آیه انفاق
 | این مقاله هماکنون در دست ویرایش است.
این برچسب در تاریخ 1 خرداد 1405 توسط کاربر:فرقانی برای جلوگیری از تعارض ویرایشی اینجا گذاشته شده است. اگر بیش از پنج روز از آخرین ویرایش مقاله میگذرد میتوانید برچسب را بردارید. در غیر این صورت، شکیبایی کرده و تغییری در مقاله ایجاد نکنید. |
این مدخل زیرشاخهٔ بحث آیات امامت امام علی است. آیه انفاق از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: آیه انفاق در تفسیر و علوم قرآنی - آیه انفاق از دیدگاه اهل سنت - پرسش مرتبط ندارد| آیه ینفقون اموالهم | |
|---|---|
| ترجمه آیه | |
| مشخصات آیه | |
| بخشی از | آیهٔ ۲۷۴ سورهٔ بقره قرآن کریم |
| محتوای آیه | |
| شأن نزول آیه | نزول آیه در شأن علی بن ابیطالب(ع) |
| مصادیق برای آیه | امیرالمؤمنین(ع) |
| دلالت آیه |
|
آیه انفاق اموال: ﴿الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّیْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِیَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلَا هُمْ یَحْزَنُونَ﴾[۱] از جمله آیاتی است که به شهادت روایات در شأن امیرالمؤمنین(ع) نازل شده است. نزول این آیه در شأن حضرت امیرالمؤمنین(ع) فضیلتی است که اختصاص به آن حضرت دارد و برای احدی غیر از ایشان حاصل نشده است، در نتیجه این آیۀ شریفه به روشنی بر افضلیت امیرالمؤمنین(ع) از سایر صحابه دلالت داشته و به حکم قاعدۀ عقلی قبح تقدّم مفضول بر فاضل، به استناد به آن امامت حضرت امیرالمؤمنین(ع) پس از رسول خدا(ص)ثابت میشود.
شأن نزول آیه
دیدگاه مفسران شیعه
امیرالمؤمنین(ع)
غالب مفسران شیعه و برخی مفسران اهل سنت این آیه را در شأن امیرالمؤمنین(ع) دانستهاند. از جمله: «شیخ طوسی» به نقل از ابن عباس میگوید: اين آيه در شأن امام على(ع) نازل گرديده آن هنگام كه چهار درهم داشت و آن را در شب و روز و به صورت پنهان و آشكارا انفاق و بخشش كرده بود. چنان كه از امام باقر و امام صادق(ع) نيز چنین روايت گرديده است. ابن بابويه بعد از سه واسطه از امام على بن موسى الرضا(ع) و ايشان از اجداد گرامى خود از رسول خدا(ص) نقل فرمودند: كه اين آيه درباره امام علی(ع) نازل گرديده است. چنان كه صاحب تفسير برهان متذكر شده است و نيز شيخ مفيد در كتاب اختصاص از رسول خدا نقل نمايد كه به امام على(ع)فرمود، چه عملى انجام دادهاى كه درباره تو چهار موضوع نازل شده است؟ على گفت: پدر و مادرم فداى تو باد چهار درهم داشتم يک درهم آن را در شب و يک درهم ديگر را در روز و نيز يک درهم را در پنهانى و يک درهم ديگر را در آشكار صدقه دادم. سپس پيامبر فرمود: اين آيه درباره تو نازل گرديده است.به اتفاق علماى خاصه و اكثر علماى عامه اين آيه شريفه در شأن حضرت على بن ابیطالب(ع) نازل شده است. اما خاصه مانند: ابن بابويه، شيخ مفيد، شيخ طوسى، طبرسى، بحرينى، قمى و غير ايشان و از میان عامه میتوان از این افراد نام برد: واحدى، ثعلبى، خوارزمى، سدى، كلبى، زمخشرى، طافى، قشيرى، ماوردى، ابن المغازلى، ابن ابى الحديد و غير ايشان که از ابن عباس روایت کردهاند به يک مضمون كه حضرت امير المؤمنين على(ع) از متاع دنيا بيش از چهار درهم نداشت. يک درهم را در شب انفاق نمود، يكى را در روز، يكى را پنهانى و يكى آشكارا؛ پس آيه شريفه در باره آن حضرت نازل شد.[۲].[۳]
برخی از مفسران معتقدند: بر اساس روایتی که از ابوذر و اوزاعى نقل شده اين آيه درباره نفقه و بخشش براى كسانى كه در راه خداجهاد مىكنند نازل شده است. برخی دیگر نيز بر این باورند که این آیه درباره هر كسى كه مال خود را در راه خدا خرج و انفاق كند، نازل گرديده است. با این حال اگر گفته شود که این آیه درباره امام علی(ع) نازل شده، حكم آن سريان پيدا كرده و شامل هر كسى كه به اين صفت متصف گشته يا به آن عمل نمايد، خواهد شد.؛ چراکه آن حضرت واجد فضائل و صفات ویژهای است كه هیچ کس بر ایشان در اتصاف به آن صفات، پيشى نگرفته است.[۴]
مفسران اهل سنت
مفسران اهل سنت درباره شأن نزول آیه دیدگاههای مختلفی بیان کردهاند:
عدهای از آنان شأن نزول آیه را تنها در مورد امام علی(ع) دانستهاند. [۵].
دسته دیگر در کنار اشاره به شأننزول آیه در مورد امام علی(ع)، از احتمالات دیگری همچون: عبدالرحمن بن عوف [۶][۷].[۸] و ابوبکر[۹]سخن گفتهاند؛ چنانکه به عبدالرحمن بن عوف به عنوان فردی که در روز، و علی(ع) به عنوان فردی که در شب انفاق میکرد، اشاره کردهاند.[۱۰] و یا هر کسی که در راه خدا [۱۱] بدون اسراف و تبذیر انفاق میکند [۱۲] و حتی کسانی که به اسبهای جهادی در راه خدا آذوقه میدهند. برای نمونه نگاه کنید به:[۱۳]. برخی نیز بعد از ذکر احتمالات مختلف، در شأن نزول آیه توقف کرده و از ندانستن شأن نزول خاص برای آن سخن گفتهاند. [۱۴].
با وجود این احتمالات، میتوان گفت: هرچند این آیه در مورد شخص خاص نازل شده است؛ اما حکم آن اختصاص به مورد خاصی ندارد و شامل همه کسانی میشود که در انفاق اینگونه عمل کنند؛ [۱۵]. هرچند انفاق امام علی(ع) به علت سبقت در این مسئله دارای فضیلت بیشتری است. [۱۶].
محل نزول
این آیه در مدینه بر پیامبر اسلام(ص) نازل گردیده است. [۱۷].[۱۸]
شرح و تفسیر آیه
در آیه انفاق، به راههای مختلف انفاق اشاره شده است؛ بدین گونه که اگر نیازی به اظهار نباشد، به صورت مخفیانه انفاق شود[۱۹] تا کرامت دریافتکننده خدشهدار نگردد.[۲۰] البته در صورتی که مصلحتهایی همچون ترغیب دیگران و تعظیم شعائر در میان باشد، میتوان به صورت آشکارا انفاق کرد؛ هرچند مقدم داشتن شب بر روز و انفاق پنهان بر انفاق آشکار بهتر است.[۲۱]
در آین آیه، همچنین، به پاداش انفاق از جمله بخشش گناهان و دوری از عذاب اشاره شده است. برخی از مفسران معتقدند خداوند با این کار، زمینه را برای آرامش وجدان و رفع اندوه فراهم میکند [۲۲] چرا که ممکن است برخی به سبب واهمه از آینده و یا ترس از دست دادن ثروت، از انفاق خودداری کنند؛ لذا انفاق کنندگان را کسانی میداند که وحشتی از آینده نداشته و با از دست دادن بخشی از دارایی خود اندوهگین نخواهند شد.[۲۳] و برخی دیگر از مفسران [۲۴] منظور از آیه را عدم ترس و وحشت در قیامت دانستهاند.
دوری از اندوه، [۲۵] داشتن روحیه انفاق،آرامش و امنیت از پیامهای این آیه دانسته شده است. [۲۶]
انفاق به معنای بخشیدن مال [۲۷]و برطرف کردن کمبودهای مالی است.[۲۸].[۲۹].[۳۰].[۳۱].[۳۲]
احادیث مرتبط با آیه
دلالت آیه
افضلیت امیرالمؤمنین(ع)
علّامه حلّی، این آیه را به عنوان یکی از آیات دلالت کننده بر افضلیت امیرالمؤمنین(ع) ذکر کرده است. ایشان در کتاب منهاج الکرامة میفرماید: «برهان بیست و هفتم سخن خدای تعالی است [که فرمود]: ﴿الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّیْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِیَةً﴾. از طریق حافظ ابونعیم به اسناد خود از ابن عباس روایت شده است که گفت: این آیه دربارۀ علی(ع) نازل شده است. او چهار درهم داشت که شب یک درهم، روز نیز یک درهم انفاق کرد و به صورت پنهانی درهمی و در آشکارا درهمی دیگر انفاق کرد». ثعلبی نیز در تفسیر خود این چنین روایت کرده است. این برای غیر علی(ع) حاصل نشده است، با توجه به این احادیث آن حضرت افضل از دیگران بوده و در نتیجه امام خواهد بود.[۳۳].[۳۴]
امامت امیرالمؤمنین(ع)
چنانچه گفته شد، این آیه بر افضلیت امیرالمؤمنین(ع) دلالت دارد و به حکم قاعده عقلی قبح تقدم مفضول بر فاضل، دلیلی محکم بر اثبات ولایت و امامت حضرت امیرالمؤمنین(ع) پس از رسول خدا(ص) به شمار میرود[۳۵].
جواز انفاق مال در پنهان و آشکار
عبارت: ﴿الَّذینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّیْلِ وَ النَّهارِ سِرًّا وَ عَلانِیَةً﴾ نه تنها بر جواز انفاق مال در دو وقت شب و روز و در دو حالت پنهانی و آشکار دلالت دارد بلکه بیان این اوقات و حالات میتواند بیانگر این نکته باشد که مؤمن باید بر اساس شرایط و زمانهای مختلف انفاق انجام دهد؛ گاه به صورت آشکار، گاه نهان. همچنین بعید نیست که مقدم داشتن شب بر روز، و پنهان بر آشکار در آیه مورد بحث اشاره به این باشد که مخفى بودن انفاق بهتر است، مگر موجبى براى اظهار باشد، هر چند باید در همه حال و به هر شکل،انفاق فراموش نشود. [۳۶].
انفاق اموال سبب رفع خوف و حزن در آخرت
جمله: ﴿وَ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ﴾ به وضوح بر عدم وجود حالت خوف و حزن در قیامت در انفاق کنندگان اموال در دنیا دلالت دارد بدین معنا که خوفها و وحشتهاى قیامت بر آنها نیست و آنان در قیامت محزون و غمناک نخواهند بود. [۳۷]
اخبار زيادي از طرق خاصه و عامه در تفاسیر برهان و غير آن نقل شده که این آيه شريفه در مدح امير المؤمنين علي(ع) نازل شد. چه اینکه آن حضرت چهار درهم نقره داشت، يكي را شب انفاق فرمود و يكي روز، يكي را آشکارا و یکی را در پنهانی. آيه شريفه در مقام ترغيب و تحريص بر انفاق است که به هر نحوي که باشد چه شب باشد يا روز، سرّي باشد يا آشکارا، اجر آن نزد خداوند محفوظ است و فرداي قيامت انسان انفاق کننده، نه خوف از عذاب دارد نه حزن از نرسيدن به ثواب. خداوند آنها را بمثوبات خود نائل ميفرمايد و از عذاب خود نجات ميدهد.[۳۸]
مفسران تفسیر دیگری را نیز از تتمه آیه بیان کردهاند و آن اینکه انسان براى ادامه و اداره زندگى خود بىنیاز از مال و ثروت نیست و معمولاً هنگامى که آن را از دست مىدهد اندوهناک مى گردد؛ زیرا نمى داند در آینده وضع او چگونه خواهد بود. خداوند در این عبارت میفهماند که چنین افرادى از انفاق در راه خدا،خوف و وحشتى از آینده ندارند و به خاطر از دست دادن قسمتى از ثروت خود اندوهگین نمىشوند؛ زیرا مىدانند در مقابل چیزى که از دست دادهاند، از فضل پروردگار و از برکات فردى و اجتماعى و اخلاقى آن در این جهان و آن جهان بهره مند خواهند شد. [۳۹].
منابع
طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان ج2
قرائتی، محسن، تفسیر نور ج1- رضایی اصفهانی، محمد علی، تفسیر قرآن مهر ج2
- جعفری، یعقوب، تفسیر کوثر ج2
مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه
طیب، سید عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن
حسینی میلانی، سید علی، جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۶
مکاتبه اختصاصی دانشنامه امامت و ولایت با محمد هادی فرقانی
پانویس
- ↑ «آنان که داراییهای خود را در شب و روز پنهان و آشکار میبخشند پاداششان نزد خداوند است و نه بیمی خواهند داشت و نه اندوهگین میگردند» سوره بقره، آیه ۲۷۴.
- ↑ نک: تفسير مجمع البيان، ج1، ص388؛ تفسير برهان، ج1، ص257- تفسير صافى، ج1، ص301.
- ↑ حسینی شاه عبدالعظیمی، تفسير اثنی عشرى، ج1، ص501.
- ↑ صاحبان كشف الاسرار از عامه و روض الجنان از خاصه نزول اين آيه را درباره امام على(ع) دانستهاند.
- ↑ شیبانی، نهج البیان، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۳۵۲؛ صنعانی، تفسیر عبدالرزاق، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۱۸؛ دینوری، الواضح، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۹۲؛ واحدی، الوجیز، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۱۹۱؛ جرجانی، درج الدرر، ۱۴۳۰ق، ج۱، ص۳۶۵؛ حسکانی، شواهد التنزیل، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۴۰.
- ↑ ماتریدی، تأویلات اهل السنه، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۲۶۸؛ ابوحیان، البحر المحیط، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۷۰۱
- ↑ در تفسير ابن المنذر از تفاسیر اهل سنت از سعيد بن مسيب نقل شده كه اين آيه درباره عبدالرحمن بن عوف و عثمان بن عفان نازل شده كه اموال خود را به جيش العسرة بخشيده بودند
- ↑ محمدباقر محقق، نمونه بينات در شأن نزول آيات از نظر شیخ طوسی و ساير مفسرين خاصه و عامه، ص101.
- ↑ زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۱۹؛ بیضاوی، أنوار التنزیل، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۱۶۱؛ ابوحیان، البحر المحیط، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۷۰۱.
- ↑ طبرانی، التفسیر الکبیر، ۲۰۰۸م، ج۱، ص۴۹۲-۴۹۳؛ ابن جوزی، زاد المسیر، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۲۴۶؛ بغوی، تفسیر البغوی، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۳۸۰.
- ↑ ماوردی، النکت و العیون، بیروت، ج۱، ص۳۴۷.
- ↑ قرطبی، الجامع لأحکام القرآن، ۱۳۶۴ش، ج۳، ۳۴۷؛ ابوحیان، البحر المحیط، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۷۰۱.
- ↑ نک: زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۱۹؛ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۷، ص۷۱؛ سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۳۶۳.
- ↑ ماتریدی، تأویلات أهل السنة، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۲۶۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۳۶۰؛ ابوحیان، البحر المحیط، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۷۰۱؛ سمرقندی، بحر العلوم، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۱۸۲
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۶۶۷.
- ↑ طبرسی، مجمع البيان في تفسير القرآن، ج 1، ص111.
- ↑ محمدباقر محقق، نمونه بينات در شأن نزول آيات از نظر شیخ طوسی و ساير مفسرين خاصه و عامه، ص101.
- ↑ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۳۶۰
- ↑ مغنیه، جواد، التفسیر الکاشف، ۱۴۲۴ش،ج۱، ص۴۳۰.
- ↑ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۷، ص۷۱؛ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۳۶۱؛ جعفری، تفسیر کوثر، ۱۳۷۶ش، ج۲، ص۳۵.
- ↑ جعفری، تفسیر کوثر، ۱۳۷۶ش، ج۲، ص۳۵؛ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۳۲۵.
- ↑ جعفری، تفسیر کوثر، ۱۳۷۶ش، ج۲، ص۳۵؛ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۳۶۱؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۶۶۷.
- ↑ ماتریدی، تأویلات أهل السنة، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۲۶۸، ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۵۴۵.
- ↑ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۳۲۵.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۴۳۵.
- ↑ عمید، فرهنگ فارسی عمید، ۱۳۶۰ش، ذیل واژه انفاق
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۴۳۴.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۶۶۷
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش
- ↑ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۳۲۵.
- ↑ جعفری، تفسیر کوثر، ۱۳۷۶ش، ج۲، ص۳۵.
- ↑ البرهان السابع و العشرون: قوله تعالی: ﴿اَلَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّیْلِ وَ اَلنَّهارِ سِرًّا وَ عَلانِیَةً﴾ من طریق أبی نعیم الحافظ بإسناده إلی ابن عباس، قال: نزلت فی علی(ع) کان معه أربعه دراهم فإنّفق باللیل درهما، و بالنهار درهما، و فی السرّ درهما و فی العلانیة درهما. و کذا رواه الثعلبی فی تفسیره، و لم یحصل لغیر علی(ع) ذلک، فیکون أفضل، فیکون هو الإمام، منهاج الکرامة، ص۱۳۷.
- ↑ سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۶، ص۱۶۳-۱۶۴.
- ↑ مکاتبه اختصاصی دانشنامه امامت و ولایت با محمد هادی فرقانی
- ↑ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج ۲، ص۳۶۱، دار الکتب الإسلامیة، تهران، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ج ۲، ص۶۶۸.
- ↑ طیب، سید عبدالحسین، تفسیر اطیب البیان، ذیل آیه 274 بقره.
- ↑ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه ج ۲، ص۲۶۱ و ۲۶۲.