کمک به نیازمندان در معارف و سیره معصوم

این مدخل زیرشاخهٔ بحث کمک به نیازمندان است. کمک به نیازمندان از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: کمک به نیازمندان در معارف و سیره معصوم - کمک به نیازمندان در معارف و سیره امام جواد - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

اهل بیت(ع) حتی در وضع دشوار مالی از دستگیری نیازمندان دریغ نداشتند و تأمین بخشی از هزینۀ نیازمندان، با لحاظ وضعیتِ متفاوت زمانی و مکانی، از موارد بخشش‌های معصومان‌(ع) است. امام مجتبی(ع) برخی از توصیه‌های امیرمؤمنان(ع) به فرزندانش هنگام شهادت در این باره را چنین نقل کرده است: پیش از خوردن غذا نخست از همان غذا به نیازمندان صدقه بدهید. این تعبیر حکایت دارد تأمین هزینۀ نیازمندان، بخشی از مخارج جاری آن بزرگواران شمرده می‌شد. بر پایۀ مدارک موجود، شیوۀ کمک معصومان‌(ع) به نیازمندان، به تناسب وضع زمان و مکان و محیط اجتماعی تفاوت‌هایی داشت که بی‌واسطه یا با واسطه را در بر می‌گیرد. شاید بتوان گفت عناوین پیش رو در شیوۀ ایشان در این موضوع و اندازۀ کمک آنان نقش داشت؛ عناوینی مانند نیازِ نیازمندان و اندازۀ آن، سودمندی مال برای نیازمندان، اهتمام به نیازمندان و پرهیز از رد سائلان با رویکرد به تکریم و حفظ عزّت سائلان که برخی از این نمونه‌ها چنین است:

یکم. پیامبر(ص): دربارۀ پیامبر(ص) آمده است که فرمودند: «ما به غیرمستحقّ چیزی می‌دهیم تا مبادا مستحقّی را رد کرده باشیم» و دربارۀ پیامد رد سائل فرمود: «درخواست سائل را قطع نکنید، اگر فقیراندروغ نمی‌گفتند، هرگز کسی که آنان را از خود می‌راند، رستگار نمی‌شد» و بر پایۀ مستندات موجود، آن حضرت هرگز سائلی را نراند. اگر چیزی داشت، به او می‌پرداخت و با نداشتنش می‌فرمود: «خدا آن را بر می‌آورد». در ماه رمضان اگر نیازمندی به او مراجعه می‌کرد، دریغی نداشت. آن حضرت به یاران صفه همواره در تأمین هزینه روزانۀ آنان که نیاز شدید آنان بود، کمک می‌کرد.

دوم. امیرمؤمنان(ع): در وضعیت دشوار اقتصادیِ دوران نخست اسلام، آن حضرت نیز همین کمک‌رسانی را به یاران صفه، به صورت شبانه داشت و در این باره آیه ﴿الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِيَةً﴾ نازل شده است. منابعی که شأن نزول این آیه را آورده‌اند، در فرودآمدن آن، دربارۀ انفاق آن حضرت به نیازمندان که یاران صفه نیز از آنان بودند، اتفاق دارند؛ هرچند در چگونگی این کمک‌رسانی به اختلاف‌گراییده‌اند.

بر پایۀ نقلی امیرمؤمنان(ع) در دوران پیامبر(ص) با دشواری مالی که داشت، حتی انگشترش را به نیازمندی داد و اگر در جنگ‌ها غنیمتی به دست می‌آمد، سهم رزمندگی و سهم اسب خود و همچنین بهرۀ خود از سهم ذوی‌القربی را می‌گرفت؛ ولی آنها را به مصرف فقرا می‌رسانید و هزینۀ رایج خانواده را از درآمدهای دیگرش تأمین می‌کرد. در پرداختن به نیازمندان سودمندی مال برای آنان را در نظر داشت. امیرمؤمنان(ع) در دوران پیامبر(ص) در مدینه باغی داشت که از آن، محصولات متنوعی مانند خرما، درخت و... بر‌داشت می‌کرد. روزی مردی که در خانه اجاره‌ای به سر می‌برد و از صاحب آن راضی نبود، نزد آن حضرت رفت و از او درخواست کرد که دربارۀ او با صاحب‌خانه‌اش گفتگو کند. آن حضرت در پی این هدف رفت و نتیجه نگرفت؛ ولی سر انجام باغی را که در آن نزدیکی داشت، با خانه آن مرد معاوضه کرد و خانه را به همان مستأجر بخشید.

سوم. بر پایۀ نقل نجاشی و ابن‌طاووس، امام مجتبی(ع) پس از بازگشت از کوفه به مدینه، نیمی از خانۀ امیرمؤمنان(ع) و قطعه زمینی را به ابورافع وا گذاشت که او در این شرایط در ردیف نیازمندان جای داشت و تفصیل آن خواهد آمد. همان حضرت در پی درخواست نیازمندی که از فقر، به عنوان دشمن بی‌رحم یاد کرد و نزد امام شِکوه برد، به مبلغ پنج هزار درهم به وی پرداخت و فرمود: هرگاه گرفتار این دشمن شدی، نزد من بیا. در نقل دیگر آمده است آن حضرت دو بار از مالش خارج شد و سه بار اموالش را با خدا تقسیم کرد.

مقصود از «خروج از مال و تقسیم آن» در این نقل،انفاق درآمد و منفعت جاری و غیرمنقول است که آن حضرت در وضعیت توانمندی مالی و نیاز نیازمندان به ایشان، آن را انفاق کرد نه آنکه «اموال سرمایه‌ای» را واگذار کرده باشد؛ چون اولاً در همین وضعیت، املاک و مزرعه‌های پدرش و صدقات مادرش در اختیار او بوده که با آنها زندگی را اداره می‌کرد و پس از او به برادر و فرزندان ایشان انتقال یافت. این حالت گواهی می‌دهد که آن حضرت اصل سرمایه را نگه داشته، درآمد و منفعت جاری آن را انفاق کرد. ثانیاً بر مبنای آموزه‌های قرآنی انفاق آدمی نباید مایۀ نیازمندی خود وی شود؛ چراکه بر هر فردی واجب است هزینۀ خود و عائله‌اش را تأمین کند و در چنین موردی انفاق به دیگران مستحب است و در دوران بین کار واجب و مستحب، کار واجب مقدم است و امام در عمل به این آموزه‌ها آگاه‌تر و سزاوارتر است.

به دیگرسخن در اصول راهبردی اقتصادی بیان شده که انفاق و بخشش‌های معصومان‌(ع) معیارمند بوده و از بخشش بی‌اندازه - به‌گونه‌ای‌که بخششِ به ناتوان، مایه نیاز خود بخشنده شود - پرهیز می‌کردند؛ چنان‌که در روایت معتبر کلینی آمده است که در موردی، نیازمندان به‌نوبت به امام صادق(ع) برای کمک‌خواهی مراجعه کردند و آن حضرت پس از انفاق به سه نفر، به نفر چهارمی نپرداخت و به او دعا کرد و در توجیه رفتار خود فرمود: سبب نپرداختن به نفر چهارم این است که نخواستم مصداق عنوانی قرار گیرم که دعایش مستجاب نمی‌شود؛ یعنی فردی که خدا مالی به او عطا کرده، ولی نابجا آن را انفاق می‌کند، سپس از خدا طلب روزی می‌کند، دعایش مستجاب نمی‌شود؛ چون خدا به وی عنایت کرده و او به جای انفاق واجب، در مورد مستحب مصرف کرده است و این انفاق نابجاست؛ ازاین‌رو مانع استجابت دعاست.

چهارم. به گفته ابن‌شهرآشوب، امام حسین(ع) پس از دعوت و پذیرایی از گروهی از نیازمندان، لباس و دراهمی به آنان پرداخته است و برپایه روایت مسعدة بن صدقه، امام مقدار مالی را که نزد همسرش ذخیره کرده بود،‌طلبید و به آنان پرداخت و این مال می‌تواند لباس، یا دراهم و یا هر دو باشد.

بر پایه گزارشی، فرد بیابان‌نشینی که به پول زیادی نیاز داشت و ازاین‌رو در پی باکرامت‌ترین مردم بود، به مدینه رفت و پرسید باکرامت‌ترین مردم کیست؟ امام حسین(ع) را به وی معرفی کردند و او نزد آن حضرت رفت و اظهار نیاز کرد. آن گرامی که در حال نماز بود، نمازش را زودتر تمام کرد و با دیدن وی، از قنبر پرسید اگر از مال حجاز - یا از نفقۀ ما - چیزی هست بیاورید که او از ما نیازمندتر است. قنبر مبلغی که در اختیار داشت و قرار بود برای خانوادۀ امام هزینه کند، به نزد امام آورد و آن حضرت لباس بردی که به تن داشت، در آورد و آن مبلغ را در آن قرار داد و - به سبب حُجب و حیا - از لای در به آن نیازمند تحویل داد. این مبلغ به نقل ابن‌عساکر دویست درهم و به گزارش ابن‌شهرآشوب چهار هزار دینار بود. تفاوت دو نقل دربارۀ مبلغ یادشده زیاد است؛ ولی این نکته از این گزارش، به‌ویژه از تعبیر «او از ما نیازمندتر است» بر می‌آید که اولاً این بخشش امام، از مال شخصی او بود نه از وجوهات؛ ثانیاً معیار پرداخت، نیازِ نیازمند است که در این مورد، سطح نیازِ نیازمند و مبلغ پرداختی امام بالا بود.

بر پایه گزارش‌های رسیده، توجه آن حضرت به نیازِ نیازمندان به اندازه‌ای بوده که معاویه با اعتراف به این موضوع گفت: «اگر مالی به حسین(ع) واگذار شود، آن را به یتیمان کشته‌های صفین وا می‌گذارد»؛ چنان‌که در روز عاشورا، بر پشت و شانه‌های آن حضرت اثر زخمی یافتند و درباره آن از امام سجاد(ع) پرسیدند، پاسخ داد این اثر، نتیجه حملِ کالا به درِ خانه بی‌سرپرستان و نیازمندان است.

پنجم. کمک شبانه و پنهانی به نیازمندان مدینه، یکی از موارد مصرف و بخشش‌های امام سجاد(ع) شمرده می‌شود که آنان با قطع این کمک‌ها پس از شهادت آن گرامی در یافتند که آن حضرت این صدقه‌های پنهانی را به آنان می‌رسانید. بر پایۀ نقلی یکصد خانواده و به نقلی دیگر چهارصد خانوادۀ نیازمند مدینه را سرپرستی می‌کرد؛ حتی بر پشت و شانه‌های خود کالا را به در خانه نیازمندان می‌برد؛ به‌گونه‌ای‌که پس از شهادت آن حضرت اثر زخمی بر پشت او یافتند و درباره آن پرسیدند، پاسخ شنیدند: این زخم بر اثر حمل شبانۀ مواد غذایی به در خانۀ نیازمندان است؛ همچنین در یک فرصت سخت اقتصادی، مبلغ هزار درهم برای حاکم مدینه فرستاد و فرمود: این مبلغ، صدقه من است و این مبلغ را در پی اظهاراتی فرستاده بود که گفته بودند وضعیت مالی آن حضرت دشوار است. امام با این رفتار وضعیت مالی خود را نشان داد. به نظر می‌رسد سبب این اقدام آن بود که آن حضرت دوست نداشت مخالفان دربارۀ او چنین گمانه‌زنی کنند یا علتش این بوده که بر اثر شایعه‌پراکنی علیه امام، ممکن بود از اعتبار اجتماعی و اعتماد به ایشان کاسته شود و ایشان با این اقدام پیشگیری کرد.

ششم. امام باقر(ع) گروه‌های زیادی از نیازمندان را تحت حمایت و پوشش اقتصادی داشت که به صورت مستقیم و غیرمستقیم به آنان کمک می‌کردند. این هزینه رقم درشتی را تشکیل می‌داد؛ چنان‌که امام صادق(ع) در این باره می‌گوید: پدرم با داشتن عائله‌ای بسیار، هزینۀ سنگین آنان را می‌پرداخت و این عائله بر اساس منابع، شامل گروه‌های زیر بودند:

1. خانواده و فرزندانش؛
2. خانوادۀ پدرش امام سجاد(ع)؛
3. خانوادۀ شیعیانی که در خشم و فشار بنی‌امیّه قرار داشتند (خانوادۀ شهیدان و زندانیان)؛
4. فقیران مدینه مانند بیوه‌زنان، یتیمان، ازکارافتادگان، بیماران و بردگان؛
5. افرادی که از نقاط دور و نزدیک به محضر امام رسیده و تقاضای کمک مالی می‌کردند. برخی از این موارد عطای امام(ع) به حسن بن کثیر است که از آن حضرت درخواست کمک کرده بود و امام به مبلغ هفتصد درهم به وی پرداخت و فرمود: هرگاه تمام شد، مرا خبر کن؛ چنان‌که مورد دیگر آن، بر پایۀ نقل امام صادق(ع) پرداختن هفت سکه زر به مردی است که همسر نداشت و او را به ازدواج توصیه کرد و آن‌گاه دربارۀ اهمیت ازدواج و نقش آن در سلامت خانواده و افزایش روزی، مطالبی را از رسول خدا(ص) نقل کرد.

هفتم. امام صادق(ع) به نیازمند قانع و اهل معرفتی که در برابر پرداختی‌ها شکر‌گزار بود، مبلغ قابل توجهی - که آن لحظه همراهش بود - پرداخت کرد؛ حتی لباسی را که بر تن داشت، درآورد و به او هدیه داد و نقلی که می‌گوید: امام صادق(ع) مالی به عبدالرحمن بن سیابه و ابوخالد واسطی پرداخته است تا در میان بازماندگانِ قیام عمویش زید تقسیم کنند، برخی از آن موارد است. از گزارش اربلی بر می‌آید در وضعیتی که شرایط اقتصادی جامعه دشوار بود، آن حضرت - که در وضعیت عادی مخارج جاری سال را ذخیره می‌کرد - در آن شرایط، جدای از هزینۀ روزانه، چیزی را برای خانوادۀ خود ذخیره نمی‌کرد و آنچه را در امکانش بود، به نیازمنداناطعام می‌کرد. به نقل صحیح کلینی، از شیوه‌های کمک ایشان به نیازمندان این بود که شبانه و ناشناس بر شانه‌های خود، سبد کالایی به در خانة آنان حمل می‌کرد که ترکیبی از مبلغی پول و نان و گوشت داشت و آن را به گونه‌ای می‌برد که پس از شهادت ایشان، در یافتند که این صدقه‌های پنهانی از آن حضرت بود.

هشتم. امام کاظم(ع) از فقرای مدینه شبانه دستگیری می‌کرد و با پرداختن هزینه نقدی و غیرنقدی از قبیل پول، آرد، خرما و مانند آن به امور آنان رسیدگی می‌کرد. و پنهانی به آنان صله می‌داد و مبلغ صله‌های او از یکصد تا سیصد دینار بود که بر زبان‌ها جای داشت.

نهم. امام رضا(ع) در ماه رمضانی در عُریض به سر می‌برد. فردی به نام غفاری به جهت ناتوانی در پرداخت بدهی خود - که طلبکارش از او می‌طلبید و این طلبکار از دوستان امام بود - به عریض نزد امام رفت و آن حضرت پس از پذیرایی و افطاری به او، علاوه بر پرداختن مقدار بدهکاری‌اش، مبلغ بیست دینار نیز برای هزینۀ زندگی‌اش به وی پرداخت کرد؛ این درحالی بود که نیازمندان فراوانی در آنجا به امام مراجعه کرده، از او کمک می‌گرفتند. به گزارش شیخ طبرسی دستگیری پنهانی امام رضا(ع) از نیازمندان به صورت کار خیر و صدقه، فراوان بود و غالب آن، در شب‌های تاریک انجام می‌گرفت. به‌گفته ابن‌شهرآشوب، آن حضرت در خراسان اموالش را در روز عرفه‌ای تقسیم کرد و به لحاظ اینکه چنین بخششی نزد مردم رایج نبود فضل بن سهل با اعتراض به او، این کار را زیان و خسارت دانست؛ ولی امام با سودمند دانستن این کار، افزودند چیزی که مایۀ اجر و کرامت است، نباید آن را زیان دانست.

دهم. به گفتۀ اربلی مردی نزد امام جواد(ع) رفت و از او درخواست کرد که به قدر مروّتش به او کمک کند. امام فرمود: این اندازه اکنون در توانم نیست. آن مرد گفت: به قدر مروّت من عطا کن. امام پذیرفت و به غلامش فرمود: مبلغ یکصد دینار به او پرداخت کند. منخل بن علی در سامرا با امام جواد(ع) دیدار کرد و هزینۀ سفر به بیت‌المقدس را از او‌طلبید. امام به مبلغ یکصد دینار به وی پرداخت کرد.

یازدهم. امام عسکری(ع) برای ابوهاشم جعفری - پس از آزادی ابوهاشم از زندان - مبلغ یکصد دینار فرستاد تا زمینه‌های ایجاد شغل برای او را فراهم کند و برای تقویت روحیۀ وی در این مسیر، در نامه‌ای به او نوشت: هرگاه نیازمند شدی، نیازت را در میان بگذار و شرم نکن. اسماعیل بن محمد از نوادگان ابن‌عباس که مبلغ دویست دینار برای خود ذخیره کرده بود و در همان حال نزد امام عسکری(ع) اظهار نیاز کرد، آن حضرت با پرداختن یکصد دینار به وی، به او گفت: «تو در وضعیتی که به پولت نیاز داری، خودت را از آن محروم می‌کنی». بعد‌ها نیز پسرعموی وی آن را به سرقت برد و نتوانست از آن بهره بگیرد.

معیار کمک به نیازمندان

ممکن است گفته شود مبلغ پرداختی معصومان‌(ع) در برخی موارد زیاد بوده و این کار چه معیاری داشت؟ در توضیح پاسخ این پرسش باید گفت، قرآن کریم برای پرداختن صدقه و کمک، معیارهایی در نظر گرفته و از آنها به موارد هشت‌گانۀ مصرفِ صدقه یاد کرده است و همۀ این موارد، معیارهای کمک به نیازمندان شمرده می‌شوند. خرد آدمی هم اقتضا می‌کند در مورد نیاز نیازمندان، بر پایۀ معیارهای مرتبط و شرایط و امکانات عمل شود. معصومان(ع) نیز به لحاظ جایگاه اجتماعی که در میان مردم داشتند، مورد مراجعه فراوان مردم بودند؛ ازاین‌رو با توجه به معیارهای مرتبط و شرایط و امکاناتی که داشتند، پرداختی‌های عمومی و فردی خود را با آن هماهنگ می‌کردند.

وانگهی عمل به معیار می‌تواند به سبب‌های دیگری باشد؛ چراکه اولاً بی‌معیاری در کمک به افراد چه بسا مایه تکدی‌گری است. ثانیاً رعایت معیار با لحاظ تأثیر اندازۀ مبلغ پرداختی است؛ یعنی معیار می‌تواند هدفی باشد که در دستیابی به آن، اندازۀ مبلغ پرداختی تأثیر دارد و هدف در موارد مختلف متفاوت است؛ ازاین‌رو اندازۀ کمک‌های آنان، بر پایۀ معیارهای متفاوت، مختلف بوده که می‌توان از برخی از آنها چنین نام برد:

1. ناتوانی همه‌جانبه نیازمند در رفع نیاز؛ به‌گونه‌ای‌که اگر شخص کمترین راهی برای رفع نیازش داشته باشد، نباید با کمکِ دیگران رفع نیاز کند؛ بلکه بر او لازم است استقلال خود را حفظ کند. بر پایۀ روایت معتبری، شخصی نزد امام صادق(ع) اظهار نیاز کرد و گفت: با دستم نمی‌توانم کار کنم و راه تجارت را نیز به‌خوبی بلد نیستم و اکنون نیازمندم. امام فرمود: حتی با سر خود باربری کن تا از مردم بی‌نیاز شوی؛ ولی در مورد دیگر در پاسخ مردی که از ایشان درخواست قرض داشت، امام از بنیۀ اقتصادی او از قبیل محصول زراعی، سود تجاری و یا آب و ملکی که بتواند قرضش را ادا کند، پرسید و پاسخ منفی شنید، آن‌گاه با یادآوری این نکته که این مورد از موارد کمک‌کردن است نه قرض‌دادن، فرمود: «شما به کمک ما نیاز داری» و مبلغی به وی پرداخت کرد و او را از زیاده‌روی در مصرف آن، منع کرد. به فرمودۀ امام صادق(ع)، پدرش گاهی سائلان را می‌آزمود تا سطح نیاز آنان را شناسایی کند؛ ازاین‌رو هنگام قربانی‌کردن، اگر سائلی می‌آمد، ابتدا سر حیوان را به وی می‌داد؛ چنانچه می‌پذیرفت، آن را بازپس می‌گرفت و به وی گوشت می‌پرداخت و اگر نمی‌پذیرفت، معلوم می‌شد، نیازی ندارد و چیزی به او نمی‌پرداخت. این روایات بر این نکته دلالت دارند که آدمی در ادارۀ زندگی و قرض‌گیری برای آن، باید منبع درآمدی داشته باشد تا بتواند با داشتن بنیۀ اقتصادی، استقلال خود را حفظ کند و از پس نیازهایش بر‌آید. اگر ناتوانی‌اش همه‌جانبه بود، متمکنان وظیفه دارند نیاز‌هایش را در حد شأن و کرامت انسانی او تأمین کنند.
2. نیازآفرین‌نبودن برای خود بخشنده؛ یعنی اگر بخششِ به ناتوان مایه نیاز خود بخشنده شود، چنین بخششی ممنوع است. در یکی از سفرهای امام صادق(ع) به مکه، در میان راه، سه نفر به صورت پیاپی و با فاصله نزد او اظهار نیاز کردند. آن حضرت فرمان داد نیازشان برآورده شود؛ ولی درخواست فرد چهارم را بر نیاورد و فرمود: خدا نیازت را بر می‌آورد، سپس افزود: نزد ما چیزی هست که به او پرداخت شود؛ ولی خوف آن دارم که مصداق آن حدیث شوم که فردی همۀ مالش را نابجا و بی‌اندازه انفاق می‌کند، سپس از خدا طلب روزی می‌کند و دعایش مستجاب نمی‌شود.
3. رهانیدن نیازمند از کژی‌ها؛ به گفتۀ ابن‌عساکر مردی که به امیرمؤمنان(ع) کینه داشت و در سفر به مدینه اموالش سرقت شده بود، با راهنمایی مردم، به امام مجتبی(ع) مراجعه کرد و آن حضرت هزینه سفرش را تأمین کرد و حکمت این کار را بازداری شخص از کینه‌توزی به خاندانش بیان کرد که نتیجه اقدام او، اعتراف آن شخص به حقانیت این خاندان بود.

منابع

1. مقدسی، یدالله، سیره معیشتی معصومان