پیشرفت

پیشرفت از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: پیشرفت در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

مقام معظم رهبری پیش از تعریف مفهوم پیشرفت تأکید دارند که نباید توسعه به مفهوم رایج غربی تداعی بشود به این دلیل که امروز مفهوم توسعه، در اصطلاحات سیاسی و جهانی و بین‌المللی حرف رایجی است. از نظر ایشان ممکن است پیشرفتی که ما می‌گوییم، با آنچه که امروز از مفهوم توسعه در دنیا فهمیده می‌شود، وجوه مشترکی داشته باشد - که حتماً دارد - اما در نظام واژگانی ما، باید کلمه پیشرفت معنای خاص خودش را داشته باشد که با توسعه در نظام واژگانی امروز غرب، نبایستی اشتباه بشود. معظم له تصریح می‌کنند کلمه «پیشرفت» با دقت انتخاب شده و تعمداً از کلمه «توسعه» استفاده نشده است. به این علت که کلمه توسعه، یک بار ارزشی و معنایی دارد و التزاماتی با خودش همراه دارد که احیاناً ما با آن التزامات همراه و موافق نیستیم. به بیان ایشان ما نمی‌خواهیم یک اصطلاح جا افتاده متعارف جهانی را که معنای خاصی را از آن می‌فهمند، بیاوریم داخل مجموعه کار خودمان بکنیم. ایشان معتقدند بر این اساس مفهوم پیشرفت عرضه شده که معادل معنای فارسی پیشرفت را می‌دانیم و مفهوم پیشرفت، برای ما مفهوم روشنی است.

تعریف مقام معظم رهبری از پیشرفت

به طور کلی معظم له با تعابیر گوناگونی به تعریف این مفهوم پرداخته‌اند:

1. پیشرفت یعنی حرکت به سمت اهداف: در منظر معظم له معنای پیشرفت، پیشرفت ظاهری و مادی نیست؛ پیشرفت به سمت هدف‌هاست؛ یعنی یک امر معنوی، که با بهتر شدن انسان‌ها ممکن است.
2. پیشرفت یعنی تکامل: در جای دیگری مقام معظم رهبری، مفهوم پیشرفت را معادل مفهوم تکامل می‌دانند.
3. پیشرفت یعنی پر کردن نقاط خلاء به بهترین وجه: مقام معظم رهبری پیشرفت را معادل با مفهوم تجدد نیز می‌دانند. از نظر ایشان این پیشرفت و تجدد در این است که نگاه کنید ببینید چه کم دارید، کجا خلا دارید و این خلا چگونه به بهترین وجه قابل پر شدن است؛ ذهن خلاق خودتان را به کار بیندازید و آن خلا را پر کنید.

حیات طیبه، مفهومی محوری در تعریف پیشرفت

در چارچوب بینش مقام معظم رهبری، مفهوم حیات طیبه مفهومی است بنیادین که برای تبیین ابعاد مختلف پیشرفت باید به آن توجه داشت. این مفهوم هم در تبیین معنای پیشرفت، هم در تعیین مؤلفه‌ها و شاخص‌ها و هم در اهداف نهایی پیشرفت جایگاهی محوری و اساسی دارد. اما همین مفهوم با بیان‌های گوناگون تعریف شده است: حیات طیبه، یعنی نیل به آرامش و آسایش: از نظر مقام معظم رهبری، حیات اسلامی، حیات طیبه است و حیات طیبه، یعنی زندگی‌ای که کام انسان را شیرین کند و انسان با آن زندگی، احساس آرامش و آسایش نماید. حیات طیبه یعنی زندگی گوارا: مقام معظم رهبری بر پایه این آیه شریفه که می‌فرماید: ﴿مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً﴾ حیات طیبه را به معنی زندگی گوارا می‌دانند. از نظر ایشان یک ملت وقتی زندگی گوارا دارد که احساس کند و ببیند که دنیا و آخرت او بر طبق مصلحت او به پیش می‌رود و به سمت هدف‌های او حرکت می‌کند؛ این زندگی گواراست؛ فقط «دنیا» نیست، فقط هم «آخرت» نیست.

حیات طیبه یعنی تأمین همه خیرات مورد علاقه انسان: در جایی دیگر معظم له تصریح می‌کنند وقتی از حیات و نظام اسلامی صحبت می‌شود، منظور نظام و حیات طیبه‌ای است که همه خیرات مورد علاقه انسان در آن وجود دارد؛ هم رفاه مادی و امنیت اجتماعی و روحی تأمین می‌شود، و هم صفای معنوی و دانش و بینش و تحقیق و تعبد و خلوص و توجه به خدا مشاهده می‌گردد. حیات طیبه یعنی سعادت دنیا و آخرت: از نظر معظم له زندگی و حیات طیبه اسلامی، یعنی سعادت دنیا و عقبی و رفاه مادی و تعالی معنوی. ایشان معتقدند حیات طیبه معنایش این نیست که کسانی فقط نماز بخوانند، عبادت کنند و اصلاً به فکر زندگی و مادیات نباشند؛ بلکه، حیات طیبه، یعنی دنیا و آخرت و ماده و معنا را باهم داشتن. حیات طیبه، یعنی آن ملتی که تلاش می‌کند، سازندگی می‌کند، صنعت و بازرگانی و کشاورزی را به اوج می‌رساند، قدرت علمی و تکنیکی پیدا می‌کند، پیشرفت‌های گوناگون در همه جهت به دست می‌آورد؛ اما در همه این حالات، دل او هم با خداست و روز به روز هم با خدا آشناتر می‌شود.

اهمیت پیشرفت در اسلام

در نظر مقام معظم رهبری اگرچه اسلام نهضت و حرکتی معنوی و اخلاقی است و هدف اعلای اسلام نیز عبارت است از ساخت انسان متکامل و منطبق با طراز اسلامی، اما بدون شک پیشرفت علم و پیشرفت و اعتلای اقتصادی جزو هدف‌های اسلامی است. بنابراین هر کاری که افراد برای توسعه و پیشرفت کشور انجام دهند یک عبادت قطعی است. از نظر ایشان هر حرکت علمی و فرهنگی و کاری که برای نوسازی و پیشرفت و آبادانی کشور اسلامی انجام می‌گیرد، یک عبادت است. فرقی هم بین این کارخانه و آن کارخانه و این مدرسه و آن مدرسه نیست. ‌

اهداف پیشرفت

از منظر مقام معظم رهبری، پیشرفت - با همه اهمیت و ارزشی که دارد- یک هدف نهایی نیست بلکه هدفی است مقدماتی که بسترساز حرکت به سمت اهداف متعالی در اندیشه توحیدی است. هدف پیشرفت از نظر ایشان را در موارد زیر می‌توان خلاصه کرد:

ترویج اسلام با ارائه یک تمدن الگو

در دیدگاه مقام معظم رهبری مسأله ما این نیست که زندگی خودمان را نجات دهیم و گلیم خودمان را از آب بکشیم. مسأله این است که ملت ایران در حال پدید آوردن یک تمدن است. پایه اصلی این تمدن، نه بر صنعت و فناوری و علم، که بر فرهنگ و بینش و معرفت و کمال فکری انسانی است. در نگاه مقام معظم رهبری، وظیفه اصلی ما ترویج اندیشه‌های توحیدی است و این مهم بدون پیشرفت مقدور نیست. امروز گرایش به اندیشه‌های دینی بالاست؛ بنابراین طرفداران اسلام بایستی بتوانند اسلام را در چشم آنها آنچنان شیرین و پرجاذبه نشان بدهند که احساسات آنها هرگز به سردی نگراید و این امید در دل آنها باقی بماند. دستیابی به این مقصود ممکن نیست مگر اینکه جامعه ایران به عنوان یک جامعه الگو از لحاظ مادی، از لحاظ معنوی، از لحاظ نظم، از لحاظ امنیت، از لحاظ تلاش‌های اجتماعی و از لحاظ همه اندازه‌ها و میزان‌هایی که در یک جامعه پیشرفته مورد نظر است، پیشگام باشد.

کسب قدرت

هدف مهم دیگر از تلاش برای پیشرفت کشور، دستیابی به ابزار قدرت است. در نگاه مقام معظم رهبری، بدون پیشرفت در عرصه‌های گوناگون علمی و اقتصادی در دنیای امروز نمی‌توان با سلطه‌گران مقابله کرد. در منظر ایشان سلاح مدرن اگر در اختیار یک ملت عاقل و کامل باشد، بی‌خطر است.

هدف نهایی نیل به حیات طیبه

گفته شد کلمه حیات طیبه کلمه‌ای است محوری و اساسی در اندیشه مقام معظم رهبری. به نظر ایشان هدف از همه مبارزاتی که ملت ایران به رهبری امام بزرگوار انجام داد تا انقلاب به پیروزی رسید و همه تلاش‌هایی که بعد از پیروزی انقلاب در این کشور انجام شد، تشکیل حیات طیبه اسلامی بوده و هست: از نظر ایشان بازتولید حیات طیبه اسلامی در کشور ما می‌تواند همچنان الگوئی برای دنیای اسلام شود. در واقع ما آمدیم برای اینکه دنیای اسلام را متوجه به این حقیقت و این شجره طیبه کنیم. هدف انقلاب، جز این نبوده، الان هم هدف جز این چیز دیگری نیست.

محتوای اسلامی پیشرفت

یکی از ابعاد مهم اندیشه مقام معظم رهبری در تبیین و تفسیر الگوی اسلامی پیشرفت توجه ایشان به محتوای این الگو است. در حقیقت مقام معظم رهبری معتقدند پیشرفت یک قالب دارد و یک محتوا که در تدوین الگو هم زمان باید به هر دو پرداخت. مباحث معظم له در این خصوص را می‌توان ذیل مبحث مبانی طرح کرد. هر چند نوع پرداخت به موضوع و رئوس موارد مطرح شده به عنوان محتوای پیشرفت قدری متفاوت و متمایز می‌باشد اما در مجموع می‌توان آن را بیان تکمیلی ایشان در خصوص مبانی الگوی پیشرفت دانست.

مسأله توحید

اولین مسأله از نظر مقام معظم رهبری، که در بحث محتوا باید در نظر گرفته شود، مسأله مبدأ و توحید و توجه به این چراغ راه اصلی است که ﴿إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ﴾. ما برای خدائیم و به سوی او باز خواهیم گشت. از نظر مقام معظم رهبری مسأله توحید مشکل اساسی بشریت را حل خواهد کرد.

معاد

از نظر مقام معظم رهبری مسأله دومی که در بحث محتوای پیشرفت اساسی است، قضیه معاد است. اینکه بدانیم حساب و کتابی در کار است. از نظر ایشان ملتی که این اعتقاد را داشته باشد که ﴿فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ﴾ و در برنامه عملی‌اش این معنا باشد در زندگی‌اش تحول اساسی به وجود خواهد آمد. اعتقاد به امتداد نتایج عمل، ایثار و جهاد را معنا می‌بخشد و منطقی می‌کند. باید اینها جزو الگوی پیشرفت بیاید و در پیشرفت یک جامعه معنا پیدا کند.

عدم تفکیک دنیا و آخرت

مقام معظم رهبری معتقدند عدم تفکیک دنیا و آخرت، مسأله مهم دیگری در مباحث محتوایی است. الگوی پیشرفت اسلامی حاوی این مضمون اساسی است: الدنيا مزرعة الآخرة. محتوای پیشرفت باید متضمن این مهم باشد که دنیا و آخرت از هم جدا نیستند.

مسأله انسان

مقام معظم رهبری، مسأله دیگر در تعیین محتوای پیشرفت را مسأله انسان می‌دانند: نگاه اسلام به انسان و محور بودن انسان ایشان معتقدند انسان اسلامی با انسانی که در فلسفه‌های مادی غرب و پوزیتیویسم قرن نوزده مطرح است، به کلی متفاوت است؛ این یک انسان است، آن یک انسان دیگر است. اصلاً تعریف این دو انسان یکی نیست؛ لذا محور بودن انسان هم در اسلام با محور بودن انسان در آن مکاتب مادی به کلی متفاوت است. ایشان معتقدند همه این مسائلی که ما داریم بحث می‌کنیم: مسأله عدالت، مسأله امنیت، مسأله رفاه، مسأله عبادت، برای این است که فرد انسان سعادتمند شود.

مسأله حکومت

مسأله بعدی محتوایی در منظر رهبری، مسأله حکومت است. ایشان صلاح فردی در امر حکومت در اسلام را یک امر بسیار مهم و اساسی می‌دانند. مقام معظم رهبری بر این باورند که هر کسی به هر اندازه‌ای می‌خواهد در مدیریت مباشرت کند، بایستی صلاحیت آن را در خودش به وجود بیاورد یا در خودش ببیند و بپذیرد. بدون تدارک این صلاحیت، عمل نامشروعی انجام داده است. همچنین ایشان عدم علو، عدم اسراف و عدم استثثار را مسائل مهمی در امر حکومت می‌دانند که بایستی در محتوای الگوی پیشرفت زندگی ما برای بلندمدت حتماً گنجانده و ملاحظه شود.

مسأله عدالت

در منظر مقام معظم رهبری یکی از ارکان اصلی محتوایی در الگوی پیشرفت اسلامی باید حتماً مسأله عدالت باشد. اصلاً عدالت معیار حق و باطل حکومت‌هاست. یعنی در اسلام اگر چنانچه شاخص عدالت وجود نداشت، حقانیت و مشروعیت زیر سؤال خواهد رفت.

مسأله نگاه غیرمادی به اقتصاد

در منظر مقام معظم رهبری بسیاری از این مشکلاتی که در دنیا پیش آمده، به خاطر نگاه مادی به مسأله اقتصاد و مسأله پول و ثروت است. اسلام برای ثروت اهمیت و اعتبار قائل است. تولید ثروت در اسلام مطلوب است؛ منتها با نگاه الهی و معنوی. نگاه الهی و معنوی این است که از این ثروت برای فساد، برای ایجاد سلطه، برای اسراف نباید استفاده کرد بلکه از آن بایستی برای سود جامعه بهره برد. این موضوع یکی دیگر از مهم‌ترین مسائل محتوایی است که در تدوین الگوی اسلامی - ایرانی پیشرفت باید به آن توجه داشت.

عرصه‌های پیشرفت

رهبر معظم انقلاب، پیشرفت را دارای عرصه‌های مختلفی می‌دانند که در الگوی اسلامی مطلوب باید به همه این عرصه‌ها با توجه به جایگاه و میزان اهمیت آن توجه داشت. در منظر معظم له چهار عرصه اساسی وجود دارد، که پیشرفت باید در همه این عرصه‌ها صورت بگیرد:

1. عرصه فکر: از نظر معظم له پیشرفت در عرصه فکر، اولین عرصه پیشرفت است. ایشان معتقدند ما بایستی جامعه را به سمت یک جامعه متفکر حرکت دهیم و این موضوع را یک آموزه قرآنی می‌دانند. ما باید جوشیدن فکر و اندیشه‌ورزی را در جامعه خودمان به یک حقیقت نمایان و واضح تبدیل کنیم.
2. عرصه علم: مقام معظم رهبری عرصه دوم پیشرفت را عرصه علم می‌داند. علمی که از نظر ایشان خود، محصول فکر است.
3. عرصه زندگی: عرصه سوم پیشرفت در منظر معظم له، عرصه زندگی است. ایشان معتقدند همه چیزهایی که در زندگی یک جامعه به عنوان مسائل و خطوط اساسی مطرح است، در همین عنوان «عرصه زندگی» می‌گنجد؛ مثل امنیت، عدالت، رفاه، استقلال، عزت ملی، آزادی، تعاون، حکومت.
4. عرصه معنویت: عرصه چهارم پیشرفت که از نظر معظم له از سه عرصه قبلی مهم‌تر است و روح همه اینهاست پیشرفت در عرصه معنویت است.

ایشان معتقدند ما بایستی الگوی پیشرفت را جوری تنظیم کنیم که نتیجه آن این باشد که جامعه ایرانی به سمت معنویت بیشتر پیش برود.

منابع

1. سیاه‌پوش، امیر، مقاله «پیشرفت اسلامی»، منظومه فکری آیت‌الله العظمی خامنه‌ای ج۲