طلا در قرآن

این مدخل زیرشاخهٔ بحث طلا است. طلا از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: طلا در قرآن - طلا در حدیث - طلا در کلام اسلامی - پرسش‌های مرتبط

مقدمه

مسئله طلا از آن جهت به پیامبر مربوط شده که به عالمان و مدعیان دنیا گریز اشاره دارد، کسانی که مردم را از هواخواهی و اسیر شدن در دنیا پرهیز می‌دهند، و خود را در مسیر پیامبران می‌دانند، یا در آغاز در کنار پیامبران بوده، اما به خاطر طلا اندوزی از پیامبران کناره گرفتند و به جمع‌آوری طلا روی آوردند.

نگهداری و جمع‌آوری طلا

1. ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ﴾.
2. ﴿يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ﴾.
3. ﴿إِنَّ قَارُونَ كَانَ مِنْ قَوْمِ مُوسَى فَبَغَى عَلَيْهِمْ وَآتَيْنَاهُ مِنَ الْكُنُوزِ مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ إِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ * فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الْأَرْضَ فَمَا كَانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَا كَانَ مِنَ الْمُنْتَصِرِينَ﴾.

نتیجه: در آیات فوق این موضوعات مطرح گردیده است:

1. خداوند ثروت‌اندوزی و گنجینه‌سازی اموال - طلا ونقره – را مذمت، محکوم و تحریم کرده است و به مسلمانان دستور می‌دهد که اموال خویش را در راه خدا، و در طریق بهره‌گیری بندگان خدا به کار اندازند، و از اندوختن و ذخیره کردن و خارج ساختن آنها از گردش معاملات به شدت بپرهیزند، ﴿وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ...﴾ در غیر این صورت باید منتظر عذاب دردناکی باشند. ﴿فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ﴾ این عذاب دردناک تنها کیفر شدید روز رستاخیز نیست بلکه مجازات‌های سخت این دنیا را که بر اثر به هم خوردن موازنه اقتصادی و پیدایش اختلافات طبقاتی دامان فقیر و غنی را می‌گیرد نیز شامل می‌شود؛
2. خداوند بر کیفر ثروت‌اندوزان و گنجینه‌سازان سکه‌های طلا و نقره تاکید می‌‌کند و یکی از مجازات‌های این‌گونه افراد در جهان دیگر - قیامت - را این‌گونه بیان می‌‌کند: “روزی فرا خواهد رسید که - این سکّه‌ها - را در آتش سوزان دوزخ داغ و گداخته کرده ﴿يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ﴾ و پیشانی ﴿فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ﴾ و پهلو و پشتشان ﴿وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ﴾ را با آن داغ می‌کنند” و در همین حال فرشتگان عذاب به آنها می‌گویند: این همان چیزی است که برای خودتان اندوختید و به صورت کنز در آوردید ﴿هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ﴾ و در راه خدا به محرومان انفاق نکردید اکنون بچشید آن‌چه را برای خود اندوخته بودید ﴿فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ﴾ و عواقب شوم آن را دریابید. (این آیه بار دیگر بر این حقیقت تأکید می‌کند که اعمال انسان‌ها از بین نمی‌روند و همچنان باقی می‌مانند و همان‌ها هستند که در جهان دیگر برابر انسان مجسم می‌شوند و مایه سرور و شادی و یا رنج و عذاب او می‌گردند؛
3. قارون که خود از نزدیکان و خویشان موسی پیامبر بود دچار سرمستی و برتری‌طلبی زراندوزانه گردید و با این که دارای گنجینه بزرگ طلا و نقره بود ﴿إِنَّ قَارُونَ كَانَ مِنْ قَوْمِ مُوسَى فَبَغَى عَلَيْهِمْ وَآتَيْنَاهُ مِنَ الْكُنُوزِ مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ...﴾ نتیجه این انباشت ثروت و به جریان نیانداختن و انفاق نکردن در راه خدا نابودی و مرگ و فرورفتن درزمین بود ﴿فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الْأَرْضَ...﴾.

آوردن طلا

منظور آن دسته از آیاتی است که کافران شرط ایمان آوردن را داشتن و آوردن طلا به صورت معجزه‌آسا برای آنان می‌داند. در این دسته از آیات نشان داده می‌شود که آنانی که به مخالفت بر می‌خواستند، در چه مسائلی سیر می‌کردند و خواسته‌های آنان از پیامبر چه بوده است.

1. ﴿وَقَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعًا * أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ أَوْ تَرْقَى فِي السَّمَاءِ وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنَا كِتَابًا نَقْرَؤُهُ قُلْ سُبْحَانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَرًا رَسُولًا﴾.
2. ﴿فَلَعَلَّكَ تَارِكٌ بَعْضَ مَا يُوحَى إِلَيْكَ وَضَائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ أَنْ يَقُولُوا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ جَاءَ مَعَهُ مَلَكٌ إِنَّمَا أَنْتَ نَذِيرٌ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ﴾.
3. ﴿أَوْ يُلْقَى إِلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ تَكُونُ لَهُ جَنَّةٌ يَأْكُلُ مِنْهَا وَقَالَ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُورًا﴾.
4. ﴿فَلَوْلَا أُلْقِيَ عَلَيْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ جَاءَ مَعَهُ الْمَلَائِكَةُ مُقْتَرِنِينَ﴾.

نتیجه: درآیات فوق این موضوعات مطرح گردیده است:

1. از مجموع این آیات استفاده می‌شود که مخالفان پیامبر در راستای بهانه‌جویی‌ها به دنبال درخواست معجزه‌های حسی بودند و چیزهایی طلب می‌کردند که خود خواهان آن بودند و تصوری که از پیامبر داشتند، شخصیتی دنیایی بود، چنان‌که در آیه اول می‌گویند به تو ایمان نمی‌آوریم تا برای تو خانه‌ای از طلا[کاری] باشد، ﴿أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ﴾یا به آسمان بالا روی، ﴿أَوْ تَرْقَى فِي السَّمَاءِ...﴾ و به بالا رفتن تو [هم] اطمینان نخواهیم داشت، تا بر ما کتابی نازل کنی که آن را بخوانیم. ﴿وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنَا كِتَابًا نَقْرَؤُهُ﴾ بگو: پاک است پروردگار من، آیا [من] جز بشری فرستاده هستم‌؟ ﴿قُلْ سُبْحَانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَرًا رَسُولًا﴾؛
2. به پیامبر هشدار می‌دهد که مبادا تو برخی از آن‌چه را که به سویت وحی می‌شود ترک گویی ﴿فَلَعَلَّكَ تَارِكٌ بَعْضَ مَا يُوحَى إِلَيْكَ...﴾ و سینه‌ات بدان تنگ گردد ﴿وَضَائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ...﴾ که می‌گویند: (چرا گنجی بر او فرو فرستاده نشده یا فرشته‌ای با او نیامده است‌؟) ﴿أَنْ يَقُولُوا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ جَاءَ مَعَهُ مَلَكٌ...﴾ تو فقط هشداردهنده‌ای، ﴿إِنَّمَا أَنْتَ نَذِيرٌ...﴾ و خدا بر هر چیزی نگهبان است. ﴿وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ﴾؛
3. مشرکان و مخالفان دعوت توحید با بهانه‌جوئی و بر اساس نظام ارزشی اشرا فی خود می‌‌گفتند به فرض که قبول کنیم رسول خدا می‌تواند انسان باشد، ولی آخر چرا یک انسان تهی دست و فاقد مال و ثروت‌؟ چرا گنجی از آسمان برای او انداخته نمی‌شود ﴿أَوْ يُلْقَى إِلَيْهِ كَنْزٌ﴾ و یا لااقل چرا باغی ندارد که از آن بخورد و امرار معاش کند؟ ﴿أَوْ تَكُونُ لَهُ جَنَّةٌ يَأْكُلُ مِنْهَا﴾؛
4. از پیامبر می‌خواستند که با هیئت اشرافی ظاهر شود و لذا می‌‌گفتند پس چرا بر او دستبندهایی زرّین آویخته نشده‌؟ ﴿فَلَوْلَا أُلْقِيَ عَلَيْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ...﴾ یا با او فرشتگانی همراه نیامده‌اند. ﴿أَوْ جَاءَ مَعَهُ الْمَلَائِكَةُ مُقْتَرِنِينَ﴾ روشن است که پیامبر برای هدایت معنوی آمده است و با زر و زیور و زندگی اشرافی تناسب ندارد.

فلزی گرانبها و مورد استفاده در تزیین و معاملات

طلا فلزی زردرنگ، کمیاب، گرانبها، نسبتاً نرم و قابلیت آن برای ورق شدن بیش از دیگر فلزات است. این واژه، عربی و از ریشه «ط - ل - ی ‌» و از معانی اصلی آن مالیدن و کشیدن چیزی (مانند روغن و رنگ) بر چیزی است. برخی آن را معرَّب واژه هندی «تله» می‌دانند که «تا» در آن به سبب ورود به زبان عربی به «طا» تبدیل شده و معادل آن در اصطلاح فارسی «زر» است، ولی در زبان عرب به معنای فلز یادشده نمی‌آید، بلکه از آن به «ذَهَب» یاد می‌شود. ذهب، هم به معنای نیکویی و زیبایی آمده و به گفته‌ای کاربرد آن در طلا از همین معناست، هم به معنای رفتن و هر گاه به صورت اسم باشد به معنای طلاست. البته برخی بر این باورند که ذهب از لغت عبری «زاهاب» گرفته شده و با معنای دیگر آن در عربی (رفتن و پشت کردن از نقطه‌ای معین)، تناسب دارد؛ زیرا طلا نیز در دست کسی نمی‌ماند و بیشتر به شکل سکه در معاملات جابه‌جا می‌شود. طلا از دیرباز مورد توجه بشر، به ویژه از جهت کاربرد تزیینی آن بوده است. واژگان «زُخرُف» (زینت، طلا) «حُلِیّ» (زیور)، «زینت» (حسن ظاهری)، «دینار» (مقدار کمی طلا) و «قنطار» (مقدار فراوانی طلا) از واژگان مرتبط با طلایند.

در قرآن کریم به مناسبت‌هایی به برخی از کاربردهای طلا با الفاظ صریح یا به اشاره پرداخته شده و در ۸ آیه با لفظ «ذَهَب» از آن یاد شده است. شماری از آیات یادشده درباره علاقه انسان به طلا و کاربردهای دنیوی آن‌اند و پاره‌ای به وسایل طلایی بهشتیان و شماری به احکام طلا اشاره دارند.

علاقه انسان به طلا

استفاده انسان از وسایل زینتی (مانند طلا) به حب نفس بازمی‌گردد. بر اساس آیه ۱۴ سوره آل‌عمران علاقه به زنان، فرزندان، اموال فراوان و نیز طلا و نقره برای مردم، زینت داده شده است:﴿زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ﴾. به نظر برخی این علاقه غریزی است. در آیه یادشده و آیاتی دیگرتزیین دنیا و زیورآلات مانند طلا و نقره برای مردم، با فعل مجهول «زُیّنَ» آمده و از این رو در باره خاستگاه و عامل علاقه انسان به زیورآلات اختلاف است: برخی خدای متعالی را تزیین کننده آن در نظر انسان دانسته‌اند؛ زیرا او شهوت و متعلقات آن را آفریده و از لذتی که در دستیابی به آن متعلقات پدید می‌آید باخبر بوده است؛ اما به گفته برخی مفسران، تزیین‌کننده دنیا و زیورآلات، شیطان است و این عقیده با شیوه بیان و نیز حکمت الهی تناسب بیشتری‌ دارد. البته تزیین‌های شیطان را نیز می‌توان از این رو که خدا تنها مبدأ آفرینش است به او نسبت ‌داد.

به گفته برخی مفسران، آیه﴿أَوَمَن يُنَشَّؤُا۟ فِى ٱلْحِلْيَةِ وَهُوَ فِى ٱلْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍۢ﴾ به علاقه شدید زنان به زینت‌آلات‌اشاره دارد؛ با این توضیح که مشرکان از یک سو از شنیدن خبر ولادت دختر به شدت ناراحت می‌شدند و از سوی دیگر فرشتگان را دختران خدا می‌پنداشتند. قرآن با آنها چنین احتجاج کرده که چگونه شما موجودی مانند زن را که در لابه‌لای زینت‌ها پرورش می‌یابد و به گونه غریزی به زیورآلات علاقه بیشتری دارد، فرزند خدا می‌خوانید؟ به نظر برخی، مراد از «کسی که در زینت پرورش یافته» در آیه ۱۸ سوره زخرف، بت‌هایی است که از طلا و نقره ساخته می‌شده است؛ یعنی آیا شما مشرکان بت‌هایی را شریک خدا دانستید که با زر و زیور ساخته شده‌اند و توان سخن گفتن ندارند.

ارزشمندی طلا

در قرآن کریم برخی کاربردهای طلا بیان شده که نشان دهنده ارزشمندی آن‌اند. به نمونه‌هایی اشاره می‌شود:

1. در نظر مشرکان مکه داشتن طلا ملاک بزرگی و ارزش بود، از این رو به رسول اکرم(ص) گفتند به تو ایمان نمی‌آوریم، مگر آنکه خانه‌ای از طلا داشته باشی:﴿أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌۭ مِّن زُخْرُفٍ...﴾
2. برای نشان دادن حتمیت عذاب کسانی که در حال کفر از دنیا رفته‌اند، گفته شده که از هیچ یک از آنان فدیه‌ای برای درآمدن به بهشت پذیرفته نمی‌شود، هر چند گنجینه‌ای به اندازۀ گستره زمین و آکنده از طلا باشد:﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ وَمَاتُوا۟ وَهُمْ كُفَّارٌۭ فَلَن يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِم مِّلْءُ ٱلْأَرْضِ ذَهَبًۭا وَلَوِ ٱفْتَدَىٰ بِهِ أُو۟لَـٰٓئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌۭ وَمَا لَهُم مِّن نَّـٰصِرِينَ﴾ طلا به ارزشمندترین اموال در دنیا اشاره دارد.
3. قرآن کریم در مقام داوری میان اهل کتاب و ستایش از گروهی و نکوهش گروهی دیگر، بازگرداندن طلای امانتی را ملاک قرار داده و گفته است برخی از آنان امانت را هرچند فراوان و ارزشمند و به اندازه قِنطار (مقدار فراوانی طلا) باشد، به صاحبش بازمی‌گردانند، برخلاف دسته‌ای دیگر که امانتداری آنان حتی به اندازه یک دینار از طلا هم نیست:﴿وَمِنْ أَهْلِ ٱلْكِتَـٰبِ مَنْ إِن تَأْمَنْهُ بِقِنطَارٍۢ يُؤَدِّهِۦٓ إِلَيْكَ وَمِنْهُم مَّنْ إِن تَأْمَنْهُ بِدِينَارٍۢ لَّا يُؤَدِّهِۦٓ إِلَيْكَ...﴾. ‌در مقدار قنطار اختلاف است: مطابق روایتی به‌اندازه‌ای است که پوست گاوی از طلا پر شود و به‌گفته‌ای ۱۰۰ رطل (۴۰ درهم) طلا و به قولی اشاره به مقدار زیادی طلاست. برخی نیز آن را به مال یا عدد فراوان تفسیر کرده‌اند. سخن از دینار در آیه یادشده از آن روست که در دوره اول اسلام، دینار از پول‌های رایج و معادل ۱۸ نخود (مثقال شرعی) و سه ربع مثقال صیرفی بوده و از طلا ساخته می‌شد. برخی دینار را مُعَرّب «دِنّار» رومی و نام سکه‌هایی از طلا به وزن ۷۲ دانه جو متوسط دانسته‌اند. در آن زمان کمترین نقدینه مورد اعتنا در میان مردم، دینار بود.
4. پس از آشکار شدن معجزات گوناگون موسی(ع) و ناتوانی فرعون و فرعونیان از رویارویی با آن حضرت، فرعون با تفاخر به فرمانروایی خود بر مصر، نبودن دستبند طلا بر دستان موسی و همراه نبودن فرشتگان با او را بهانه کرد:﴿فَلَوْلَآ أُلْقِىَ عَلَيْهِ أَسْوِرَةٌۭ مِّن ذَهَبٍ أَوْ جَآءَ مَعَهُ ٱلْمَلَـٰٓئِكَةُ مُقْتَرِنِينَ﴾. «اَسْوِرَه» معرّب «دستواره» در زبان فارسی یا جمع سِوار، به معنای دستبند است. از نشانه‌های پادشاهان در مصر، یونان و ایران، بستن دستبندهایی از طلا بود. پندار فرعون از سَرِ جهل یا تجاهل این بود که پیامبر نیز مانند پادشاه باید نشانه‌ای همچون دستبند طلا داشته باشد. به فرموده امیرمؤمنان، فرعون این سخن را به قصد تعظیم طلا و تحقیر لباس پشمینه موسی گفت.
5. قارون که از قوم موسی بود با زر و زیور در میان قوم خود ظاهر شد. دنیاطلبان آرزو کردند همانند او از دنیا بهره‌مند باشند؛ ولی عالمان دینی، ایمان و پاداش اخروی را برتر دانستند. کسانی که زر و زیور قارون چشم آنان را پر کرده بود، از مشاهده حقایق غافل بودند و از همین رو نکوهش شدند. گفته شده بخشی از زینت‌های او مانند زین استر و نیز زینت مرکب‌های کنیزانش از طلا بوده است.
6. به گفته برخی مفسران، هدیه‌ای که ملکه سبأ برای آزمودن سلیمان(ع) فرستاد و در آیه ۳۵ سوره نمل به آن اشاره شده، مشتمل بر غلامان و کنیزان با لباس‌های زربفت، دستبندها، طوق‌ها و گوشواره‌های طلایی و مقدار فراوانی خشت طلا بوده است.

منابع

1. سعیدیان‌فر و ایازی، فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم
2. کریمی و میرمحمدی، مقاله «طلا»، دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷