه راه افراط را پیموده و گاه به تفریط کشیده شده است؛ چنان که گروهی بدون توجه به کارکردهای مثبت ازدواج، آن را سرکوب کرده‌اند و معتقدند روابط جنسی به هر صورتی که باشد، منافی با کمال انسانی است. بودائیان، راهبان، پدران کلیسا و برخی فرقه‌های دیگر را می‌توان از این دسته شمرد. گروهی دیگر در رویکردی کاملاً متفاوت، تمامی عقده‌های روحی بشر را ناشی از سرکوب تمایلات جنسی و تنها راه سلامت روانی را ارضای بی‌قید و شرط غریزه جنسی دانسته‌اند. در حالی که تشکیل خانواده، راه میانه‌ای است که هم به نیاز فطری و غریزه جنسی پاسخ مثبت می‌دهد و هم با هدایت آن در بستری قانونی و ضابطه‌مند، از طغیان این غریزه که مانع اصلی شکوفایی استعدادهای فطری انسان است، جلوگیری می‌کند.

جایگاه ازدواج در سیره معصومان(ع)

برخلاف بسیاری از مکاتب که ازدواج را امری نکوهیده یا دست‌کم مانعی بزرگ بر سر راه تکامل انسان می‌دانند، یا قائل به ارضای بدون حد و حصر غرائز جنسی هستند، اسلام با رویکردی متعادل، تنها راه ارضای صحیح این غریزه را ازدواج و زندگی زناشویی دانسته و برای نهاد خانواده، جایگاهی والا قائل شده است. در بینش اسلامی، ازدواج نیز مانند هر عمل عبادی دیگر، دارای مقاصد و اغراضی است. با توجه به جایگاه والای ازدواج در سیره معصومین(ع) به کلام و دیدگاه آنها در این باره به اختصار اشاره می‌کنیم: محبوب‌ترین بنا نزد خداوند: پیامبر اکرم(ص) فرموده‌اند: هیچ بنایی در اسلام نزد خداوند، دوست داشتنی‌تر و عزیزتر از ازدواج نیست. از آنجا که با ازدواج است که کانون گرم خانواده شکل می‌گیرد، این عمل نزد خداوند متعال تا این اندازه محبوب و ارزشمند است.

بهترین افراد امت پیامبر(ص): رسول خدا(ص) فرموده‌اند: «بهترین افراد امت من، متأهلان و بدترین افراد امتم عزب‌ها هستند». با توجه به اینکه فرد با تشکیل خانواده و ازدواج، از لغزش‌ها و معصیت‌های بسیاری دور می‌شود، متأهل شدن در سیره پیشوایان هدایت، اهمیت فراوانی دارد.

خانه محبوب خداوند: پیامبر اکرم(ص) می‌فرماید: خداوند خانه‌ای را که در آن وصلت صورت گیرد دوست می‌دارد و خانه‌ای را که در آن طلاق واقع شود، دوست نمی‌دارد. بالاترین نعمت پس از اسلام: بعد از نعمت اسلام، هیچ نعمتی برای مرد مسلمان، برتر و مفیدتر از این نیست که همسری داشته باشد که هرگاه به او بنگرد، مسرور و شاداب گردد و هنگامی که به او دستور بدهد، اطاعت کند و هرگاه که از نزدش برود، حافظ خود و مال همسرش باشد.

عامل تکمیل دین: هر کس ازدواج کند، نیمی از دینش را باز یافته است و درباره نیم دیگر باید تقوای الهی را رعایت کند. بر اساس این حدیث، ازدواج از عوامل مؤثر در تکمیل دین است. زراره می‌گوید: در ایام جوانی خدمت امام صادق(ع) رسیدم و به آن حضرت عرض کردم: به سن ازدواج رسیده‌ام، ولی هنوز ازدواج نکرده‌ام. امام از من پرسید: در این سن جوانی با نیروی غریزه جنسی چه می‌کنی؟ آیا صبر و تحمل می‌کنی؟ این سخن امام صادق(ع) بیانگر این است که کنترل غریزه جنسی، کاری بسیار دشوار است که تنها با تقوا امکان‌پذیر است.

گشودن درهای رحمت الهی: پیامبر اکرم(ص) فرمودند: درهای رحمت الهی در چهار هنگام گشوده می‌شود: هنگام بارش باران؛ آن‌گاه که فرزند به صورت پدر و مادر خود نگاه کند؛ هنگام بازگشایی در خانه خدا؛ و هنگام ازدواج. بنابراین با ازدواج و تشکیل خانواده، درهای رحمت به سوی زن و شوهر بیش از پیش گشوده می‌شود و رزق و روزی خانواده تأمین می‌گردد.

عامل ارزش یافتن عبادات: نظام خانواده از چنان جایگاهی در اسلام برخوردار است که حتی بر پاداش عبادت و بندگی تأثیر می‌گذارد؛ چنان که دو رکعت نماز فرد متأهل، برتر از عبادت فرد مجردی است که شب و روز نماز بخواند. امام صادق(ع) فرموده‌اند: «دو رکعت نماز مرد متاهل، افضل از نماز مرد مجردی است که شب را به عبادت بایستد و روز را با روزه سپری کند».

اساس ازدواج در اسلام بر سادگی است و پیامبر اسلام(ص) همواره با رفتار و سخنان خویش، مشوق و مبلغ سادگی بوده‌اند؛ چنان که می‌فرمایند: «بهترین مراسم ازدواج، آن است که با کم‌ترین هزینه و زحمت برگزار شود».

از آنجا که نکاح، قراردادی اجتماعی است هر یک از زوجین حقوق و احوال شخصی خود را حفظ می‌کنند: «زن با حفظ حقوق خود، به عنوان یک شخص مالک دارایی خود تلقی می‌گردد. بنابراین مثلاً زن حتی بعد از ازدواج، از حق کامل مالکیت و فروش اموال و استفاده از درآمد خود برخوردار است. زن پس از ازدواج، نام خانوادگی خود را حفظ کرده و نام خانوادگی شوهر را اختیار نمی‌کند».

شکل‌گیری روابط زن و شوهر

خداوند متعال، نیاز زن و مرد به یکدیگر را به شکلی بسیار زیبا و منطقی، در کلام خود بیان می‌کند: «و شما را به صورت زوج‌هایی آفریدیم». با تأمل در این آیه، می‌فهمیم که زن و مرد به یکدیگر تمایل و رغبت دارند و این احساس جفت‌خواهی، جزئی از خلقت آنهاست.

آیات دیگر قرآن کریم نیز بیانگر این نکته است که ارضای غریزه جنسی باید در حیطه شرعی و به دور از افسار گسیختگی باشد: ﴿قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَلِكَ أَزْكَى لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا يَصْنَعُونَ﴾.

﴿وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ﴾.

با تأمل در این آیات، در می‌یابیم که انحراف جنسی، ویرانگر کیان خانواده و نابودکننده سلامت و کرامت انسان است. بنابراین ارتباط زن و مرد باید از راه صحیح برقرار شود تا خانواده‌ای که از آن شکل می‌گیرد، سالم باشد و به سمت کمال پیش رود. امام علی(ع) درباره ارتباط سالم و زندگی آرام می‌فرمایند: ازدواج، سنت رسول خداست؛ از سنت وی پیروی کنید؛ زیرا با ازدواج به موقع و پسندیده می‌توان غریزه جنسی را در راه صحیح هدایت کرد.

کارکردهای حیاتی خانواده: آسایش، رابطه‌ای تنگاتنگ با رفاه (فراهم بودن امکانات مادی) دارد و آرامش، رابطه‌ای نزدیک با حالات معنوی و تأمین نیازهای روحی دارد. خداوند متعال نخستین و مهم‌ترین کارکرد خانواده را آرامش‌بخشی می‌داند؛ چنان که می‌فرماید: از [نوع] خودتان همسرانی برای شما آفرید تا بدان‌ها آرام گیرید و میانتان دوستی و رحمت نهاد».

آرامش و آسایش از نیازهای روحی و روانی انسان است که در کانون گرم خانواده، تأمین می‌شود. با توجه به این نکته، خداوند متعال برای نهادینه شدن آرامش در خانواده، محبت و دوستی را به زوج‌ها هدیه می‌دهد: ﴿وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً﴾، تا این آرامش تداوم و استحکام یابد. امام علی(ع) درباره آرامشی که با ازدواج و تشکیل خانواده، در زندگی آن حضرت پدید آمده بود، می‌فرمایند: در زندگی مشترک با همسر خود فاطمه(س) غم‌ها و گرفتاری‌های روزمره، همواره با نگاه به وی، از من برطرف می‌شد.

روان شناسان معاصر با تحقیق در خصوص عوامل شخصیت‌ساز در خانواده، با بررسی نکات زیست‌محیطی، اجتماعی و فرهنگی، دریافته‌اند وراثت و محیط، تأثیر بررسی چشمگیری در پرورش و تربیت افراد دارد. رسول خدا(ص) می‌فرمایند: در زمان تولید نسل، از قانون وراثت غافل نباشید؛ همچنین توجه داشته باشید که زمینی پاک باشد تا فرزندان شما وارث صفات ناپسند نباشند. در کلامی دیگر از امیرمؤمنان علی(ع) آمده است: سجایای اخلاقی، دلیل پاکی وراثت و فضیلت ریشه خانوادگی است.

امام صادق(ع) فرموده‌اند: «از ازدواج با احمق بپرهیزید که همنشینی با احمق، مایه اندوه و بلا و فرزندش نیز تباه شده و بدبخت است». کارکرد دیگر خانواده، رشد اجتماعی است. بیشتر صاحب‌نظران بر این باورند که خانواده، بهترین و کامل‌ترین نهاد برای اجتماعی شدن است. خانواده با انتقال تجربه‌ها و الگوهای رفتاری اجتماعی، قالب‌های ذهنی را در فرزندان شکل می‌دهد که این فرایند موجب جامعه‌پذیری و فرهنگ‌پذیری فرزندان می‌شود.

نیاز زن و مرد به یکدیگر: حیات و نظام هستی بر محور دو جنس نر و ماده می‌چرخد و میان زن و مرد تمایلی وجود دارد که آنها را به پیوند با یکدیگر سوق می‌دهد. نوجوانی و جوانی، دوره شکل‌گیری کنش و واکنش‌هاست. خداوند فلسفه ازدواج را به شکلی بسیار زیبا این‌گونه بیان می‌کند: ﴿هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ﴾. این تشبیه بسیار زیبا و دقیقی از نگاه اسلام به ازدواج است. در این تشبیه، رابطه‌ای دوسویه میان زن و مرد برقرار است؛ به گونه‌ای که مرد، حامی زن و زن نیز حامی مرد است. اسلام برای تقویت این همگرایی و واکنش میان زن و مرد، مدل تشکیل خانواده را توصیه و بر آن تأکید می‌کند.

اهمیت و اهداف ازدواج در سیره امامان معصوم(ع)

دین اسلام به منظور حاکم ساختن فرهنگ عفاف بر خانواده و جامعه و جلوگیری از لغزش و انحراف افراد، به ویژه جوانان، آنها را به ازدواج تشویق و ترغیب کرده است؛ از جمله خداوند در قرآن مجید، افراد جامعه را موظف می‌کند که در راستای تشکیل خانواده برای کسانی که همسر ندارند، بکوشند: ﴿وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَى مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ﴾.

اسلام در پرتو تشریع ازدواج، اهدافی خاص را دنبال می‌کند که برای تحقق آنها، در مراحل مختلف ازدواج، تدابیری اندیشیده است و به شدت بر آنها اهتمام دارد. از سوی دیگر، با معرفی اهداف ناصواب و نابجا از ازدواج و مردود شمردن آنها، مسلمانان را از این گونه ازدواج‌ها باز می‌دارد.

تشکیل خانواده: یکی از اهداف اساسی ازدواج، تشکیل خانواده است. این هدف، بیان کننده این است که تمام انگیزه‌های ازدواج، مانند پاسخ به نیازهای روحی و روانی، حفظ نوع بشر و تولید نسل سالم و پاک، باید در چارچوبی تعریف شده و در قالب کانونی به نام خانواده تحقق یابد.

خانواده، کانون محبت و عاطفه و لطف است که با ازدواج پی‌ریزی می‌شود. ازدواجی که به تشکیل این کانون مهر و محبت نینجامد، شاید از دیدگاه عرفی و حقوقی ازدواجی صحیح، اما ازدواجی مطلوب و مفید نیست؛ هرچند تولید مثل و برخی نیازها در آن تأمین شود. بدون تحقق این هدف، تحقق اهداف دیگر نیز ممکن نیست یا به صورت ناقص خواهد بود؛ برای مثال، تأمین مودت و محبت تنها از طریق پیمان ازدواج به دست می‌آید.

محبت و مودت به همسر و فرزندان: اسلام در کنار نیازهای جسمی انسان‌ها، به نیازهای روحی و معنوی آنها نیز توجه دارد. یکی از این نیازها، نیاز به محبت و مهربانی است که اسلام این نیاز را در خانواده تأمین می‌کند. بستر محبت و مهربانی همسران و فرزندان به یکدیگر، تنها در فضای خانواده فراهم می‌شود. بنابراین، «مودت و محبت» نیز از جمله اهداف ازدواج هستند که در قالب روابط خانوادگی تحقق می‌یابند.

آرامش روانی: آدمی پس از پشت سرگذاشتن مراحلی از حیات خود، به مرحله‌ای می‌رسد که خود را نیازمند ارتباط با جنس مخالف می‌بیند. این نیاز به گونه‌ای است که با ارضای نیاز جنسی صرف هم برطرف نمی‌شود و آدمی حتی در حالی که به تمایلات جنسی او پاسخ داده شده است، باز هم احساس نیاز به ارتباط با جنس مخالف را دارد. این نیاز در برخی مواقع، به قدری شدید می‌شود که تمرکز و آرام و قرار را از انسان می‌گیرد.

بر اساس نتایج پژوهش‌های روان‌شناسی، تنها عاملی که می‌تواند به این انسان بی‌قرار آرامش بخشد، ازدواج است. اسلام نیز یکی از اهداف ازدواج را پاسخ به این نیاز درونی معرفی می‌کند و آن را از جمله نشانه‌های خداوند می‌شمارد: ﴿وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا﴾.

پاسخ به ندای فطرت: آموزه‌های اسلامی، مطابق با طبیعت بشر است و به همه نیازهای جسمی و روانی وی توجه کرده است؛ مانند نیاز جنسی که خداوند برای رسیدن انسان به آرامش و تداوم و بقای نسل وی، در وجود او قرار داده است. ازدواج، در حقیقت پاسخ دادن انسان به ندای درونی خویش است. در بسیاری از آیات قرآن کریم، نکاتی درباره روابط جنسی زن و شوهر بیان شده است. معصومین(ع) نیز با معادل‌سازی پاداش روابط جنسی با تکالیف دینی چون جهاد، درصدد ایجاد نگرش مثبت دینی درباره این عمل فطری بودند.

اسلام نه تنها ازدواج و پاسخ به نیاز جنسی از این طریق را عملی پست نمی‌داند بلکه آن را ارزشمند، مقدس و شایسته پاداش معرفی می‌کند و با این دیدگاه، ازدواج را به عنوان مسیر صحیح پاسخ به نیازهای جنسی ترویج می‌کند تا آدمی را از پرتگاه رفتارهای جنسی بی‌ضابطه دور سازد و با قانونمندسازی رفتارهای جنسی، عفت و حیا را به جامعه ارزانی کند.

پرورش نسل پاک: ازدواج از طریق عقد شرعی، تنها راه تولید نسلی پاک و سالم است. بنابراین، این هدف نیز جزو اهداف اساسی ازدواج بیان می‌شود. اسلام به منظور رسیدن به این هدف، شرایط خاصی را برای ازدواج در نظر گرفته و به دلیل اهمیت این هدف، حتی به شرایط تغذیه، حالات روحی و... زوجین نیز توجه کرده است.

از این رو به رعایت برخی امور و پرهیز از برخی امور دیگر که در پرورش نسل پاک مؤثر است، توصیه می‌کند. برای مثال، اسلام از ازدواج با فرد شراب‌خوار و بداخلاق، کم‌خرد و احمق نهی می‌کند. در برخی از متون اسلامی توصیه شده است که اگر با این افراد ازدواج کردید، از آنها بچه‌دار نشوید. این توصیه نشان می‌دهد که این شرایط، دست‌کم به منظور تولد نسل سالم و پاک، لازم است.

تکمیل و تکامل شخصیت آدمی: ازدواج، نوعی تکامل روانی و عاطفی را برای انسان به ارمغان می‌آورد؛ زیرا هیچ انسانی به تنهایی کامل نیست و به همین دلیل، پیوسته در جهت جبران نقص و کمبود خویش تلاش می‌کند. انسان با قرار گرفتن در کانون یک زندگی مشترک و در سایه انس و الفت و محبت و روابط نزدیک و صمیمانه، استقلال می‌یابد، احساس مسئولیت بیشتری می‌کند، زندگی برایش هدف‌دار می‌شود و از ثمرات کسب و کار و تلاش خود در خانواده نوبنیاد خویش، بهره می‌گیرد.

در زندگی زناشویی، زن و مرد از تشویق‌ها، حمایت‌ها، رهنمودها و کمک‌های یکدیگر بهره‌مند می‌شوند و در برخورد با مسائل و مشکلات زندگی، از تعاون و همکاری‌های همسر خویش کمک می‌گیرند. در سایه ازدواج و پیوند زناشویی، زن و شوهر به این باور می‌رسند که فردی کامل شده‌اند. دختران وارد دنیای زنانه و مادرانه می‌شوند و پسران وارد دنیای مردانه و پدرانه. این تحول و تکامل به ویژه زمانی شکل می‌گیرد که پیوند زناشویی با معنویت همراه باشد. بدین ترتیب، زن و شوهر در سایه آن، آرامش می‌یابند و به خدا نزدیک‌تر می‌شوند. در چنین حالتی که منتهای مقصد و هدف است، آدمی، خود را تحت نظام الهی می‌یابد.

موجب ازدیاد روزی: پیامبر(ص) فرمودند: «روزی را به وسیله زن گرفتن زیاد کنید». در حدیث دیگری، امام رضا(ع) می‌فرمایند: اگر خواستگاری آمد که دین و اخلاقش را پسندیدید، او را اجابت کنید». در روایتی پیامبر(ص) فرمودند: «هر کس ازدواج را از ترس فقر و تنگ‌دستی ترک کند، به خدا سوءظن برده است؛ زیرا خداوند می‌فرماید اگر (زن و شوهر) فقیر باشند، خدا هر کدام را از کرم خود بی‌نیاز می‌کند». بنابراین، در هر صورت، روزی زن و مرد با خداست.

بهترین بهره و سود: امام رضا(ع) فرمودند: «پس از ایمان به خدا، هیچ انسانی بهره‌ای بهتر از همسری مسلمان، به دست نیاورده است». اسلام در کنار معرفی اهداف عالی ازدواج، به اهداف غلط و ناپسند در ازدواج نیز اشاره دارد و ازدواج‌هایی را که به منظور کسب مال و ثروت، فخرفروشی، خودنمایی، رسیدن به موقعیت و منزلت اجتماعی و دنیوی و صرفاً برای ارضای غریزه جنسی انجام می‌شود، به شدت نکوهش می‌کند.

از این رو می‌توان گفت اسلام به هر ازدواجی با نظر مثبت نمی‌نگرد و تنها به بیان اهداف ایدئال ازدواج نیز اکتفا نمی‌کند، بلکه از ازدواج به قصد رسیدن به اهداف ناپسند و نادرست نیز ممانعت می‌کند و به مسلمانان هشدار می‌دهد اگر به منظور آن اهداف مطرود ازدواج کنند، به آنها نمی‌رسند و اگر هم آنها تأمین شوند، سعادت‌آفرین نیستند و موجب گرفتاری خواهند بود.

ضرورت ازدواج

بر پایه این نگرش ضرورت ازدواج و تشکیل خانواده این‌چنین تبیین می‌شود: انسان به گونه‌ای آفریده شده که به تنهایی قادر به ادامه حیات نیست و نیاز ضروری او به ابزارهایی از قبیل غذا، لباس و مسکن که به تنهایی نمی‌تواند آنها را فراهم کند، بدیهی‌ترین دلیل نیازمندی او به اجتماع برای ادامه حیات است. پس تنها راه ادامه حیات انسان زندگی در اجتماع است که این مجتمع از خانواده آغاز می‌شود و به سطح قبیله و ملت و جامعه بین‌المللی می‌انجامد.

به دیگر سخن انسان در دو بعد طبیعی و فطری به همدم نیاز دارد؛ در بعد طبیعی برای رفع نیازهای جنسی که نیاز فیزیولوژیک انسان است و در بعد فطری برای رفع نیازهای عاطفی که نیاز روانی اوست. در بعد فطری نیازش به آرامش و امنیت، محبت و دوست داشته شدن، تعلق‌پذیری و نیز تکریم و احترام‌گذاری شخصیتی او تأمین می‌شود و این بعد هویت اصلی انسان را شکل می‌دهد. پس می‌توان گفت فلسفه اصلی ازدواج در نیازهای فطری، عاطفی و فکری افراد ریشه دارد که به لحاظ فلسفی و همچنین روان شناختی جای بررسی دارد.

بنابراین نخستین گام برای پانهادن به عرصه اجتماع ازدواج و تشکیل خانواده است و بر پایه فرهنگ قرآن رابطه اصلی زن و مرد رابطه سکینت و آرامش است، نه ارضای غریزه که ارضای غریزه رابطه مقدمی است؛ چراکه ارضای غریزه در گیاهان و حیوانات هم هست. آنها نیز نر و ماده دارند، تلقیح می‌شوند و محصول می‌دهند، اما آنچه به انسان و خانواده اصالت می‌بخشد، نیاز عاطفی و آرامش زن و شوهر و انس آنان به یکدیگر است، نه غریزه. خطاب خدا این است که زن و مرد برای زیستن به یکدیگر نیاز دارند؛ اما نه‌تنها برای نیاز جنسی و ارضای آن، بلکه کرامت انسانی می‌طلبد با پوشش باشند و لازمه این پوشش، کنار هم قرار گرفتن زن و مرد و در نهایت به آرامش رسیدن آنان است: ﴿هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا﴾.

از آیه مزبور دو نکته ظریف به دست می‌آید که ویژه فرهنگ قرآن و تعالیم اسلام است: الف) لازمه حیات انسان داشتن پوشش و آرامش کامل است. ب) نگاه دین به انتخاب همسر با منظری ملکوتی است، نه از مجرای غریزه حیوانی؛ از این‌رو هدف ازدواج ارضای هوای نفسانی نیست، بلکه ایجاد هویت انسانی است. جامعه انسانی با این شرایط حاصل می‌شود و می‌تواند تمدن‌ساز باشد؛ وگرنه هرچند افراد گردهم آیند، جامعه انسانی نمی‌شود.

با این رویکرد، ازدواج برای شهوت‌رانی نیست، بلکه از یک سو برای تولید مثل و تربیت فرزند و ادامه نسل بشر و از سوی دیگر برای دستیابی به آرامش و نیازهای عاطفی و فکری در کنار یکدیگر است و البته تأمین غریزه جنسی مقدمه هر دو است؛ چنان‌‌که طلاق نیز از منظر اسلام مبغوض‌ترین حلال‌هاست؛ ولی با رعایت قسط و عدل عملی پذیرفته است؛ زیرا گاهی مصلحت دو همسر یا یکی از آنان به سبب مشکلات اخلاقی و تفاهم نداشتن با یکدیگر - که زندگی مشترک را توان‌فرسا می‌کند - در جدایی است.

برنامه‌هایی مانند رابطه بی‌مرز زن و مرد، ممنوعیت طلاق و اجبار به زندگی مشقت‌بار، جلوگیری بدون مصلحت از فرزنددار شدن، شانه خالی کردن از تربیت فرزند، سپردن نوزادان و کودکان به پرورشگاه و خالی بودن زندگی کودک از عواطف گرم پدر و مادر همگی برخلاف سنت آفرینش الهی بوده و اسلام با آن‌ها مخالف است؛ برای نمونه کودک هم به شیر مادر و هم به عواطف مادرانه او نیازمند است و این عواطف نوعی سیر و سلوک عملی است و علم جای آن را نمی‌گیرد؛ ولی کودکی که در پرورشگاه رشد می‌کند، هرچند شاید داناتر شود، کمبود عاطفی‌اش ترمیم نمی‌شود. عاطفه در مقایسه با بنیان جامعه همانند ملات است و افراد همچون مسالح ساختمانی آن هستند. عاطفه دل‌ها را به هم پیوند می‌دهد و با آنکه این ملات نرم است، خانواده‌ای نفوذناپذیر با آن تشکیل می‌شود. آنان که کودکان خود را از لذت عاطفه محروم کرده، آنها را به مهد کودک یا جای دیگر می‌سپارند، خسارت آن را در دوران سخت کهنسالی با گذرانیدن در سرای سالمندان تجربه می‌کنند؛ زیرا کودک مهرندیده مهربان نخواهد شد و از پذیرش پدر و مادر پیر پرهیز خواهد کرد و آنان را به خانه غربت سالمندان خواهد سپرد و از این کارش خرسند خواهد بود. برای ازدواج نیز زمینه‌هایی لازم است که در ادامه به اجمال به آن پرداخته می‌شود.

شرایط ازدواج در سیره معصومان(ع)

خانواده، کانون محبت و آرامش برای همسران و فرزندان است. یکی از اهداف بلند ازدواج همین است که همسران در زندگی مشترک خود، به آرامش روحی برسند و با ارتباط عاطفی که بین آنان برقرار می‌گردد، به کمال و بالندگی دست یابند و از طریق ابراز علاقه به همدیگر، نیاز روحی خود را تأمین کنند. این غرض حاصل نمی‌گردد، مگر وقتی که دختر و پسر علاوه بر بلوغ جنسی، به بلوغ عاطفی هم رسیده باشند؛ در غیر این صورت، آن خانواده بنیانی متزلزل خواهد داشت که نمی‌تواند خانواده موفق و بهنجاری باشد.

بلوغ جنسی: مرحله «بلوغ» که در آغاز دوره نوجوانی است، با بروز فعل و انفعالات و ترشحات هورمونی در غدد درون‌ریز و تغییرات سریع و محسوس در ویژگی‌های ظاهری بدن و حتی ویژگی‌های روانی همراه است. این تغییرات، نوجوان را به لحاظ زیستی و روانی، آماده ورود به دنیای بزرگسالان می‌کند. شخصی به امام صادق(ع) عرض کرد: ما فرزندان خود را در کودکی به ازدواج در می‌آوریم. امام صادق(ع) در جواب فرمودند: «اگر آنان را در خردسالی و سنین پایین به ازدواج درآورید، بسیار بعید است که با هم انس و الفت بگیرند». این روایت با عنایت به «دشواری انس گرفتن»، ازدواج در سنین پایین را مناسب نمی‌داند.

سن مناسب ازدواج: در مکتب اهل بیت(ع) به وصلت به موقع، توجه و توصیه شده است؛ چراکه غرایز و گرایش‌های جوان، پاک و سالم است و اگر به موقع و از راه صحیح و خردمندانه پاسخ داده شود، هنجارها عواطف و احساسات پاک در وجود او نهادینه می‌شود.

امام رضا(ع) می‌فرماید: جبرئیل خدمت پیامبر(ص) رسید و عرض کرد: ای محمد، پروردگارت به تو سلام می‌رساند و می‌فرماید: «دختر همانند میوه‌ای رسیده است که اگر چیده نشود، آفتاب، آن را فاسد و تندباد آن را پراکنده می‌کند». حضرت علی(ع) نیز می‌فرماید: «هر کس از شهوت‌ها و خواسته‌های جنسی خود اطاعت کند، گمراه می‌گردد». یعنی اگر انسان نتواند از قوای جنسی در مسیر درست و راهی که خداوند برای آن لحاظ کرده است استفاده کند، در مسیر هلاکت وارد شده است. در سیره عملی اهل بیت(ع) نیز ازدواج در سال‌های نخست جوانی بوده است.

درباره سن حضرت زهرا(س) هنگام ازدواج با امیر مؤمنان(ع) در اختلافاتی وجود دارد که منشأ آن، اختلاف در سال تولد آن دو بزرگوار است. چنان که گذشت، بنابر قول اکثر شیعیان، فاطمه پنج سال پس از بعثت پیامبر(ص) به دنیا آمد و یک یا دو سال پس از هجرت و یا بنابر قول دیگری سه سال بعد از هجرت، با علی(ع) ازدواج کرد. بنابراین وی هنگام ازدواج با علی(ع) نه سال یا یازده سال داشته است.

امام کاظم(ع) از پدرانش و آنها از پیامبر اکرم(ص) نقل کردند: «هر گاه جوانی در ابتدای جوانی ازدواج کند، شیطان فریاد می‌زند: ای وای! ای وای که دو ربع دینش را از من مصون داشت و باید در دو ربع باقی از خدا بترسد. امام صادق(ع) از قول پیامبر اکرم(ص) نقل فرموده است: «از حقوق دختر جوان بر والدین این است که در فرستادن او به خانه شوهر تعجیل کنند». پیامبر اکرم(ص) فرموده‌اند: «اگر هر یک از شما بخواهد دختر خود را شوهر دهد، نخست با دختر مشورت کند».

با نگاه به سیره ائمه اطهار(ع) روشن می‌شود که در زندگی پیشوایان هدایت، سن ازدواج از اهمیت بالایی برخوردار است؛ زیرا که ازدواج تأثیر بسیاری در حالات روحی و روانی فرد دارد و می‌تواند او را به بالاترین درجه کمال برساند.

بلوغ عقلی: گروه کوچک خانواده (زن، شوهر و فرزندان)، نیازمند مدیریت و رهبری است و همسران، به ویژه پدر، باید بتوانند این مجموعه را دست‌کم در حد معمول، مدیریت و اداره کنند. لازمه توفیق در این مدیریت، آن است که سرپرست باید به بلوغ عقلی رسیده باشد؛ در غیر این صورت، خانواده دچار هرج و مرج و بحران مدیریتی خواهد شد. حضرت علی(ع) در روایتی می‌فرماید: «از ازدواج با افراد نادان بپرهیزید»؛ زیرا افراد نادان به بلوغ عقلی نرسیده‌اند و نمی‌توانند کشتی زندگی را سلامت به سرمنزل مقصود برسانند و در تربیت فرزند و همسرداری دچار مشکل می‌شوند. بنابراین در سیره پیشوایان هدایت، بلوغ عقلی از شرایط مهم ازدواج است.

رشد عاطفی: بروز و ظهور رشد عاطفی شخص در رفتارهای آشکاری همچون قدرت برقراری رابطه با دیگران و حفظ آن، تعاملات عاطفی، توان درک احساسات متقابل و توسعه حس همدلی و قدرت ابراز علاقه و محبت به همسر است. ازدواج نیز که یک پیوند تعهدآور و مسئولیت‌آفرین است و نوع جدیدی از روابط شخصی و نزدیک را برای فرد ایجاد می‌کند، به رشد عاطفی فرد بستگی دارد.

در منابع اسلامی، بر اهمیت ویژگی‌های مثبت شخصیتی مانند سازگاری، همدلی، عطوفت و مهربانی و اظهار علاقه به یکدیگر تأکید شده است که ثمره این توصیه‌ها در استحکام و پویایی خانواده و روابط عاطفی همسران تجلی می‌کند. در این باره، به دو روایت از پیامبر اکرم(ص) اشاره می‌شود که یکی درباره اظهار محبت مرد به همسرش و دیگری درباره اظهار محبت زن به همسرش است. آن حضرت می‌فرمایند: «اگر مردی به همسر خود بگوید: من تو را دوست دارم، این سخن هرگز از قلب زن بیرون نمی‌رود». واضح است که وقتی محبت مرد با یک جمله او در قلب زن جای می‌گیرد، اگر مرد به کمال بلوغ عاطفی رسیده باشد و بتواند بیشتر اظهار محبت کند، آن خانواده کانون صفا و مهر خواهد بود و هرگز متزلزل نخواهد شد.

ایشان در حدیثی دیگر می‌فرماید: حق مرد بر زن این است که زن ملازم خانه باشد و به شوهرش، دوستی و محبت و مهربانی کند و از به خشم آوردن او بپرهیزد و آنچه مورد رضایت اوست انجام دهد. در این روایت شریف، اظهار محبت و مهربانی به شوهر از وظایف زن دانسته شده است و اگر زن به رشد عاطفی نرسیده باشد، نمی‌تواند به این وظیفه به شایستگی عمل کند و زندگی مشترکی که در آن محبت و عواطف نباشد، سکون و آرامش برای اعضای خانواده به ارمغان نمی‌آورد. با توجه به معیارها و اصولی که در سیره پیشوایان هدایت(ع) گذشت و با توجه به آموزه‌های دینی، به این نتایج دست می‌یابیم:

1. در اسلام، ازدواج در هر مرحله از زندگی مجاز است؛ حتی ازدواج در کودکی، با شرایط خاص و رعایت مصالح فرد بر اساس قوانین اسلام، می‌تواند صحیح باشد؛ ولی جدا از شرایط خاص و استثنایی، با توجه به اهداف کارکردهای ازدواج از نظر اسلام، مناسب‌ترین زمان برای ازدواج، اوایل جوانی است. از این رو ائمه اطهار(ع) با صراحت به جوانان توصیه می‌کردند که در صورت توان، ازدواج کنند. در مقابل، افرادی را هم که از ازدواج خودداری می‌کردند، ملامت می‌کردند. روابط عاطفی زن و شوهر در جوانی، با تفریحات و سرگرمی‌هایی همراه است که در متون دینی از آن به «ملاعبه» تعبیر شده است. بدین روی، در مواردی به افراد توصیه شده است همسری جوان اختیار کنند تا روابط آنها به مقتضای سنی هر دو، با روابط کلامی و غیر کلامی محبت‌انگیز و خوشایند نیز همراه باشد. روشن است که برقراری این گونه روابط، امری متقابل است و در صورت آمادگی روانی زن و مرد تحقق می‌یابد. علاوه بر این، ملاعبه با شور و نشاط جوانی متناسب است و اگر فرد وارد میانسالی شود یا به انتهای دوره جوانی برسد، آمادگی روانی برای تعامل نشاط‌بخش با همسر را نخواهد داشت.
2. روابط جنسی در قالب ازدواج، تعادل روانی به دنبال دارد که حصول آن در جوانی اهمیت بیشتری می‌یابد. بنابراین، با توجه به اهتمام دین اسلام به تأمین همه نیازهای طبیعی از جمله نیازهای جنسی، بجا نیست ازدواج از اوایل جوانی، که اوج نیازهای جنسی است، به تأخیر انداخته شود.
3. از جمله اهداف درخور توجه در ازدواج، رسیدن به سکون و آرامش و دوستی متقابل است که این هدف فقط با ازدواج تحقق می‌یابد و اوج دوستی‌ها و روابط عاطفی در اوایل جوانی است. در کلمات بزرگان دین، به پیامدهای نامطلوب تأخیر در ازدواج اشاره شده است؛ برای نمونه پیامبر گرامی(ص) می‌فرماید: دختران جوان مانند میوه‌های درختان هستند؛ وقتی زمان رسیدن آنان فرا رسید، باید آنان را چید؛ و گرنه حرارت خورشید و وزش باد، آنها را فاسد می‌کند. دختران هم وقتی به سن ازدواج رسیدند و نیاز به شوهر داشتند، اگر ازدواج نکنند، احتمال فساد و تباهی آنان وجود دارد. از این حدیث شریف، استفاده می‌شود که تأخیر در ازدواج از سنین جوانی که سن نیاز به همسر است، موجب مشکلات روانی و عاطفی در فرد می‌گردد؛ زیرا در این مقطع زندگی که اوج نیازهای عاطفی و جنسی در فرد است و توان کافی برای تأمین آنها در او وجود دارد، اگر این نیاز به طور صحیح پاسخ داده نشود، یا باید سرکوب گردد و یا به شیوه‌های نامناسب و ناهنجار تأمین گردد، که در هر دو صورت، باعث احساس گناه و آسیب به عزت نفس فرد می‌شود.
4. یکی دیگر از اهداف ازدواج در اسلام که بر آن تأکید شده، حفظ عفت و تقوا در اخلاق فردی و اجتماعی است. به طور معمول، زمینه بروز رفتارهای ضد اخلاقی و خارج از محدوده شرع، در جوانان بیشتر است. ازدواج در این مقطع، مناسب‌ترین راه برای جلوگیری از این رفتارها و حفظ تقوا و اخلاق فردی و اجتماعی است.

بر اساس آموزه‌های اسلام، ازدواج می‌تواند جلوی بسیاری از مفاسد را سد کند. از این رو پیامبر اکرم(ص) می‌فرماید: «ازدواج کن، وگرنه به گناه می‌افتی». همچنین حضرت رسول(ص) درباره کسی که شرایط ازدواج دارد و همسر مناسبی برایش فراهم است، می‌فرماید: هرگاه شخصی مناسب از لحاظ اخلاق و دین‌داری به خواستگاری شما آمد، با او ازدواج کنید؛ وگرنه فتنه و فساد در زمین اتفاق می‌افتد.

طبیعت و آفرینش ویژه انسان، سن ازدواج را تعیین کرده و آن سن بلوغ است و چون پسرها در شانزده سالگی و دخترها معمولاً در ده سالگی به سن بلوغ می‌رسند، از نظر شرع می‌توانند ازدواج کنند؛ ولی بهتر است ازدواج را در پسران تا هجده سالگی و در دختران تا پانزده سالگی به تأخیر انداخت، تا دختر و پسر آمادگی انجام مسئولیت‌های خانوادگی را پیدا کنند. از این رو با وجود فراهم بودن شرایط ازدواج، مناسب‌ترین سن برای ازدواج در پسران، پس از هجده سالگی و در دختران، بعد از پانزده سالگی است.

یافته‌های پژوهشی نیز بیانگر این مطلب است که سن ازدواج، عامل مهمی در تداوم زندگی زناشویی است. ازدواج در سنین بسیار پایین‌تر، احتمال از هم گسیختگی خانواده را به همراه خواهد داشت؛ زیرا در سنین بسیار کم، افراد از قابلیت لازم برای ایفای نقش همسری بی‌بهره‌اند. در عین حال، ازدواج در سنین بالا نیز خطر طلاق را افزایش می‌دهد.

لزوم ازدواج به هنگام

زمان ازدواج

امیرالمؤمنین(ع) فرمودند: «انسان جاهل را جز در حال افراط (زیاده‌روی) و تفریط (کوتاهی کردن) نمی‌بینی». بیان رسای حضرت روشنگر این حقیقت است که انسان عاقل همه امور خود را با سنجش و تدبیر درست و به هنگام انجام می‌دهد. با در پیش داشتن چنین رویه‌ای، هر کاری به سرانجامی درست می‌انجامد و کمتر با شکست یا انحراف از مسیر اصلی خود روبه‌رو می‌شود.

ازدواج که یکی از مهم‌ترین اقدامات بشر در طول عمرش است، زمان ویژه‌ای دارد که باید در همان هنگام مناسب انجام شود؛ یعنی نه پیش از موعد باشد و نه با تأخیر انجام گیرد. تعیین زمان مشخص و دقیق برای ازدواج دختر و پسر با وجود تفاوت‌های فردی نه ممکن است نه معقول و پسندیده اما این واقعیت انکارناپذیر است که انسان در هر مرحله از عمر خود با ویژگی‌ها و توانمندی‌های ویژه همان دوره آفریده شده است. این ویژگی‌ها و توانمندی‌ها را همانند همه جهان هستی پروردگار درست مطابق و به اندازه نیازمندی‌های انسان در همان دوره عمرش تدبیر کرده است؛ به گونه‌ای که با نبود آن، زندگی و گذران عمر در آن دوران و دوره‌های بعد برای انسان بسیار سخت یا غیر ممکن است. مرحله مهم جوانی نیز مانند دیگر مراحل زندگی ویژگی‌هایی خاص دارد در این دوره حساس، بسیاری از قوای جسمی، روحی و روانی به درجه‌ای خاص از فعلیت می‌رسد؛ انسان به عرصه‌هایی جدید و به ضرورت، به اجتماعی بزرگ‌تر از پیش وارد می‌شود. او با کسانی مرتبط می‌شود که پیش از آن نبوده است. بینش‌ها، گرایش‌ها، خواسته‌ها، میل‌ها، نفرت‌ها، عواطف، هیجانات، احساسات و... نیز در این دوره برای جوان نمودی دیگر دارد.

همه این قوا و نیروها به گونه‌ای دقیق و حساب شده به فعلیتی رسیده است که پیش از آن چنین نبوده است؛ البته با سپری شدن دوران طلایی جوانی، این فعلیت‌ها نیز آرام‌آرام رنگ می‌بازد و دیگر شور و نشاط دوران جوانی را نخواهد داشت. از مهم‌ترین این قوا، غریزه جنسی است. این نیروی قدرتمند در دوره جوانی به بالاترین حد فعلیت و قدرت می‌رسد و با سپری شدن این دوره، آرام‌آرام از توان آن کاسته می‌شود. پس باید از آن به بهترین وجه بهره برد. اما چگونه و از چه راهی؟

خداوند سبحان برای این مسئله مهم نیز بشر را راهنمایی کرده است تا به بیراهه نرود و فرصت‌ها را از دست ندهد. چنان‌که پیش از این نیز اشاره شد، تنها راه ممکن و مشروع برای ارضای غریزه جنسی انسان که تدبیری الهی بوده و تجارب هزاران‌ساله بشر نیز آن را تأیید می‌کند، ازدواج و پیوند مقدس زناشویی است. راه‌های دیگر که با تأسف در جوامع امروزی به ویژه مغرب‌زمین شایع و رایج‌اند - گرچه به راحتی از هر انسانی ساخته‌اند - نامشروع، خطرناک و مخاطره‌آمیزند.

بنابراین، ازدواج نه‌تنها یگانه راه پاسخ‌گویی به این‌گونه نیازهای بشری است، بلکه باید تدبیری اندیشیده شود تا به دور از شتاب‌زدگی یا تأخیر، درست در زمان خود و به هنگام انجام شود. بدین ترتیب دو طرف هم از مواهب آن بهره‌مند می‌شوند و هم از زیان‌های احتمالی تأخیر در ازدواج مصون می‌مانند. برای هر شخص، بنابر ویژگی‌های فردی و قوت و ضعف‌های موجود در او، زمانی ویژه برای ازدواج مناسب است و زودتر یا دیرتر از آن، خطرهایی را متوجه وی خواهد ساخت. به باور همه صاحب‌نظران بهترین زمان برای ازدواج جوانان هنگامی است که آنان به اندازه کافی به رشد عقلانی، جسمانی، روحی و روانی رسیده باشند؛ البته رسیدن به این نقطه طلایی برای همه افراد یکسان نیست؛ چراکه زمینه‌های متنوع ارثی، عوامل متعدد محیطی و عناصر گوناگون تربیتی بر آن تأثیرگذار است. رعایت این امور همان رفتار عاقلانه‌ای است که از هر انسان هوشمند، عاقل و متعادلی انتظار می‌رود. این رویه همان رفتار عادلانه‌ای است که حضرت حق‌تعالی از آن راضی است.

رسول خدا و اهل‌بیت(ع) در ازدواج خود، فرزندان، خویشان و یارانشان، تعادل و پرهیز از افراط و تفریط را اصل قرار می‌دادند و ذره‌ای از آن عدول نمی‌کردند. ایشان(ع)، چنان‌که ازدواج زودهنگام را روا نمی‌دانستند، بیش از آن، تأخیر در آن را برای جوانان برنمی‌تافتند. سخنان و توصیه‌های اولیای اسلام، چون رسول خدا و اهل‌بیت(ع) شاهد این ادعاست. آن بزرگواران همیشه ازدواج به هنگام را توصیه می‌فرمودند و کسانی را که به هر دلیل این اقدام ضروری و مقدس را به تأخیر می‌انداختند، نکوهش و توبیخ می‌کردند. در این باره، از رسول خدا(ص) نقل است که فرمودند: هیچ جوانی در آغاز جوانی ازدواج نمی‌کند، مگر اینکه شیطانی که مأمور اوست فریاد برمی‌آورد: «وای! این جوان دو سوم دینش را از گزند من حفظ کرده است». بنابراین او باید برای حفظ بقیه دینش تقوای خدایی را پیشه خویش سازد.

در بیانی دیگر از آن بزرگوار و فرزندشان امام صادق(ع) چنین آمده است: کسی که ازدواج را از ترس مخارج زندگی ترک کند، البته به خداوند تبارک و تعالی بدگمان است؛ در حالی‌که خداوند می‌فرماید: ﴿وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَى مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ﴾.

امام صادق(ع) فرموده‌اند: خداوند پیامبرش رسول خدا(ص) را به همه آنچه انسان نیاز دارد، آگاه کرده است. یکی از مواردی که خداوند رسول خدا(ص) را از آن آگاه کرد این بود که روزی حضرت بر بالای منبر رفتند و فرمودند: «ای مردم جبرئیل از سوی خداوند مهربان و دانا نزد من آمد و گفت: «دوشیزگان همانند میوه‌های درختان‌اند. هنگامی که میوه‌ها رسیدند، اگر چیده نشوند، تابش آفتاب آنان را فاسد می‌کند و بادهای خزان به اطرافشان می‌پراکند. دوشیزگان نیز چنین‌اند. هنگامی که به حد رشد و درک زنان رسیدند چاره‌ای جز شوهر دادنشان نیست. اگر ازدواج نکنند به فاسد نشدنشان اطمینانی نیست؛ زیرا آنان بشرند. این سخنان حکیمانه، که در منابع روایی بسیارند، از اهمیت ازدواج، آن هم به هنگام و بدون فوت وقت نشان دارند.

تأخیر در ازدواج و پیامدهای آن

گرچه تعجیل در ازدواج نیز چون تأخیر پیامدهایی خطرناک دارد، از آنجا که به دلایل گوناگون مشکل اصلی و اساسی‌ای که عموم مردم جامعه به آن دچارند تأخیر در ازدواج است، توصیه‌ها و تأکیدهای رسول خدا و اهل‌بیت(ع) بیشتر به این موضوع بازمی‌گردد. بنابراین تأخیر در ازدواج آفاتی دارد که اشاره به برخی از آنها مناسب است:

1. سرکشی غرایز جنسی: با فرارسیدن دوران نوجوانی و جوانی، غرایز جنسی انسان بالغ می‌شود و به سرعت مسیر رشد خود را طی می‌کند. اگر به هر دلیل جوانان نتوانند در زمان مناسب به ازدواج روی آورند توان کنترل درست این غرایز را نمی‌یابند.
2. مشکلات روحی و روانی: جوانی که نتواند در پی ازدواج نکردن به هنگام غرایز خود را کنترل کند، به انواع بیماری‌های روحی ـ روانی، مشکلات عصبی، بیماری‌های جسمی و انواع انحراف‌های اخلاقی و رفتاری گرفتار خواهد شد. با کمال تأسف، رواج یافتن و همه‌گیر شدن این بیماری‌ها و انحراف‌های اخلاقی، برخی جوامع را بر آن داشته که این مشکلات را عادی و در مواردی، آنها را قانونی بدانند و بر مشروعیت آن مهر پذیرش بزنند.
3. از دست دادن فرصت‌ها: پایداری انحراف‌های جنسی در انسان گاه چنان شدید می‌شود که همه عمر، انسان را به خود سرگرم می‌دارد و امکان استفاده از هر فرصتی را از وی سلب می‌کند با توجه به اینکه دوران جوانی هنگامه بهره‌مندی از نشاط و شادابی است، از دست دادن آن‌همه فرصت، ضربه‌ای نابودگر به موجودیت انسان در زمان حال و آینده او خواهد بود؛ به گونه‌ای که بعدها جبران و تدارک‌پذیر نیست. مطالعه زندگی اندیشمندان، فرهیختگان و انسان‌های موفق نشان می‌دهد که تقریبا همه آنان به دلیل بهره‌مندی از تربیت درست و استفاده بجا از توانمندی‌های خویش در دوره جوانی توانسته‌اند به قله‌های بلند علمی و معنوی دست یابند. بی‌شک این توفیق برایند استفاده و بهره‌وری درست از غرایز خدادادی است که استعداد نیل به کمال مطلق را در انسان امکان‌پذیر ساخته است.
4. به مخاطره افتادن جنبه‌های معنوی انسان پیش از این بارها به این حقیقت اشاره شد که رسول خدا(ص) ازدواج را سبب بیمه شدن دوسوم دین و ایمان انسان دانسته‌اند که باید برای باقی آن پرهیزکاری پیشه ساخت شکی نیست که تأخیر در این امر مهم یا ترک آن به ویژه در چنین فضاهای آلوده و مهیج قوای جنسی، دین و ایمان افراد به ویژه جوانان را به شدت تهدید می‌کند و شیطان ایمانشان را از آنان خواهد گرفت.
5. بی‌ثباتی در انتخاب شغل و جایگاه اجتماعی: استفاده از نیرو و توان روحی و جسمی در دوران جوانی، نوعی سرمایه‌گذاری در عمر انسان به شمار می‌آید. این امر هر قدر زودتر و با کیفیت بالاتر انجام شود بی‌شک نتایج پربارتری را به همراه خواهد داشت. اما تأخیر در امر مهم ازدواج یا ترک آن، به ویژه برای برخی از جوانان آنان را با مسائلی درگیر خواهد کرد که این فرصت سرمایه‌گذاری را از دست می‌دهند؛ در نتیجه نه شغلی درخور شأن خود خواهند یافت؛ نه از جایگاه اجتماعی بالایی برخوردار خواهند شد. حاصل آنکه در آینده‌ای نه چندان دور، با دستی خالی با مشکلات زندگی روبه‌رو خواهند شد. بسیاری از انحراف‌های رفتاری و اجتماعی چون دزدی، اعتیاد، فساد و فحشا نیز در چنین موقعیت‌هایی دامن‌گیر این دختران و پسران می‌گردد.

سیره اهل‌بیت(ع) در ازدواج به هنگام

با مطالعه سیره رسول خدا و اهل‌بیت(ع) و رفتار مسلمانان صدر اسلام و جوامع اسلامی در سده‌های آغازین می‌توان ادعا کرد که فرهنگ غالب مسلمانان در آن زمان ازدواج زودهنگام و یا دست‌کم به هنگام بوده است. شاید این مسئله درباره زنان و دختران بیش از مردان مراعات می‌شده است. در تاریخ زندگی آن بزرگواران مواردی یافت می‌شود که دختران را در سنین آغازین نوجوانی به خانه شوهر می‌فرستادند. ازدواج رسول خدا(ص) با عایشه و نیز تزویج فاطمه زهرا به امیرمؤمنان(ع) از جمله مهم‌ترین و معروف‌ترین آنهاست. شاید به نظر برسد این موارد استثنایی بوده و از امور جاری و شایع نبوده است؛ درحالی‌که چنین نیست. تهییج و تشویق رسول خدا و اهل‌بیت(ع) به انجام این عمل و مهم‌تر از آن، عمل و رویه آن بزرگواران در این مسئله، خود نشان‌دهنده اهمیت آن است. معصومان این اقدام را ارزشمند می‌دانستند و به آن توصیه می‌فرمودند. در نقلی منسوب به امام صادق(ع)، ایشان اقدام زودهنگام پدر در تزویج دختر را امری پسندیده و از سعادت پدر دانسته و فرموده‌اند: «پدر سعادتمند آن است که دخترش در خانه او عادت ماهانه نشود».

بنابر صحیح‌ترین نقل‌های تاریخی و روایی رسول خدا دختر گرامیشان فاطمه زهرا(س) را در سنین نوجوانی به عقد امیرمؤمنان(ع) درآوردند. فاطمه زهرا در سال پنجم بعثت متولد شدند و تاریخ ازدواج ایشان با امیرمؤمنان(ع) سال دوم یا سوم هجری بوده است؛ یعنی هنگام ازدواج تقریبا نه سال از عمر شریفشان می‌گذشت. اگر بپذیریم که تنها پس از چند ماه از تاریخ عقد با هم عروسی کرده‌اند، بنابراین فاطمه زهرا(س) تقریبا در نه یا ده سالگی به خانه شوهر گام نهاده‌اند. گرچه این مسئله در آن زمان مرسوم و رایج بوده و به فاطمه زهرا(س) منحصر نبوده، آنچه برای ما مهم است، عمل کردن انسان‌های والامقام و اسوه‌های قرآنی یعنی پیامبر، امیرمؤمنان و فاطمه زهرا(ع) به این رویه بوده است.

موارد دیگری از این دست نیز در برخی نقل‌های تاریخی یافت می‌شود که به سبب ضعف مستندات، با اشاره‌ای از آن می‌گذریم؛ مواردی چون: ازدواج امام حسن و امام حسین(ع) با دختران یزدگرد ساسانی که بنابر برخی نقل‌های تاریخی در سال فتح ایران به دست لشکر اسلام انجام شد. مورخان نقل کرده‌اند که در این سال، جناب شهربانو به همراه برخی دیگر از شاهزادگان به اسارت مسلمانان درآمدند و سپس به مدینه نزد خلیفه دوم فرستاده شدند. پیش از این نیز اشاره کردیم که امام علی(ع) به ازدواج فرزندان بزرگوارشان امام حسن و امام حسین(ع) که در آن زمان هنوز در سنین نوجوانی بودند، با شهربانو و خواهرش اقدام فرمودند.

با دقت در زندگی امامان معصوم(ع)، تاریخ تولدشان، تاریخ تولد امام پس از ایشان و... می‌توان ادعا کرد که اغلب این بزرگواران در سنین جوانی به ازدواج اقدام کرده و صاحب فرزند شده‌اند.

حاصل آنکه، سخنان و سیره رسول خدا و اهل‌بیت(ع) به همراه آیه‌های شریف قرآن، نشانگر این حقیقت است که فرهنگ حاکم بر اسلام و مسلمانان، به ویژه در صدر اسلام که از فرهنگ اسلام نشئت گرفته است، اقدام به‌هنگام و اغلب زودهنگام در ازدواج است. آنان تأخیر در این مسئله را به هیچ‌روی نمی‌پسندیدند. نمونه‌هایی از اقدام‌های انجام شده در این زمینه عبارت‌اند از:

1. سیره رسول خدا و اهل‌بیت(ع) در اقدام زودهنگام به ازدواج خود یا فرزندانشان؛
2. تأکیدها و تشویق‌های آن بزرگواران به ازدواج و نیز تعجیل در این مسئله و امتیاز قایل شدن برای افراد متأهل؛
3. بیان آثار و برکات تعجیل در ازدواج و پیامدهای منفی تأخیر در ازدواج برای جوانان، خانواده‌ها و جامعه؛
4. نفی و نهی عزوبت، ترک یا تأخیر ازدواج جوانان؛
5. ترساندن و تهدید تارکان سنت نبوی؛
6. ازدواج‌های متعدد یا مجدد و ازدواج با کنیزان، حتی در سن پیری؛
7. ازدواج با محرومان، افراد گمنام، پیر و سالخورده؛
8. اقدام به ازدواج‌هایی که در عصر جاهلیت حرام بود و اسلام آنها را حلال می‌شمرد؛
9. نفی محدودیت‌های خرافی و طبقاتی که در جاهلیت مرسوم و رایج بود.

اقداماتی از این دست، چنان امر مقدس ازدواج را بر جامعه، به ویژه خانواده‌ها و جوانان، از همه اقشار آسان و دست‌یافتنی کرده بود که هر کس در هر سن یا طبقه‌ای می‌توانست بدان اقدام کند. سادگی و بی‌پیرایگی اقدامات رسول خدا و اهل‌بیت(ع) و برخی از اصحاب در این امر مقدس چنان تأثیرگذار بود که حتی گاه افرادی هنگام اعزام به میادین جنگ بدان اقدام می‌کردند؛ مانند حنظله غسیل‌الملائکه که ازدواج او در منابع تاریخی و روایی بسیار معروف و مشهور است. حتی بالاتر از این، گاه افرادی در میادین جنگ ازدواج می‌کردند. آنان و مسلمانان به این‌گونه اقدامات افتخار می‌کردند و آن را به منزله سنت و فرهنگی مثبت برای نسل‌های بعد بازگو می‌کردند.

انتخاب همسر

مقالهٔ اصلی: انتخاب همسر

زن و شوهر از ارکان خانواده به شمار می‌روند و خانواده مهم‌ترین نقش را در تربیت فرزند ایفا می‌کند؛ از این‌رو، اگر همسران از لحاظ جسمی، افرادی سالم و از لحاظ روحی و معنوی، صالح و تربیت یافته باشند به جدّ می‌توان گفت بخش مهمی از تربیت فرزند، سامان یافته و تضمین شده است. پیامبر اکرم(ص) و اهل بیت(ع) هم، دیگران را به این امر خطیر سفارش کرده‌اند و هم خود در انتخاب همسر دقت نموده‌اند. پیامبر اکرم(ص) می‌فرماید: «به هم‌شأن خود زن بدهید و از هم‌شأن خود زن بگیرید و برای نطفه‌های خود [جایگاهی مناسب] انتخاب کنید».

پیامبر(ص) و ائمه(ع) در عمل، درباره خود و خانواده خود چنین کرده و در انتخاب همسر، دقت لازم را مبذول داشته‌اند. اهمیت مسئله انتخاب همسر در سیره معصومان(ع) روشن است. اما باید توجه داشت که تمام اهمیت این مسئله برای تربیت فرزند نیست، بلکه چنان که در برخی از روایات آمده، برای ایجاد تفاهمِ زن و شوهر و ثبات و آسایش خانواده نیز می‌تواند باشد که آن هم محیط امن و سالمی را برای تربیت فراهم می‌آورد. برای نمونه، یکی از ویژگی‌هایی که معصومان(ع) به رعایت آن در انتخاب همسر سفارش کرده‌اند و ازدواج امیرمؤمنان علی(ع) و حضرت زهرا(س) نیز با توجه به این ملاک بوده است، هم‌شأن بودن زن و شوهر است. این امر مهم‌ترین عامل تفاهم زن و شوهر و استحکام نظام خانواده است که این نیز مهم‌ترین عامل در پرورش درست فرزندان است. در مقابل، تفاهم نداشتن همسران و درگیری آنها که موجب ایجاد خدشه در کانون تربیت می‌شود، مهم‌ترین و بیشترین عامل انحراف فرزندان است.

آمادگی برای ازدواج

آمادگی برای ازدواج امری است که با طبیعت بشری و گرایش غریزی هماهنگ است و اسلام به جهت فطری بودن برنامه‌های آن موضوع ازدواج و رابطه زن و مرد را به صورتی قانونمند روا داشته است و در برابر آن دو نظریه افراطی و تفریطی نیز قرار دارد. این سه نظریه را می‌توان به صورت زیر مشاهده کرد:

1. نظریه افراطی که بر مرزنداشتن رابطه جنسی زن و مرد و محدود نبودن آن به قانون تأکید می‌کند. این نگرش مقام انسان را از برخی حیوانات پست‌تر می‌کند؛ زیرا برخی حیوانات برای تولید مثل نظم و قانون دارند؛ برای نمونه هر کبوتر برای جفت‌گیری و تولید مثل با کبوتری معین می‌آمیزد و هر دو به کمک یکدیگر آشیانه‌ای می‌سازند. این روش نوعی تعهد و اختصاص بین نر و ماده پدید می‌آورد و هر یک از آنها خود را در حفظ تخم، تبدیل آن به جوجه، تغذیه جوجه‌ها، پر درآوردن و پرواز کردن و توانمندی آنها و جداشدنشان از نر و ماده شریک می‌داند. برخی حیوانات هم برای زاد و ولد و پرورش نوزاد خود به آبستنی ماده و شیر دادن او بسنده می‌کنند و به اختصاص جفت نیازی ندارند و هر نری با هر ماده‌ای تا هنگامی که به غرض طبیعت یعنی حفظ نسل ضرری نزند، می‌آمیزد. این نظریه افراطی و آزادی نامحدود رابطه زن و مرد ارمغانی تازه نیست، بلکه همان سنت جاهلی پیش از اسلام است که زنان و مردان به انواع فساد و فحشا تن می‌دادند.
2. نظریه تفریطی که می‌گوید وقتی پیمان زناشویی بسته شد، این گره‌خوردگی باید به اجبار تا پایان عمر ماندگار باشد، هرچند با تفاهم اخلاقی همراه نباشد و اختلاف زن و مرد زندگی را برای آنان طاقت‌فرسا کند.
3. نظریه اعتدالی که دیدگاه اسلام است و رابطه زن و مرد را قانونمند می‌داند؛ از این‌رو نکاح را حلال و زنا را حرام کرده است و از نکاح به عنوان سکینت و غشیان ﴿فَلَمَّا تَغَشَّاهَا﴾ یاد کرده و مقصود این است که نیاز نخست ورود انسان به جامعه ازدواج است و در پی آن همسر را لباس و پوشش و مایه سکینت و آرامش خوانده است؛ همان‌گونه که شب پوششی برای اشیاست؛ به تعبیر دیگر قرآن کریم با رعایت ادب انسان‌ها را به حفظ حرمت خانوادگی متوجه کرده است، مبنی بر اینکه نسل جوان ناآرام است و این ناآرامی بدون ازدواج حل شدنی نیست؛ یعنی جامعه‌ای که اکثر اعضای آن جوان‌اند، مضطرب است؛ چراکه این نسل پرآشوب و مضطرب است و این آشوب نیز طبیعی و مقدس است که نظام آفرینش آن را شورانده است و با نصیحت یا وعده و وعید برطرف نمی‌شود، پس بهترین راه آرامش او و بلکه تنها راه مهارکردن این آشوب زندگی مسالمت‌آمیز با همنوع؛ یعنی ازدواج است؛ بنابراین خدا با تأمین این امور زمینه حیات اجتماعی انسان را فراهم کرده است.

آمادگی لازم

آمادگی افراد برای ازدواج با لحاظ شرایط زمانی و مکانی و وضع جغرافیایی و محیطی متفاوت است و همه افراد برای ازدواج یکسان نیستند؛ از این‌رو برای اداره زندگی مشترک آمادگی‌های لازم را می‌طلبند؛ از قبیل آمادگی سنی، عقلی، عاطفی، جسمی، اقتصادی و هر آنچه برای تا برای تأمین زندگی مشترک ضرورت دارد؛ چراکه ازدواج به چند نوع رشد نیاز دارد:

۱. رشد جسمی که حداقل آن، بلوغ جسمی است. بلوغ جسمی نوع پسران در پانزده سالگی قمری و نوع دختران در حدود نه سالگی قمری رخ می‌هد، ۲. رشد عقلی برای تشخیص زشتی‌ها و زیبایی‌ها که در افراد به لحاظ عوامل مختلف متفاوت است. ۳ رشد عاطفی برای مدیریت عاطفه و و تعامل با همسر، ۴. رشد اقتصادی برای تأمین مالی زندگی؛ ۵. رشد اجتماعی برای کنترل خواسته‌ها و مصلحت‌سنجی‌ها در محیط زندگی.

البته افراد در کف و سقف این رشدها هم‌رتبه نیستند؛ از این‌رو سطح ازدواج‌ها نیز متفاوت است. آنچه در اینجا بیشتر مورد نظر است روشن شدن آمادگی سنی و سن ازدواج امامان(ع) است.

امامان(ع) هرچند در بسیاری از موارد یادشده با دیگران تفاوت دارند، در پدیده‌های رایج زندگی و مصالح اجتماعی همانند دیگران عمل می‌کردند؛ از این‌رو گزارش‌ها درباره سن ازدواج امامان(ع) شبیه دیگران است. برای مثال ازدواج امیرمؤمنان(ع) با حضرت فاطمه ـ که نخستین ازدواج امیرمؤمنان(ع) بود ـ در حدود ۲۵ سالگی آن حضرت رخ داد و تاریخ این ازدواج بر این مطلب گواه است؛ چراکه ازدواج آنان به اتفاق مورخان در سال دوم هجرت بود که عقد ایشان بر پایه روایتی از امام صادق(ع) در ماه رمضان آن سال و زفاف آنان در ذی‌الحجه یا محرم پس از آن واقع شد؛ چنان‌که عبدالرحمن بن جوزی، ابن‌طلحه شافعی و ابن‌صباغ مالکی این عقد ازدواج را در ماه رمضان سال دوم هجرت و زفاف را در ذی‌حجه همان سال دانسته‌اند. پس ازدواج امیرمؤمنان(ع) در ۲۵ سالگی ایشان و ورود به ده سالگی حضرت فاطمه(س) رخ داده است.

گرچه مفید در مسار الشیعه تاریخ ازدواج علی(ع) با فاطمه را پنج ماه پس از هجرت و در نیمه ماه رجب در حالی که یازده سال از بهار عمر حضرت فاطمه سپری شده بود می‌داند، بر پایه تحقیق صاحب این قلم، این گزارش شیخ مفید بر مبنای گزارش وی در خصوص تولد حضرت زهرا(س) در سال دوم بعثت است که این گزارش به نظر این نگارنده مخدوش است؛ چراکه ولادت حضرت فاطمه(س) در سال پنجم بعثت بود و آن گرامی به وقت هجرت هشت ساله بود و بر اساس روایت به دست آمده از امام سجاد(ع) ایشان در وقت ازدواج نه سال داشت. بنابراین، باید تاریخ ازدواج حضرت فاطمه(س) با علی(ع) در سال دوم هجرت باشد که فاطمه در آن به سال دهم عمرش ورود یافته بود.

درباره سن ازدواج دیگر امامان چنین گزارش شده است. کلینی درباره امام صادق(ع)، تنها تعبیر وَ قَدْ أَدْرَكَ التَّزْوِيجَ را - بدون آنکه از سن و سال او نامی ببرد - نقل کرده است. با توجه به اینکه رشد جسمی حداقلی بلوغ در نوع پسران پایان پانزده سالگی قمری و در نوع دختران پایان نه سالگی قمری است، می‌توان گفت مقصود از وَ قَدْ أَدْرَكَ التَّزْوِيجَ در دختران حدود ده سالگی به بالاست؛ اما در پسران حدود پانزده سالگی به بالاست و امام صادق(ع) در این زمان، در حدود هفده یا هجده سالگی به سر می‌برد؛ چنان‌که ازدواج حسنین حدود هفده یا هجده سالگی، ازدواج امام سجاد(ع) حدود هجده سالگی، ازدواج امام باقر(ع) حدود ۲۴ سالگی، ازدواج امام کاظم(ع) حدود نوزده سالگی، زفاف امام جواد(ع) حدود پانزده سالگی و ازدواج امام عسکری(ع) حدود ۲۳ سالگی بود.

گفتنی است یک نوع آمادگی برای ازدواج آمادگی و توان عقلی برای مدیریت زندگی مشترک و تعامل با همسر است که رکن لازم و شرط نخست هر نوع اقدام است و به دلیل روشن بودن آن نیاز به بررسی ندارد.

توانایی مالی (درآمد)

توانایی مالی در امر ازدواج ضرورت انکارناپذیر و قابل ادراک همگان است که آموزه‌های دین نیز بر آن تأکید می‌کند و این موضوع در هر دوره‌ای به تناسب آن دوره است. امامان(ع) نیز برای ازدواج خود و فرزندان این هزینه را در نظر داشتند و آن را از درآمد خود تأمین می‌کردند؛ چنان‌که بر پایه روایت معتبری از امام کاظم(ع) بر آن تأکید شده است. این هزینه‌ها مواردی مانند مخارج خواستگاری و جشن ازدواج، مهریه، تهیه بخشی از جهیزیه و تهیه مسکن را دربرمی‌گیرد و در هر عصری به اقتضای وضعیت آن عمل می‌شود. این هزینه‌ها به ویژه ولیمه دادن از سنت‌های ازدواج است که پیامبران الهی در ازدواج‌های خود به آن پایبند بودند و در متون فقهی نیز مستحب دانسته شده است.

تشخیص دقیق دیگر ویژگی‌ها و ملاک‌ها در شکل‌گیری ازدواج امامان(ع) چندان روشن نیست و ارائه شاخص برای این تشخیص کاری بس دشوار است و دلایل ویژه خود را می‌طلبد. در این زمینه برخی ویژگی‌ها مانند نژاد، ملیت، اصل و نسب، جنس، سن، دین و گرایش به اهل‌بیت(ع) در میان است که در ساماندهی ازدواج آنان تأثیر داشته است؛ ولی به دقت نمی‌توان گفت کدام یک از اینها نقش فزون‌تری در این عرصه داشتند، جز ویژگی دین‌مداری و گرایش به اهل‌بیت(ع) که قبلاً در این باره مطالبی بیان شده است.

این در حالی است که در دوره امامان(ع) دو طبقه اجتماعی آزاد و کنیز در میان زنان رایج بوده است و آنان نیز از هر دو گروه زنانی را با لحاظ تقوامحوری به همسری برگزیدند که به نام و نسب و جایگاه آنان در عنوان «تبارشناسی» همسران امامان پرداخته شد.

هزینه‌های معصومین(ع) در ازدواج

هزینه‌های مصرفی معصومان‌(ع) برای ازدواج خود و فرزندانشان از درآمد ایشان تأمین می‌شد؛ چنان‌که بر پایۀ روایت معتبری از امام کاظم(ع) بر آن تأکید شده است. این هزینه‌ها مواردی مانند مخارج خواستگاری و جشن ازدواج، مهریه، تهیه بخشی از جهیزیه و تهیه مسکن را در بر می‌گیرد و در هر عصری به اقتضای وضعیت آن، عمل می‌شود. این هزینه‌ها به‌ویژه ولیمه‌دادن از سنّت‌های ازدواج است که پیامبران الهی در ازدواج‌هایشان به آن پایبند بودند و در متون فقهی نیز مستحب دانسته شده است. رویۀ آنان در تعیین مهریه‌ها بر پایۀ سنت نبوی بود که مبلغ آن پانصد درهم است و «مهر‌السنّه» نامیده می‌شود.

بر پایۀ نقل‌هایی که در میان آنها نقل معتبر هم هست، پیامبر(ص) در ازدواج‌هایش از جمله در ازدواج با حضرت خدیجه، آمنه دختر ابوسفیان، میمونه دختر حارث و زینب بنت جحش ولیمه داد. ولیمۀ او در ازدواج با خدیجه، غذای آماده‌شده با گوشت شتر، در ازدواج با میمونه، حَیس و در ازدواج با دختر ابوسفیان و زینب بنت جحش غذای دیگری بود. همچنین برابر روایت‌هایی که برخی از آنها معتبرند، پیامبر(ص) دخترش فاطمه(س) را با ردای ساده، زرهی به ارزش سی درهم و تشکی از پوست قوچ همراه کرده و به خانۀ امیرمؤمنان(ع) فرستاده است.

به گزارش ابن‌شهرآشوب، امام مجتبی(ع) با جَعده دختر اشعث، بر پایه سنت رسول خدا ازدواج کرد و مبلغ هزار دینار به او پرداخت. این مبلغ ـ با صرف نظر از اعتبار سند نقل ـ می‌تواند بخشش امام برای رفاه همسرش باشد؛ چنان‌که امام صادق(ع) پرداختن بیش از «مهرالسنّه» به همسر را «بخشش» دانسته است. هرچند از ابن‌سیرین (۳۳- ۱۱۰ق) مطلبی نقل شده است؛ مبنی بر اینکه امام مجتبی(ع) پس از ازدواج با زنی، برای او یکصد کنیز فرستاد که هر کنیزی را به مبلغ هزار درهم همراه کرده است و این سخن هم، در مقام بیانِ رفتار کریمانه آن حضرت است و تردیدی نیست که رفتار ایشان و دیگرامامان با همسرانشان کریمانه بود؛ ولی این نقل به یکی از سه جهت پذیرفتنی نیست:

1. سند این نقل اعتبار ندارد؛ زیرا برخی از راویان آن ـ که ابونعیم از آنها نام برده - نزد رجالیان مجهول و ناشناخته است. برخی نیز به گفتۀ ابن‌حجر عسقلانی، سخن باطلی نقل می‌کرد؛ پس اعتمادی به او نیست.
2. در روزگاری که با دوران پیامبر(ص) فاصله چندانی نداشت و درباره ازدواج و هزینه‌های آن، بر سنت آن حضرت نیز تأکید می‌شد، پذیرفتن چنین هزینه‌های اغراق‌آمیز از امام مجتبی(ع) آسان نیست. افزون بر آنکه گزارشگر این نقل، فقط ابن‌سیرین است و او هرچند به عرفان شهرت دارد، ولی با این توجه که کاتبِ انس بن مالک و یارِ حسن بصری شمرده می‌شد و اینان همگی عثمانی بودند و از امیرمؤمنان(ع) و خاندانش انحراف داشتند، نمی‌توان سخنانش را در موردی که با سیره رایج آنان هماهنگ نیست و پشتیبان هم ندارد، پذیرفت.
3. داشتن یکصد کنیز، نیازمند داشتن مسکن و امکانات مناسب برای آنهاست و در زندگی امام مجتبی(ع) از چنین همسری که با آن همه امکانات زندگی کرده باشد، گزارشی در دست نیست؛ وانگهی چنین شرایطی در زندگی حکومتی پادشاهان شاید تصور داشته باشد؛ ولی در معیشت یک فرد تصور ندارد و معقول نیست. مگر گسترۀ زندگی یک فرد چقدر است که یکصد کنیز داشته باشد؟ بنابراین می‌توان گفت این نقل جزو گزارش‌های ساختگی دربارۀ امام مجتبی(ع) است که بعدها ساخته شده و به فرد معروف و کثیرالنقلی چون ابن‌سیرین نسبت داده شده است.

امام جواد(ع) مهریۀ ام‌فضل دختر مأمون را پانصد درهم - یعنی مهر‌السنّه - تعیین کرد؛ افزون بر آن صدهزار درهم نیز به وی هدیه داد. همان حضرت برای خریدن کنیزی به نام سمانه - مادر امام هادی(ع) - شصت یا هفتاد دینار پرداخته است. از تعداد همسران امام هادی(ع) گزارشی به دست نیامده است؛ ولی کنیزی به نام حدیث داشت که به شرف مادری امام عسکری در آمد و برای ازدواج امام حسن عسکری(ع) نیز کنیزی به نام نرجس، به مبلغ دویست و بیست دینار خریداری کرد.

از دیگر هزینه‌های امامان بر پایه گزارش‌های موجود هزینه‌هایی است که برای خریداری غلامان و کنیزان و نگهداری و تربیت آنان مصرف می‌شد که در موضوع آزادی بردگان به مواردی اشاره شده است. ب ه گفتۀ زید شحّام، امام جواد(ع) از وی کنیزی خرید و برای قیمت آن نیز با او چانه زد. به گزارش ابن‌طاووس، زنی از دینَوَر برای امام حسن عسکری(ع) ده دینار و سه دانه مروارید که به اندازه ده دینار ارزش داشت، هدیه فرستاد. امام آن را به یکی از کنیزانش هدیه کرد.

مهرالسنّه

بر پایه نقل‌هایی که در میان آنها روایت صحیح هم هست، مهریه‌های همسران پیامبر(ص) پانصد درهم بود. به روایت معتبر امام صادق(ع)، خدیجه در میان همسران رسول خدا(ص) مهریه خود را بر عهده گرفت و مهریه دیگر همسران را آن حضرت به مبلغ پانصد درهم می‌پرداخت و به نقل معتبر امام باقر(ع) مهریه‌های همسران و هیچ یک از دختران پیامبر(ص) بیش از پانصد درهم نبود و این مبلغ در مهریه خاندان پیامبر(ص) نسل به نسل رایج و عملی بود و از آن بیشتر نشد؛ چنان‌که امام حسین در تزویج دختر حضرت زینب، مهریۀ او را ۴۸۰ درهم تعیین کرد. امام جواد(ع) مهریۀ همسرش ام‌فضل را پانصد درهم تعیین کرد، با اینکه وی دختر مأمون و شاهزاده بود. البته امام به تناسب کرامت و شخصیت خود، صدهزار درهم نیز به وی هدیه داد. این رفتار پیامبر و خاندان او سبب شد که این مبلغ، در میان مؤمنان نیز سنت و رویه شود.

منابع

1. حسینی‌زاده و داوودی، سیره تربیتی پیامبر و اهل بیت
2. سلمانی گواری، ابوالفضل، سیره خانوادگی ائمه معصوم
3. مقدسی، یدالله، سیره معیشتی معصومان
4. مقدسی، یدالله، سیره همسرداری امامان معصوم
5. طوسی، اسدالله، همسران شایسته