تنبیه: تفاوت میان نسخهها
(←پانویس) |
بدون خلاصۀ ویرایش برچسب: پیوندهای ابهامزدایی |
||
| خط ۲: | خط ۲: | ||
== مقدمه == | == مقدمه == | ||
واژه تنبیه ابتدا به معنای بیدار کردن به کار میرفته<ref>لسان العرب، ج ۱۴، ص۲۸، "نبه".</ref>، به مرور [[زمان]] و پس از ورود به زبان فارسی افزون بر کاربرد در معنای بیدار کردن، معانی هوشیار کردن و [[آگاه کردن]] پس از [[غفلت]] را نیز به خود گرفته است. سپس در کاربرد مجازی و در عرف عام، چوب یا [[کتک زدن]]، [[سیاست]] کردن کوته اندیشان<ref>لغت نامه، ج ۴، ص۶۱۴۵ - ۶۱۴۶، "تنبیه".</ref> و [[تأدیب]] و گوشمال دادن را نیز تنبیه گفتهاند<ref>فرهنگ فارسی، ج ۱، ص۱۱۴۸، "تنبیه".</ref>. | |||
امروزه اصطلاح تنبیه بیش از هر چیز به حوزه | امروزه اصطلاح تنبیه بیش از هر چیز به حوزه علوم تربیتی و روانشناسی و به ویژه به مبحث "تقویت کنندههای منفی" اختصاص داشته، تعریفی خاص یافته است. روان شناسان، بهکارگیری محرک ناراحت کننده برای کاستن از احتمال وقوع [[رفتاری]] نامطلوب را تنبیه مینامند<ref>زمینه روانشناسی، ج ۱، ص۲۱۳؛ فرهنگ توصیفی روانشناسی، ص۱۰۳.</ref>. که عموما در پی رفتاری ناشایست صورت میپذیرد<ref>فرهنگ توصیفی روانشناسی، ص۱۰۳.</ref> زیربنای [[تربیت اسلامی]]، [[رحمت]]، گذشت، [[ارشاد]]، [[نصیحت]] و [[بشارت]] است و جایگاه تنبیه و [[مجازات]] ـ که خود جلوه ای از [[دوستی]] و [[محبت]] برای [[اصلاح]] و [[تربیت]] است و نه ابزار انتقامجویی ـ در مراحل بعدی و تنها به صورت عامل بازدارنده از [[انحراف]] و ناهنجاری مطرح است<ref>راهنما، ج ۳، ص۳۶۹؛ جواهرالکلام، ج ۳۱، ص۲۰۲.</ref>.<ref>[[عبدالرضا حدادیان|حدادیان، عبدالرضا]]، [[تنبیه (مقاله)|مقاله «تنبیه»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم ج۹]].</ref> | ||
== تنبیه در قرآن == | == تنبیه در [[قرآن]] == | ||
برخلاف برخی نظامهای [[تربیتی]]، از نظر [[اسلام]] و قرآن، اصل تنبیه به طور مطلق محکوم نبوده، بلکه در جای مناسب خود لازم است<ref>خانواده و تربیت کودک، ص۳۸۹. </ref>. تنبیه و مجازات درست و طبق [[آداب]]، روشی مناسب برای بیدار کردن، هشیار ساختن و [[ادب]] کردن [[آدمی]] و جدا کردن او از بدی و [[کجی]] بوده، در اصلاح فرد و [[جامعه]] نقشی اساسی ایفا میکند<ref>سیری در تربیت اسلامی، ص۳۳۹.</ref>. به علاوه [[آیات]] فراوانی از [[قرآن کریم]] که از توبیخ، [[تهدید]] و [[عذاب]] اقوام و افراد سخن میگویند و نیز آیات مربوط به حدود و [[قصاص]] و [[تعزیرات]]، با موضوع تنبیه پیوند دارند. یکی از روشهای بازدارنده [[خداوند]] در [[قرآن]]، بازگو کردن داستانهای اقوام، [[ملل]]، یا افرادی است که به علّت [[سرکشی]] و [[طغیان]] و عدم [[تسلیم]] در برابر [[اوامر الهی]] به عذابها و عقوبتهای سخت [[مبتلا]] گشتهاند. این گونه داستانها و [[مواعظ]] میتوانند محرکی [[آگاهی]] آور و هشیار کننده باشند و [[انسان]] را از [[خشم الهی]] ترسانده، از [[گناه]] و سرکشی بازدارند؛ به صورت نمونه به موارد زیر میتوان اشاره کرد: [[مجازات]] [[ابلیس]] به رانده شدن از بهشت و دوری از رحمت الهی به علت [[تکبّر]] و تخلف از [[فرمان]] [[پروردگار]] و [[سجده]] نکردن برای [[حضرت آدم]]{{ع}} {{متن قرآن|قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٌ}}<ref>«فرمود: پس از آن (بهشت) بیرون رو که تو راندهای؛» سوره حجر، آیه ۳۴.</ref>.<ref>مجمع البیان، ج ۸، ص۷۵۷. </ref>، عذاب [[قوم نوح]] و حتی فرزند وی به طوفان و غرق شدن در آب<ref>سوره هود، آیه ۲۵-۴۸.</ref>، [[عقوبت]] [[قوم لوط]] به بارانی از سنگ<ref>سوره هود، آیه ۸۲.</ref>، تنبیه [[قوم شعیب]] به [[مرگ ناگهانی]] و بینام و اثر شدن<ref>سوره هود، آیه ۹۴-۹۵.</ref>.<ref>روض الجنان، ج۱۰، ص۲۵۹ -۲۷۹، ۳۲۰-۳۲۴.</ref> تنبیه [[قوم عاد]] به بادهای سرد و توفنده به سبب [[تکبّر]] و [[سرکشی]]<ref>سوره فصلت، آیه ۱۵-۱۶.</ref>.<ref>جامع البیان، ج ۲۴، ص۱۲۷ - ۱۲۸.</ref> [[عذاب]] [[قوم ثمود]] به وسیله [[صاعقه]] به علت رویگردانی از [[هدایت الهی]] و سرکشی در برابر فرمانهای [[خداوند متعال]]<ref>سوره فصلت، آیه ۱۷.</ref>.<ref>التفسیر الکبیر، ج ۲۷، ص۱۱۳. </ref> [[مرگ]] [[فرعون]] و [[فرعونیان]] در دریا ([[رود نیل]])<ref>سوره بقره، آیه ۵۰.</ref>، فرو رفتن [[قارون]] و خانهاش در [[زمین]]<ref>سوره قصص، آیه ۸۱.</ref> و [[مسخ]] شدن گروهی از [[بنی اسرائیل]] به صورت میمون به سبب [[سرپیچی]] از [[فرمان الهی]]<ref>سوره اعراف، آیه ۱۶۳-۱۶۶.</ref>.<ref>[[عبدالرضا حدادیان|حدادیان، عبدالرضا]]، [[تنبیه (مقاله)|مقاله «تنبیه»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم ج۹]].</ref> | |||
== مراحل و روشهای [[تنبیه]] | == مراحل و روشهای تنبیه == | ||
# نکوهش و توبیخ لفظی: تنبیه، مراتب و مراحلی دارد که از نکوهش و توبیخ زبانی شروع میشود و در مراحل بعدی بر اساس ضوابطی و در قالبی قانونمند به اقدامات عملی، از جمله برخی گونههای تنبیه بدنی، منتهی میشود<ref>برای آگاهی بیشتر نک: تشویق و تنبیه، ص۱۰۲.</ref>. بر این اساس، [[آیات]] گوناگونی که [[کافران]] و [[گنهکاران]] را [[سرزنش]] یا [[تهدید]] کرده، یا اقداماتی عملی، مانند قهر کردن با آنها یا بکارگیری برخی تنبیههای بدنی درباره آنان را توصیه میکنند، به این بحث مربوطاند. در برخی آیات، از محرکهای لفظی و شیوه بیان مطالب برای تنبیه مخاطبان استفاده شده است؛ به طور مثال: در آیات آغازین [[سوره عبس]]، لحن [[کلام الهی]] حاکی از نوعی توبیخ و تنبیه است و بدین وسیله هشدار میدهد که شایسته [[مؤمنان]] نیست از کسی به سبب [[فقر]] و ظاهر وی روی گردانند؛ چه بسا او [[انسانی]] [[پاک]] و از مقربان درگاه الهی باشد<ref>مجمع البیان، ج ۱۰، ص۶۶۴.</ref>. | |||
# [[تهدید]] و ترساندن: از دیگر محرکهای بازدارنده که پس از [[بشارت]] و [[مدارا]] و به تناسب سماجت و [[لجاجت]] مخاطب، در [[قرآن]] به کار رفته، تهدید و ترساندن است؛ به طور مثال، [[خداوند متعال]] [[منافقان]] بیماردل و [[شایعه]] ساز [[مدینه]] را تهدید میکند که اگر به نشر شایعه و [[توطئه]] ضدّ [[رسول]] او{{صل}} و [[جامعه]] نوپای [[اسلامی]] ادامه دهند، [[پیامبر]]{{صل}} را بر آنان مسلط میکند تا از مدینه بیرونشان کند. افزون بر این، به کشته شدن و به دوری از رحمت الهی نیز تهدید میشوند<ref>سوره احزاب، آیه ۶۰-۶۱.</ref>.<ref>جامع البیان، ج ۱۲، ص۵۹؛ مجمع البیان، ج ۸، ص۵۸۱.</ref>. | |||
# قهر و رویگردانی: از بهترین مراحل و روشهای تنبیه که در [[قرآن کریم]] و [[روایات]] [[معصومان]]{{عم}} به آن توصیه شده و [[علم]] روانشناسی، به ویژه در مباحث [[تربیت فرزند]] تأکیدی فراوان بر آن میکند، رویگردانی و قهر و در اوضاع سختتر، طرد و [[تبعید]] است<ref>سیری در تربیت اسلامی، ص۳۴۳؛ نیز نک: عده الداعی، ص۸۹. </ref>؛ به طور مثال، بر اساس [[آیه]] {{متن قرآن|قَالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَيَاةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِسَاسَ وَإِنَّ لَكَ مَوْعِدًا لَنْ تُخْلَفَهُ وَانْظُرْ إِلَى إِلَهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفًا لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفًا}}<ref>«(موسی) گفت: برو که تو را در زندگی (کیفر) این است که بگویی: (به من) دست نزنید! و تو را موعدی است که در آن با تو خلاف نمیورزند و (اینک) در خدایت که پیوسته در خدمتش بودی بنگر که آن را میسوزانیم سپس (خاکستر) آن را در دریا به هر سو میپاشیم» سوره طه، آیه ۹۷.</ref>، تنبیه [[سامری]] که در غیاب [[حضرت موسی]]{{ع}} [[بنی اسرائیل]] را به گوساله پرستی فرا خواند، این بود که به [[امر خدا]] و توصیه حضرت موسی{{ع}} به بنی اسرائیل، کسی با سامری همسخن، هم غذا و همنشین نشد<ref>مجمع البیان، ج ۷، ص۴۷.</ref> و او را از [[قوم]] و [[دیار]] بنی اسرائیل راندند و چنان مطرود گردید که در گمنامی و غربت مرد<ref>التفسیر الکبیر، ج ۲۲، ص۱۱۲.</ref>. | |||
# تنبیه بدنی: شدیدترین و آخرین روش اِعمال محرک بازدارنده از کار ناشایست، تنبیه بدنی است. کتب [[تفسیری]] و منابع فقهی [[شیعه]] و [[اهل سنت]] به بررسی جواز این گونه تنبیه و [[احکام]] آن پرداخته و غالباً به [[آیات]] {{متن قرآن|وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا فَاضْرِبْ بِهِ وَلَا تَحْنَثْ إِنَّا وَجَدْنَاهُ صَابِرًا نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ}}<ref>«و دستهای گیاه در کف بگیر و با آن (یکبار همسرت را) بزن و سوگند مشکن؛ به راستی ما او را شکیبا یافتیم. نیکو بنده بود که اهل بازگشت (و توبه) بود» سوره ص، آیه ۴۴.</ref> و ... استناد جستهاند<ref>برای نمونه نک: مجمع البیان، ج ۳، ص۶۹؛ تفسیر قرطبی، ج ۱۶، ص۲۱۳؛ جواهرالکلام، ج ۳۱، ص۲۰۷.</ref>. [[آیه]] به تنبیه جسمی، تصریح دارد. [[اجرای احکام]] [[قرآنی]] "حدود" و "[[قصاص]]" را میتوان نوعی [[مجازات]] و تنبیه جسمی [[مجرمان]] دانست که سبب [[عبرت]] و پندگیری دیگران نیز هست<ref>[[عبدالرضا حدادیان|حدادیان، عبدالرضا]]، [[تنبیه (مقاله)|مقاله «تنبیه»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم ج۹]].</ref>. | |||
== جستارهای وابسته == | == جستارهای وابسته == | ||
نسخهٔ ۹ اکتبر ۲۰۲۴، ساعت ۱۱:۴۹
تنبیه از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: تنبیه در قرآن - تنبیه در خانواده - تنبیه در معارف و سیره نبوی - پرسش مرتبط نداردمقدمه
واژه تنبیه ابتدا به معنای بیدار کردن به کار میرفته[۱]، به مرور زمان و پس از ورود به زبان فارسی افزون بر کاربرد در معنای بیدار کردن، معانی هوشیار کردن و آگاه کردن پس از غفلت را نیز به خود گرفته است. سپس در کاربرد مجازی و در عرف عام، چوب یا کتک زدن، سیاست کردن کوته اندیشان[۲] و تأدیب و گوشمال دادن را نیز تنبیه گفتهاند[۳].
امروزه اصطلاح تنبیه بیش از هر چیز به حوزه علوم تربیتی و روانشناسی و به ویژه به مبحث "تقویت کنندههای منفی" اختصاص داشته، تعریفی خاص یافته است. روان شناسان، بهکارگیری محرک ناراحت کننده برای کاستن از احتمال وقوع رفتاری نامطلوب را تنبیه مینامند[۴]. که عموما در پی رفتاری ناشایست صورت میپذیرد[۵] زیربنای تربیت اسلامی، رحمت، گذشت، ارشاد، نصیحت و بشارت است و جایگاه تنبیه و مجازات ـ که خود جلوه ای از دوستی و محبت برای اصلاح و تربیت است و نه ابزار انتقامجویی ـ در مراحل بعدی و تنها به صورت عامل بازدارنده از انحراف و ناهنجاری مطرح است[۶].[۷]
تنبیه در قرآن
برخلاف برخی نظامهای تربیتی، از نظر اسلام و قرآن، اصل تنبیه به طور مطلق محکوم نبوده، بلکه در جای مناسب خود لازم است[۸]. تنبیه و مجازات درست و طبق آداب، روشی مناسب برای بیدار کردن، هشیار ساختن و ادب کردن آدمی و جدا کردن او از بدی و کجی بوده، در اصلاح فرد و جامعه نقشی اساسی ایفا میکند[۹]. به علاوه آیات فراوانی از قرآن کریم که از توبیخ، تهدید و عذاب اقوام و افراد سخن میگویند و نیز آیات مربوط به حدود و قصاص و تعزیرات، با موضوع تنبیه پیوند دارند. یکی از روشهای بازدارنده خداوند در قرآن، بازگو کردن داستانهای اقوام، ملل، یا افرادی است که به علّت سرکشی و طغیان و عدم تسلیم در برابر اوامر الهی به عذابها و عقوبتهای سخت مبتلا گشتهاند. این گونه داستانها و مواعظ میتوانند محرکی آگاهی آور و هشیار کننده باشند و انسان را از خشم الهی ترسانده، از گناه و سرکشی بازدارند؛ به صورت نمونه به موارد زیر میتوان اشاره کرد: مجازات ابلیس به رانده شدن از بهشت و دوری از رحمت الهی به علت تکبّر و تخلف از فرمان پروردگار و سجده نکردن برای حضرت آدم(ع) ﴿قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٌ﴾[۱۰].[۱۱]، عذاب قوم نوح و حتی فرزند وی به طوفان و غرق شدن در آب[۱۲]، عقوبت قوم لوط به بارانی از سنگ[۱۳]، تنبیه قوم شعیب به مرگ ناگهانی و بینام و اثر شدن[۱۴].[۱۵] تنبیه قوم عاد به بادهای سرد و توفنده به سبب تکبّر و سرکشی[۱۶].[۱۷] عذاب قوم ثمود به وسیله صاعقه به علت رویگردانی از هدایت الهی و سرکشی در برابر فرمانهای خداوند متعال[۱۸].[۱۹] مرگ فرعون و فرعونیان در دریا (رود نیل)[۲۰]، فرو رفتن قارون و خانهاش در زمین[۲۱] و مسخ شدن گروهی از بنی اسرائیل به صورت میمون به سبب سرپیچی از فرمان الهی[۲۲].[۲۳]
مراحل و روشهای تنبیه
- نکوهش و توبیخ لفظی: تنبیه، مراتب و مراحلی دارد که از نکوهش و توبیخ زبانی شروع میشود و در مراحل بعدی بر اساس ضوابطی و در قالبی قانونمند به اقدامات عملی، از جمله برخی گونههای تنبیه بدنی، منتهی میشود[۲۴]. بر این اساس، آیات گوناگونی که کافران و گنهکاران را سرزنش یا تهدید کرده، یا اقداماتی عملی، مانند قهر کردن با آنها یا بکارگیری برخی تنبیههای بدنی درباره آنان را توصیه میکنند، به این بحث مربوطاند. در برخی آیات، از محرکهای لفظی و شیوه بیان مطالب برای تنبیه مخاطبان استفاده شده است؛ به طور مثال: در آیات آغازین سوره عبس، لحن کلام الهی حاکی از نوعی توبیخ و تنبیه است و بدین وسیله هشدار میدهد که شایسته مؤمنان نیست از کسی به سبب فقر و ظاهر وی روی گردانند؛ چه بسا او انسانی پاک و از مقربان درگاه الهی باشد[۲۵].
- تهدید و ترساندن: از دیگر محرکهای بازدارنده که پس از بشارت و مدارا و به تناسب سماجت و لجاجت مخاطب، در قرآن به کار رفته، تهدید و ترساندن است؛ به طور مثال، خداوند متعال منافقان بیماردل و شایعه ساز مدینه را تهدید میکند که اگر به نشر شایعه و توطئه ضدّ رسول او(ص) و جامعه نوپای اسلامی ادامه دهند، پیامبر(ص) را بر آنان مسلط میکند تا از مدینه بیرونشان کند. افزون بر این، به کشته شدن و به دوری از رحمت الهی نیز تهدید میشوند[۲۶].[۲۷].
- قهر و رویگردانی: از بهترین مراحل و روشهای تنبیه که در قرآن کریم و روایات معصومان(ع) به آن توصیه شده و علم روانشناسی، به ویژه در مباحث تربیت فرزند تأکیدی فراوان بر آن میکند، رویگردانی و قهر و در اوضاع سختتر، طرد و تبعید است[۲۸]؛ به طور مثال، بر اساس آیه ﴿قَالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَيَاةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِسَاسَ وَإِنَّ لَكَ مَوْعِدًا لَنْ تُخْلَفَهُ وَانْظُرْ إِلَى إِلَهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفًا لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفًا﴾[۲۹]، تنبیه سامری که در غیاب حضرت موسی(ع) بنی اسرائیل را به گوساله پرستی فرا خواند، این بود که به امر خدا و توصیه حضرت موسی(ع) به بنی اسرائیل، کسی با سامری همسخن، هم غذا و همنشین نشد[۳۰] و او را از قوم و دیار بنی اسرائیل راندند و چنان مطرود گردید که در گمنامی و غربت مرد[۳۱].
- تنبیه بدنی: شدیدترین و آخرین روش اِعمال محرک بازدارنده از کار ناشایست، تنبیه بدنی است. کتب تفسیری و منابع فقهی شیعه و اهل سنت به بررسی جواز این گونه تنبیه و احکام آن پرداخته و غالباً به آیات ﴿وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا فَاضْرِبْ بِهِ وَلَا تَحْنَثْ إِنَّا وَجَدْنَاهُ صَابِرًا نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ﴾[۳۲] و ... استناد جستهاند[۳۳]. آیه به تنبیه جسمی، تصریح دارد. اجرای احکام قرآنی "حدود" و "قصاص" را میتوان نوعی مجازات و تنبیه جسمی مجرمان دانست که سبب عبرت و پندگیری دیگران نیز هست[۳۴].
جستارهای وابسته
منابع
پانویس
- ↑ لسان العرب، ج ۱۴، ص۲۸، "نبه".
- ↑ لغت نامه، ج ۴، ص۶۱۴۵ - ۶۱۴۶، "تنبیه".
- ↑ فرهنگ فارسی، ج ۱، ص۱۱۴۸، "تنبیه".
- ↑ زمینه روانشناسی، ج ۱، ص۲۱۳؛ فرهنگ توصیفی روانشناسی، ص۱۰۳.
- ↑ فرهنگ توصیفی روانشناسی، ص۱۰۳.
- ↑ راهنما، ج ۳، ص۳۶۹؛ جواهرالکلام، ج ۳۱، ص۲۰۲.
- ↑ حدادیان، عبدالرضا، مقاله «تنبیه»، دائرة المعارف قرآن کریم ج۹.
- ↑ خانواده و تربیت کودک، ص۳۸۹.
- ↑ سیری در تربیت اسلامی، ص۳۳۹.
- ↑ «فرمود: پس از آن (بهشت) بیرون رو که تو راندهای؛» سوره حجر، آیه ۳۴.
- ↑ مجمع البیان، ج ۸، ص۷۵۷.
- ↑ سوره هود، آیه ۲۵-۴۸.
- ↑ سوره هود، آیه ۸۲.
- ↑ سوره هود، آیه ۹۴-۹۵.
- ↑ روض الجنان، ج۱۰، ص۲۵۹ -۲۷۹، ۳۲۰-۳۲۴.
- ↑ سوره فصلت، آیه ۱۵-۱۶.
- ↑ جامع البیان، ج ۲۴، ص۱۲۷ - ۱۲۸.
- ↑ سوره فصلت، آیه ۱۷.
- ↑ التفسیر الکبیر، ج ۲۷، ص۱۱۳.
- ↑ سوره بقره، آیه ۵۰.
- ↑ سوره قصص، آیه ۸۱.
- ↑ سوره اعراف، آیه ۱۶۳-۱۶۶.
- ↑ حدادیان، عبدالرضا، مقاله «تنبیه»، دائرة المعارف قرآن کریم ج۹.
- ↑ برای آگاهی بیشتر نک: تشویق و تنبیه، ص۱۰۲.
- ↑ مجمع البیان، ج ۱۰، ص۶۶۴.
- ↑ سوره احزاب، آیه ۶۰-۶۱.
- ↑ جامع البیان، ج ۱۲، ص۵۹؛ مجمع البیان، ج ۸، ص۵۸۱.
- ↑ سیری در تربیت اسلامی، ص۳۴۳؛ نیز نک: عده الداعی، ص۸۹.
- ↑ «(موسی) گفت: برو که تو را در زندگی (کیفر) این است که بگویی: (به من) دست نزنید! و تو را موعدی است که در آن با تو خلاف نمیورزند و (اینک) در خدایت که پیوسته در خدمتش بودی بنگر که آن را میسوزانیم سپس (خاکستر) آن را در دریا به هر سو میپاشیم» سوره طه، آیه ۹۷.
- ↑ مجمع البیان، ج ۷، ص۴۷.
- ↑ التفسیر الکبیر، ج ۲۲، ص۱۱۲.
- ↑ «و دستهای گیاه در کف بگیر و با آن (یکبار همسرت را) بزن و سوگند مشکن؛ به راستی ما او را شکیبا یافتیم. نیکو بنده بود که اهل بازگشت (و توبه) بود» سوره ص، آیه ۴۴.
- ↑ برای نمونه نک: مجمع البیان، ج ۳، ص۶۹؛ تفسیر قرطبی، ج ۱۶، ص۲۱۳؛ جواهرالکلام، ج ۳۱، ص۲۰۷.
- ↑ حدادیان، عبدالرضا، مقاله «تنبیه»، دائرة المعارف قرآن کریم ج۹.