مقاتل قرن سیزدهم
مقاتل قرن سیزدهم
مقاتل قرن سیزدهم، یکی از مباحث مرتبط به تاریخنگاری عاشورا و مقتلنگاری است. مقتلنگاری نوعی از تاریخنگاری است که به طور خاص به شرح و بسط جزئیات شهادت امام حسین(ع) و یارانش در واقعه کربلا میپردازد. روایتها و گزارشهای شاهدان عینی و امامان معصوم در بازگویی جزئیات واقعه عاشورا در گذر زمان از شکل شفاهی خارج شد و به صورت مکتوب در آمد. این آثار که با عنوان «مقتل الحسین» شناخته میشوند، شامل روایتهایی از اصل رویداد و پیامدهای آن بودند. قرن سیزده هجری همچون سه قرن هشتم، نهم و دهم، دوره افول مقتلنویسی و عاشورانگاری است. مقتل محمد باقر دهدشتی و مقتل فاضل دربندی از مهمترین مقاتل این دوره هستند.
مقدمه
مقتلنگاری نوعی از تاریخنگاری است که به طور خاص به شرح و بسط جزئیات شهادت امام حسین(ع) و یارانش در واقعه کربلا میپردازد. این روایتها که در ابتدا به صورت شفاهی نقل میشدند، بعدها به صورت مکتوب نیز ثبت و ضبط شده و به عنوان «مقتل الحسین» شناخته میشوند. مقتلنویسی و عاشورانگاری در دورههای سهگانه هشتم، نهم و دهم هجری قمری روندی نزولی را تجربه میکند، به طوری که این دورهها به عنوان دوره افول این نوع از نگارش شناخته میشوند. این روند تا قرن سیزده هجری همچنان ادامه یافت. در این دوره، برخی از مقاتل نگاشته شده حاوی گزارشهایی ضعیف و فاقد اعتبار تاریخی هستند. این امر به دلیل اتکای نویسندگان این آثار به منابع نامعتبر و عدم بررسی دقیق روایات و وقایع مرتبط با واقعه عاشورا است.
مقتل محمد باقر دهدشتی
این مقتل، با عنوان «الدمعة الساکبة» یکی از مقاتل قرن سیزدهم قمری و نگاشته محمد باقر بن عبدالکریم دهدشتی بهبهانی معروف به محمد باقر دهدشتی متوفای ۱۲۸۵ق میباشد.
- معرفی مؤلف: او از فضلاء و خوشنویسان قرن سیزدهم هجری بوده که به وسیله کتابت و خرید و فروش کتاب امرار معاش میکرد. وی مجلدات جواهر الکلام را سه بار از اول تا آخر نوشت، و از کثرت نویسندگی و مراجعه به کتابهای مختلف و مطالعه و مطالعه به تدریج خود جزء مؤلفین شد و کتابی بنام «الدمعة الساکبه» در پنج مجلد نوشت که بخش چشمگیری از این کتاب درباره امام حسین(ع) و واقعه عاشورا است[۱].
- محتوای کتاب: وی در این کتاب زندگانی ائمه(ع) را در چند جلد نگاشته است که دو جلد آن (جزء چهارم و پنجم) در چهارده فصل، به امام حسین(ع) و عاشورا اختصاص دارد. او از شاگردان و مریدان فاضل دربندی بوده و در این کتاب با تعبیر (قال الفاضل) از او نقل کرده است.
- بهبهانی از نگاه واعظ تبریزی: واعظ تبریزی خیابانی، از این نویسنده ستایش کرده و به نقل از شیخ محمود عراقی در کتاب «دارالسلام فی من فاز بسلام الامام» درباره او گفته است: «ذکر مصائب مینمود؛ به طوری که در آن عصر و بلد (نجف) متعارف بود. از کتابهای مقتل فارسی مثل «روضة الشهداء» و «محرق القلوب» و مانند اینها کتابی به دست میگرفت و میخواند و چون نیت خالص بود، تأثیری تمام مینمود[۲].
- منابع مورد استفاده: محمد باقر دهدشتی در نقل گزارش عاشورا، از کتاب منتخب طریحی بسیار بهره برده است. منابع دیگر او عبارتاند از: «بحار الانوار»، «عوالم العلوم»، «تظلم الزهراء»، «مسند البتول»، «تذکار الحزین»، «جامع الاخبار»، «نور العین»، «مهیج الاحزان»، «معدن البکاء او المصائب»، مقتل ابو مخنف و تفسیر منصوب به امام عسکری(ع).
- برخی گزارشهای نامعتبر:
- سخنان امام حسین(ع) پس از شهادت حضرت عباس و طلب آب برای طفل شیرخوار، و اجابت حضرت علی اکبر برای آوردن آب؛ در حالی که مسلم است علی اکبر پیش از حضرت عباس شهید شده بود[۳].
- نقل گفتوگوی امام حسین(ع) با سکینه درباره شهادت حضرت علی اکبر و امر کردن سکینه به صبر و انتساب همه اینها به آثار شیخ مفید[۴]؛ در حالی که در آثار شیخ مفید چنین مطلبی نیست؛
- باقی ماندن جنازه حضرت عباس در محل شهادتش به علت کثرت جراحات پیکر او، تا جایی که امام حسین(ع) به نتوانست او را به محل جنازههای شهدای دیگر ببرد[۵]. در حالی که چنین مطلبی در هیچ یک از منابع معتبر نیامده است.
- چاپ و ترجمه: این اثر، نخستین بار در ۱۳۰۶ق در تهران، چاپ سنگی شده و پس از آن در شهرهای مختلف تجدید چاپ شده است. بخش امام حسن(ع) این کتاب با عنوان «کریم اهل بیت(ع)» و بخش امام حسین(ع) با نام «زندگانی حسین بن علی سیدالشهداء» توسط ابراهیم سلطانینسب به فارسی برگردانده شده است. گزیدهای از الدمعة الساکبه در سال ۱۳۰۲ق با اضافات و ترجمه آن به قلم محمد رفیع گرمرودی چاپ شده است.[۶]
مقتل فاضل دربندی
این مقتل، با عنوان «اکسیر العبادات فی اسرار الشهادات» یکی از مقاتل قرن سیزدهم قمری و نگاشته ملا آقا بن عابد بن رمضان بن زاهد شیروانی دربندی حائری، معروف به فاضل دربندی متوفای ۱۲۸۵ یا ۱۲۸۶ق میباشد. مفصل بودن، تحلیلی بودن و ضعیف و خرافه آمیز بودن بسیاری از مطالب از ویژگیهای کتاب مذکور است. این اثر به زبان عربی بوده و دلیل اتکای آن به اخبار و گزارشهای سست و بیاساس، مورد نقد حدیثشناسان و اندیشمندانی مانند محدث نوری، آقا بزرگ تهرانی، سید محسن امین و استاد مطهری قرار گرفته است.
- معرفی مؤلف: ملاآقا دربندی معروف به فاضل دربندی، فرزند ملاعابد، یکی از شخصیتهای برجسته در قرن سیزدهم هجری فقیهی متبحر و متکلمی محقق بود و در علوم معقول و منقول مهارت داشت. وی قریب نود سال عمر کرد تا این که در سال ۱۲۸۶ قمری در تهران درگذشت و در جوار بارگاه ملکوتی سیدالشهدا حضرت اباعبداللّه(ع) به خاک سپرده شد.
- وضعیت کتاب: این اثر به سبب داشتن اخبار و گزارشهای سست و بیاساس، از همان آغاز هدف نقد و خردهگیری معاصران نویسنده و اندیشمندان بعدی قرار گرفته است؛ چنان که حدیثشناسان و اندیشمندانی همانند محدث نوری[۷]، تنکابنی[۸]، آقا بزرگ تهرانی[۹]، سید محسن امین[۱۰] و استاد مطهری[۱۱] بر این کتاب، ایرادهای بسیاری گرفتهاند. سخن دربندی درباره چگونگی بهرهگیری وی از کتابی که متعلق به یکی از روضهخوانان معاصر خود به نام سید جعفر بوده، در واقع بیانگر اساس سست و بیپایه او در نقل گزارشهای مربوط به تاریخ عاشور است[۱۲].
- ویژگیهای کتاب: این کتاب دارای ویژگیهایی است که در این میان، سه ویژگی آن برجسته به نظر میرسد:
- تحلیلی بودن آن: مؤلف این کتاب، تنها به تدوین اخبار و توصیف وقایع نپرداخته است؛ بلکه به سبب آشنایی با حکمت و معقولات، و داشتن ذهنی خلاق و نقاد، در مواردی به تحلیل گزارشها و کیفیت جمع بین اخبار معارض نیز پرداخته است.
- ضعیف و خرافهآمیز بودن بسیاری از مطالب آن: نویسنده در این اثر، افزون بر آنکه گزارشهای نادر و دور از واقعیت و در مواردی، خرافهآمیز نقل کرده، دست به توجیه آنها زده و دلایلی برای درستی آنها، بیان کرده است.
- مفصل بودن آن: این کتاب تا عصر خود، مفصلترین کتاب در تاریخ عاشورا بوده است و تا آن تاریخ، نگاشتهای به این تفصیل، فراهم نشده بود[۱۳].
- دیدگاه محدث قمی: محدث قمی درباره مؤلف مینویسد: در مقام اخلاص کیشی نسبت به حضرت سیدالشهدا(ع) و در اقامه مصیبت و تعزیت و سوگواری آن مظلوم، بیاختیار بوده؛ به نحوی که در بالای منبر، از شدت گریه، غش میکرده و بیاختیار عمامه بر زمین میزده و گریبان چاک میکرده و نقل شده در روز عاشورا لباس خود را از بدن میکند و لنگ میبست و خاک بر سر میریخت و گل به بدن میمالید و به همان هیئت بر منبر میرفت[۱۴].
- گزارش آقا بزرگ تهرانی: به گزارش آقا بزرگ تهرانی، دربندی خود، این کتاب را از فصل «مقام وحدة الحسین» به بعد در سیزده باب (که هر باب شامل چند مجلس است) ترجمه، و به نام ناصرالدین شاه، سعادات ناصری نامگذاری کرد که بارها چاپ شده است[۱۵]. همچنین شخصی به نام میرزامحمد حسین بن علی اکبر این کتاب را به فارسی برگرداند و با عنوان «انوار السعادة فی ترجمه اسرارالشهادة» در تبریز چاپ کرد[۱۶]. به سبب عربی بودن متن اسرار الشهادات و تفصیل آن، دربندی بعدها مقتلی مختصر و فارسی با نام سرمایه ایمان و جواهر ایقان در ترجمه و شرح اسرارالشهادت[۱۷] نوشت که این نیز چاپ شده است[۱۸].
- رفع اشکالات در چاپ جدید: شایان توجه است که چاپ قدیم اکسیر العبادات، مطالب خلاف واقع بیشتری دارد؛ اما در چاپ و تحقیق جدید آن، برخی از این گونه مطالب، حذف شده است. (دربندی آمار سپاه دشمن را به نقل از مقتل ابن عصفور بحرانی، ۴۶۰ هزار نفر گفته که ۳۳۰ هزار نفر آن به دست امام حسین(ع)، ۲۵ هزار نفر (غیر از مجروحان) به دست حضرت عباس، و ۲۵ هزار نفر دیگر به دست سایر بنی هاشم کشته شدند و از لشکر عمر سعد تنها هشتادهزار نفر باقی ماند. این گزارش در چاپ جدید حذف شده است.)[۱۹] صرف نظر از اساس نادرست و غیرعلمی نویسنده، از کتابی با این گستردگی، با توجه به سرعت در تألیف آن، که گفته شده در هجده ماه نوشته شده است، و با توجه به امکانات اندک آن روزگار در شناسایی منابع معتبر، تا چه رسد به گزینش و استفاده از آنها، نمیتوان انتظار دقت و موشکافی علمی در گزینش صحیح و ارائه گزارشهای معتبر در نقل حادثه عاشورا داشت.
- برخی از گزارشهای نادرست: چنان که اشاره شد، این اثر گزارشهای نادرست، موهن، عجیب و افسانهای بسیاری دارد؛ چندانکه گزارش فهرستوار آنها، خود چند صفحه را در برمیگیرد و از حوصله این نوشتار خارج است. از اینرو تنها به ذکر چند نمونه اکتفا میکنیم:
- گزارش ناپذیرفتنی کیفیت خروج امام حسین(ع) به همراه خاندانش از مدینه با موکب مجلل و با شوکت و با چهل محمل حریر و دیباج همانند حاکمان و پادشاهان[۲۰]؛
- گزارشی افسانهای و خیالی آمار لشکر عمر سعد بالغ بر یک میلیون و ششصدهزار نفر[۲۱] و در جای دیگر، ۴۶۰ هزار نفر و کشته شدن ۳۳۰ هزار نفر از آنان به دست امام حسین(ع) و ۲۵ هزار نفر به دست حضرت عباس (به جز مجروحان) و ۲۵ هزار نفر به دست دیگر بنی هاشم و جان سالم بدر بردن تنها ۸۰ هزار نفر از آنان[۲۲] وی در جای دیگر، تعداد کشتههای دشمن را به دست امام حسین(ع)، به چهارصدهزار نفر و تعداد سپاه را به پانصدهزار نفر رسانده است[۲۳]؛
- هفتاد[۲۴] یا ۷۲ ساعت بودن روز عاشورا[۲۵].
- نام بردن از افرادی به عنوان یاران امام حسین(ع) یا افراد سپاه عمر سعد که در هیچ منبع معتبری نام آنان یافت نمیشود، از جمله عبدالله بن شقیق[۲۶]، اسحاق بن مالک اشتر[۲۷]، کثیر بن یحیی انصاری[۲۸]، مارد بن صدیف تغلبی[۲۹]، غلامی به نام مبارک[۳۰]، مسعود هاشمی[۳۱] و…
- قصه ساربان امام و جنایت او نسبت به بدن مطهر آن حضرت(ع) در شب یازدهم محرم[۳۲].[۳۳]
منابع
پانویس
- ↑ پژوهشکده باقرالعلوم(ع)، فرهیختگان تمدن شیعی، باقر دهدشتی.
- ↑ واعظ خیابانی تبریزی، ملاعلی، وقایع الایام فی تتمه محرم الحرام، ج۲، ص۴۸۵، تحقیق محمد الوانساز خویی.
- ↑ بهبهانی، محمدباقر، الدمعة الساکبه، ج۴، ص۳۲۷، تصحیح حسین اعلمی.
- ↑ بهبهانی، محمدباقر، الدمعة الساکبه، ج۴، ص۳۳۲.
- ↑ بهبهانی، محمدباقر، الدمعة الساکبه، ج۴، ص۳۳۴.
- ↑ پیشوایی، مهدی، مقتل جامع سیدالشهداء ج۱ ص ۱۲۹.
- ↑ محدث نوری، حسین، لؤلؤ و مرجان، ص۱۶۷-۱۶۹؛ محدث نوری، حسین، لؤلؤ و مرجان، ص۱۹۵.
- ↑ تنکابنی، میرزامحمد، قصص العلما، ص۱۰۸.
- ↑ تهرانی، آقابزرگ، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۲، ص۲۷۹.
- ↑ امین، سیدمحسن، اعیان الشیعة، ج۲، ص۸۸.
- ↑ مطهری، مرتضی، حماسه حسینی، ج۱، ص۵۵.
- ↑ دربندی، فاضل، اکسیرالعبادات فی اسرارالشهادات، ج۲، ص۳۰۵-۳۰۶.
- ↑ اسفندیاری، محمد، کتابشناسی تاریخی امام حسین(ع)، ص۱۱۱.
- ↑ قمی، شیخ عباس، الفوائد الرضویه فی احوال علماء المذهب الجعفریه، ج۱، ص۵۴.
- ↑ تهرانی، آقابزرگ، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۲، ص۲۷۹؛ تهرانی، آقابزرگ، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۱۲، ص۱۷۹-۱۸۰.
- ↑ تهرانی، آقابزرگ، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۲، ص۴۲۹.
- ↑ تهرانی، آقابزرگ، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۲، ص۴۲۹.
- ↑ تهرانی، آقابزرگ، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۵، ص۲۶۴.
- ↑ دربندی، فاضل، اکسیرالعبادات فی اسرارالشهادات، ج۱، ص۲۹؛ دربندی، فاضل، اکسیرالعبادات فی اسرارالشهادات، ج۲، ص۵۴۵.
- ↑ دربندی، فاضل، اکسیرالعبادات فی اسرارالشهادات، ج۲، مجلس دهم ص۶۲۷-۶۲۹.
- ↑ دربندی، فاضل، اکسیرالعبادات فی اسرارالشهادات، ج۳، مجلس سیزدهم، ص۴۳.
- ↑ دربندی، فاضل، اکسیرالعبادات فی اسرارالشهادات، ص۳۴۵؛ دربندی، فاضل، اکسیرالعبادات فی اسرارالشهادات، ج۲، ص۵۴۵.
- ↑ دربندی، فاضل، اکسیرالعبادات فی اسرارالشهادات، ج۳، مجلس سیزدهم، ص۳۹.
- ↑ دربندی، فاضل، اکسیرالعبادات فی اسرارالشهادات، ص۴۳.
- ↑ دربندی، فاضل، اکسیرالعبادات فی اسرارالشهادات، ص۴۰.
- ↑ دربندی، فاضل، اکسیرالعبادات فی اسرارالشهادات، ج۲، ص۲۷۵.
- ↑ دربندی، فاضل، اکسیرالعبادات فی اسرارالشهادات، ج۲، ص۲۸۴.
- ↑ دربندی، فاضل، اکسیرالعبادات فی اسرارالشهادات، ج۲، ص۲۹۰.
- ↑ دربندی، فاضل، اکسیرالعبادات فی اسرارالشهادات، ج۲، ص۴۹۹.
- ↑ دربندی، فاضل، اکسیرالعبادات فی اسرارالشهادات، ج۲، ص۲۹۹.
- ↑ دربندی، فاضل، اکسیرالعبادات فی اسرارالشهادات، ج۲، ص۲۹۸.
- ↑ دربندی، فاضل، اکسیرالعبادات فی اسرارالشهادات، ج۳، ص۱۵۷-۱۶۲.
- ↑ پیشوایی، مهدی، مقتل جامع سیدالشهداء ج۱ ص ۱۲۵.