ذوالقرنین

ذوالقرنین از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: ذوالقرنین در قرآن - ذوالقرنین در علوم قرآنی - ذوالقرنین در معارف مهدیت - پرسش مرتبط ندارد

معناشناسی

ذوالقرنین واژه‌ای مرکب از "ذو" به معنای صاحب و "القرنین"، تثنیه "قرن" به معنای شاخ، امت، مدّت زمان مشخص و طرف و کنار است. بر این اساس، ذوالقرنین را صاحب دو شاخ، دارای دو گیسوی بافته، صاحب شرق و غرب عالم و... معنا کرده‌اند.

ذوالقرنین در قرآن

مقالهٔ اصلی: ذوالقرنین در قرآن

گروهی از قریش به این فکر افتادند که پیامبر اسلام را به اصطلاح آزمایش کنند، پس از مشاوره با یهود مدینه سه مسأله طرح کردند: یکی تاریخچۀ اصحاب کهف، دیگری مسألۀ روح و سوم سرگذشت ذوالقرنین. داستان ذوالقرنین دربارۀ کسی است که افکار فلاسفه و محققان را از دیر زمان تاکنون به خود مشغول داشته، و برای شناخت او تلاش فراوان کرده‌اند.

قرآن در این زمینه می‌گوید: «از تو دربارۀ ذوالقرنین می‌پرسند بگو به زودی گوشه‌ای از سرگذشت او را برای شما بازگو می‌کنم». از اینجا معلوم می‌شود که داستان ذوالقرنین در میان مردم، قبلاً مطرح بوده منتها اختلافات یا ابهاماتی آن را فرا گرفته بود، به همین دلیل از پیامبر(ص) توضیحات لازم را در این زمینه خواستند. سپس اضافه می‌کند «ما به او در روی زمین قدرت و حکومت بخشیدیم و اسباب هر چیز را در اختیارش نهادیم او هم از این وسائل استفاده کرد تا به غروبگاه آفتاب رسید در آنجا احساس کرد و در نظرش مجسم شد که خورشید در چشمه یا دریای تیره و گل‌آلودی فرو می‌رود» و این تعبیر نشان می‌دهد که سرزمینی را که ذوالقرنین به آن رسیده بود دارای لجنزارهای فراوان بود، به‌طوری که ذوالقرنین به هنگام غروب آفتاب احساس می‌کرد، خورشید در آن لجنزارها فرو می‌رود، همانگونه که همۀ مسافران دریا و ساحل‌نشینان چنین احساسی را دربارۀ خورشید دارند که در دریا غروب می‌کند و یا از دریا سر بر می‌آورد.

به هر حال «در آنجا گروهی از انسان‌ها را یافت» (که مجموعه‌ای از انسان‌های نیک و بد بودند). «به ذوالقرنین گفتیم: آیا می‌خواهی آنها را مجازات کنی و یا روش نیکویی را در میان آنها انتخاب می‌نمایی؟». ذوالقرنین «گفت اما کسی را که ستم کرده است مجازات خواهیم کرد سپس به سوی پروردگارش باز می‌گردد و خداوند او را عذاب شدید خواهد نمود». این ظالمان و ستمگران هم مجازات این دنیا را می‌چشند و هم عذاب آخرت را. «و اما کسی که ایمان آورد، و عمل صالح انجام دهد، پاداشی نیکوتر خواهد داشت و ما فرمان آسانی به او خواهیم داد». هم با گفتار نیک با او برخورد خواهیم کرد، و هم تکالیف سخت و سنگین بر دوش او نخواهیم گذارد، و خراج و مالیات سنگین نیز از او نخواهیم گرفت. گویا هدف ذوالقرنین از این بیان اشاره به این است که مردم در برابر دعوت من به توحید و ایمان و مبارزۀ با ظلم و شرک و فساد، به دو گروه تقسیم خواهند شد. کسانی که تسلیم این برنامه سازندۀ الهی شوند مطمئناً پاداش نیک خواهند داشته و در امنیت و آسودگی خاطر زندگی خواهند کرد.

اما آنها که در برابر این دعوت موضع‌گیری خصمانه داشته باشند و به شرک و ظلم و فساد ادامه دهند مجازات خواهند شد. «ذوالقرنین» سفر خود را به غرب پایان داد سپس عزم شرق کرد آنگونه که قرآن می‌گوید: «بعد از آن از اسباب و وسائلی که در اختیار داشت مجدداً بهره گرفت و همچنان به راه خود ادامه داد تا به خاستگاه خورشید رسید در آنجا مشاهده کرد که خورشید بر جمعیتی طلوع می‌کند که در برابر تابش آفتاب برای آنها پوششی قرار نداده بودیم و هیچ گونه سایبانی نداشتند». این جمعیت در مرحله‌ای بسیار پایین از زندگی انسانی بودند، تا آنجا که برهنه زندگی می‌کردند. و یا پوشش بسیار کمی که بدن آنها را از آفتاب نمی‌پوشانید، داشتند. آری «این چنین بود کار ذوالقرنین، و ما به خوبی می‌دانیم او چه امکاناتی (برای پیشبرد اهداف خود) در اختیار داشت».

چرا ذوالقرنین به این نام نامیده شده است؟

نخستین مطلبی که در اینجا جلب توجه می‌کند این است که «ذوالقرنین» (صاحب دو قرن) چرا به این نام نامیده شده است؟ بعضی معتقدند این نامگذاری به خاطر آن است که او به شرق و غرب عالم رسید که عرب از آن تعبیر به قرنی الشمش (دو شاخ آفتاب) می‌کند. بعضی دیگر معتقدند که این نام به خاطر این بود که دو قرن زندگی یا حکومت کرد، و در اینکه مقدار قرن چه اندازه است نیز نظرات متفاوتی دارند. بعضی می‌گویند در دو طرف سر او برآمدگی مخصوصی بود و به خاطر آن به ذوالقرنین معروف شد. و بالاخره بعضی بر این عقیده‌اند که تاج مخصوص او دارای دو شاخک بود.

صفات ممتاز ذوالقرنین

از قرآن مجید به خوبی استفاده می‌شود که ذوالقرنین دارای صفات ممتازی بود:

1. خداوند اسباب پیروزی‌ها را در اختیار او قرار داد.
2. او سه لشکرکشی مهم داشت: نخست به غرب، سپس به شرق و سرانجام به منطقه‌ای که در آنجا یک تنگه کوهستانی وجود داشته، و در هر یک از این سفرها با اقوامی برخورد کرد.
3. او مرد مؤمن و موحّد و مهربانی بود، و از طریق عدل و داد منحرف نمی‌شد، و به همین جهت مشمول لطف خاص پروردگار بود، و به مال و ثروت دنیا علاقه‌ای نداشت.
4. او هم به خدا ایمان داشت و هم به روز رستاخیز.
5. او سازندۀ یکی از مهمترین و نیرومندترین سدها است، سدی که در آن به جای آجر و سنگ از آهن و مس استفاده شد (و اگر مصالح دیگر در ساختمان آن نیز به کار رفته باشد تحت الشعاع این فلزات بود) و هدف او از ساختن این سد کمک به گروهی مستضعف در مقابل ظلم و ستم قوم یأجوج و مأجوج بوده است.
6. او کسی بوده که قبل از نزول قرآن نامش در میان جمعی از مردم شهرت داشت، و لذا قریش یا یهود از پیغمبر(ص) دربارۀ آن سؤال کردند.

اما از قرآن چیزی که صریحاً دلالت کند او پیامبر بوده استفاده نمی‌شود هر چند تعبیراتی در قرآن هست که اشعار به این معنی دارد. از بسیاری از روایات اسلامی که از پیامبر(ص) و ائمه اهلبیت(ع) نقل شده نیز می‌خوانیم: «او پیامبر نبود بلکه بندۀ صالحی بود».

توانمندی‌های ذوالقرنین

قدرت سیاسی و نظامی

براساس آیه ﴿إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ وَآتَيْنَاهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَبًا﴾ خدا به ذوالقرنین توانایی بخشید و از هرچیزی که وی را به اهدافش برساند، وسیله‌ای را به او ارزانی داشت. تمکن یاد شده را بیشتر به فرمانروایی و امکانات و لوازم آن، همچون سپاه، سلاح و اسبان جنگی و ثروت، تفسیر کرده‌اند.

قدرت اجرای عدالت

هنگامی که ذوالقرنین در سفر خویش به آخرین آبادی‌های مغرب زمین رسید، کنار دریا بر قومی سلطه یافت؛ خدا پرسید با آنان چه خواهی کرد؛ آیا آنان را کیفر می‌دهی یا با آنها به نیکی رفتار می‌کنی و ذوالقرنین بر کیفر ستمکاران و پاداش نیک مؤمنان صالح و آسان گرفتن بر ایشان تأکید کرد این آیه نشان می‌دهد که وی از قدرت و اقتدار لازم برای چنین کاری بهره‌مند بود.

سد سازی

ذوالقرنین در پی درخواست برخی از اقوام و برای حفاظت از آنها در برابر یورش قبیله یأجوج و مأجوج دستور داد قطعات بزرگ آهن را در مسیر هجوم آنان روی هم چیده و با ذوب کردن مس، آن را در شکاف میان قطعات آهن بریزند و سرانجام، چنان سدی بلند و استوار ساخته شد که دیگر یأجوج و مأجوج نتوانستند از آن بالا رفته یا در آن نفوذ کنند افزون بر این سد، او را سازنده چندین شهر ذکر کرده‌اند که «مرو» از آنهاست.

قدرت ارتباط با اقوام گوناگون

قرآن از گفت و گوی ذوالقرنین با قومی گزارش می‌کند که سخن گفتن نمی‌دانستند؛ یا به زبانی دیگر سخن گفته و به آسانی مفهوم هیچ سخنی را درک نمی‌کردند شماری از مفسران، این ارتباط کلامی را به کمک مترجم دانسته‌اند. به اعتقاد برخی، ذوالقرنین همانند سلیمان که زبان پرندگان را می‌دانست، سخن آنان را می‌فهمید.

داشتن لوازم هر چیز

"سبب" در اصل به معنی طناب و سپس به معنای هر چیزی به کار رفته است که واسطه رسیدن به چیز دیگری باشد. قرآن در شروع هر سه سفر ذوالقرنین بیان می‌دارد که او وسیله‌ای فراهم کرد: ﴿فَأَتْبَعَ سَبَبًا﴾ که اعم از وسایل سفر و روش انجام دادن هر کاری بوده است، به همین جهت برخی از مفسران گفته‌اند: ﴿وَآتَيْنَاهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَبًا﴾ یعنی به او علم عطا کرد.

هویت تاریخی ذوالقرنین

تصویر قرآنی ذوالقرنین، همواره تلاش محققان برای تطبیق او با یکی از پادشاهان تاریخ را با چالش و اعتراض گروهی دیگر روبه‌رو ساخته است. با این حال، نزدیک به ۳۰ احتمال، از ۴ ملیت (عربی، رومی، ایرانی و چینی) درباره او گفته شده است که هیچ کدام مؤیّد متقنی ندارد.

فرمانروای معاصر ابراهیم (ع)

برخی گزارش‌های تفسیری و احادیث اسلامی، ذوالقرنین را همدوره حضرت ابراهیم (ع) یا پیش از وی دانسته‌اند. بر این پایه، از ایمان آوردن وی به دست ابراهیم (ع) حج گزاردن به همراه آن حضرت و داوری کردن او میان ابراهیم (ع) و فرمانروای فلسطین درباره اختلاف بر سر چاه‌های آب سخن گفته شده است.

فرمانروای عربی

آشنایی عرب با ذوالقرنین و یاد کرد وی در اشعار روزگار جاهلیت سبب شده است که عدّه‌ای با قاطعیت از عرب بودن ذوالقرنین سخن بگویند. پیشینه و عربی بودن واژه ذوالقرنین و رایج بودن نام‌هایی با پیشوند ذو و ذی در یمن و مهارت سدسازی یمنی‌ها، برخی از پژوهشگران را بر آن داشته است ذوالقرنین را در ناحیه یمن بجویند، زیرا لقب پادشاهان حمیر معمولاً ذو یا ذی بوده است. از طرفی، عرب با سرگذشت پادشاهان باستانی یمن به سبب همجواری با آنها آشنا بودند و یاد کردشان در قرآن برای عبرت‌آموزی نسبت به تاریخ پادشاهان روم، فرنگ، هند و چین بیشتر تناسب دارد.

اسکندر مقدونی

به برخی صحابه و تابعان، مانند معاذ بن جبل و قتاده، نسبت یافته که او را رومی، نامش را اسکندر و بانی شهر اسکندریه دانسته‌اند. مفسرانی مانند فخر رازی، آلوسی و سور آبادی این دیدگاه را پذیرفته‌اند.

کوروش کبیر

شماری از پژوهشگران، ذوالقرنین را همان کوروش هخامنشی می‌دانند. این نظریه را نخستین بار ابوالکلام آزاد یاد کرد و گویا آن را از سِرْ سِیِّد احمدخان گرفته است. او با توجه به سؤال یهود از پیامبر (ص) درباره ذوالقرنین و وجود گزارش مشابهی به رخداد وی در کتاب مقدس درباره کوروش (قوچ دو شاخی که به غرب و شمال و جنوب شاخ می‌زد و هیچ وحشی را تاب مقاومت در برابرش نبود) آن دو را با یکدیگر تطبیق کرده است. دلیل دیگر وی، یافت شدن مجسمه کوروش در دشت مرغاب است که دو شاخ دارد. او این مجسمه را به تنهایی برای اثبات نظر خود بس دانسته و فتوحات کوروش را با سفرهای ذوالقرنین تطبیق می‌دهد. علامه طباطبایی این دیدگاه را پذیرفتنی‌تر دانسته و برخی دیگر آن را پذیرفته‌اند. خزائلی در انطباق وی بر کوروش یا داریوش تردید دارد. برخی پژوهشگران با رد و تضعیف مستندات این دیدگاه، تطبیق ذوالقرنین بر کوروش کبیر را تخطئه کرده و آن را مربوط به دوران اخیر دانسته، از جمله گفته‌اند که روشن نیست سؤال کنندگان درباره ذوالقرنین، یهودیان بوده‌اند. برپایه برخی گزارش‌ها، پرسش یهود درباره پیامبری بود که نام او تنها یک بار در تورات آمده است.

جستارهای وابسته

• یأجوج و مأجوج

منابع

1. مکارم شیرازی، ناصر، قصه‌های قرآن
2. علی مردی، عباس، مقاله «ذوالقرنین»، دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳