حکم بن ابی‌‌عاص بن امیه: تفاوت میان نسخه‌ها

افزودن پیوند
از امامت‌پدیا، دانشنامهٔ امامت و ولایت
نمایش تاریخچه به صورت تعاملی
دیداریویکی‌متن
(صفحه‌ای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = | عنوان مدخل = حکم بن ابی‌‌عاص بن امیه | مداخل مرتبط = حکم بن ابی‌‌عاص بن امیه در قرآن - حکم بن ابی‌‌عاص بن امیه در تاریخ اسلامی - حکم بن ابی‌‌عاص بن امیه در معارف و سیره نبوی| پرسش مرتبط = }} == مقدمه == نام و [[نسب]...» ایجاد کرد)
برچسب: پیوندهای ابهام‌زدایی
 
بدون خلاصۀ ویرایش
برچسب: پیوندهای ابهام‌زدایی
 
(یک نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط یک کاربر دیگر نشان داده نشد)
خط ۲: خط ۲:


== مقدمه ==
== مقدمه ==
نام و [[نسب]] او [[حکم بن ابی العاص بن أمیة بن عبدشمس بن عبد مناف]] و از [[طایفه]] [[بنی امیه]] و عموی [[عثمان بن عفان]] ([[خلیفه سوم]]) است. مادرش، [[رقیه]]، دختر [[حارث بن عبید]]<ref>الطبقات الکبری، ابن سعد، ج۶، ص۵.</ref> و [[حکم]] [[پدر]] [[مروان بن حکم]] است<ref>الاستیعاب، ابن عبد البر، ج۱، ص۳۵۹؛ الاصابه، ابن حجر، ج۲، ص۹۱؛ اسد الغابه، ابن اثیر، ج۱، ص۵۱۴.</ref>. او [[اهل حجاز]] بود<ref>اسد الغابه، ابن اثیر، ج۱، ص۵۱۴.</ref> و برای او بیست پسر و هشت دختر [[نقل]] شده است<ref>تاریخ الاسلام، ذهبی، ج۳، ص۳۶۵.</ref>.
نام و نسب او [[حکم بن ابی العاص بن أمیة بن عبدشمس بن عبد مناف]] و از طایفه [[بنی امیه]] و عموی [[عثمان بن عفان]] ([[خلیفه سوم]]) است. مادرش، [[رقیه]]، دختر حارث بن عبید<ref>الطبقات الکبری، ابن سعد، ج۶، ص۵.</ref> و [[حکم]] پدر [[مروان بن حکم]] است<ref>الاستیعاب، ابن عبد البر، ج۱، ص۳۵۹؛ الاصابه، ابن حجر، ج۲، ص۹۱؛ اسد الغابه، ابن اثیر، ج۱، ص۵۱۴.</ref>. او اهل حجاز بود<ref>اسد الغابه، ابن اثیر، ج۱، ص۵۱۴.</ref> و برای او بیست پسر و هشت دختر [[نقل]] شده است<ref>تاریخ الاسلام، ذهبی، ج۳، ص۳۶۵.</ref>.<ref>[[رحمان فتاح‌زاده|فتاح‌زاده، رحمان]]، [[حکم بن ابی‌ العاص - فتاح‌زاده (مقاله)|مقاله «حکم بن ابی‌ العاص»]]، [[دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم ج۴ (کتاب)|دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم ج۴]]، ص۴۰۰-۴۰۱.</ref>


او از جمله کسانی بود که در [[روز]] [[فتح مکه]] [[مسلمان]] شد<ref>الطبقات الکبری، ابن سعد، ج۶، ص۵؛ الاستیعاب، ابن عبد البر، ج۱، ص۳۵۹؛ نهج الحق و کشف الصدق، علامه حلی، ص۲۹۱.</ref> و به [[مدینه]] آمد و در آنجا ساکن شد <ref>تاریخ الاسلام، ذهبی، ج۳، ص۳۶۵؛ الاصابه، ابن حجر، ج۲، ص۹۱.</ref>. مخالفت‌های او با [[پیامبر اسلام]] {{صل}} نه تنها [[قبل از ظهور اسلام]] بود بلکه پس از مسلمان شدنش هم از این کار دست برنداشت تا حدی که [[رسول خدا]] {{صل}} او را به همراه پسرش، [[مروان]]، به [[طائف]] [[تبعید]] کرد<ref>الاستیعاب، ابن عبد البر، ج۱، ص۳۵۹؛ الاصابه، ابن حجر، ج۲ ص۹۱؛ تاریخ الاسلام، ذهبی، ج۳، ص۳۶۵.</ref>.
حکم که از رجال و بزرگان [[بنی‌امیه]] به شمار می‌‌رفت<ref>ابن درید، الاشتقاق، ص۷۵.</ref>، از [[خاندان]] متنفذی برخاسته بود. وی همنشین [[ابوجهل]] بود و به عنوان ندیم وی به شمار می‌‌رفت<ref>ابن حبیب بغدادی، محبر، ص۱۷۹.</ref>. چندین [[شغل]] و مهارت برای وی گفته شده که نواختن نی<ref>ابن قتیبه، المعارف، ص۵۷۶.</ref> آرایشگری<ref>ابن کلبی، مثالب العرب، ص۴۵.</ref> مهارت در اخته کردن گوسفندان<ref>دمیری، حیوة الحیوان، ج۱، ص۲۷۹.</ref> و [[تجارت]] از جمله آنهاست. وی با [[تدارک]] کاروانی [[تجاری]] به سوی [[عراق]] رفت و در این [[سفر]] ضمن دیدار با حاتم طائی از او درخواست کرد [[امنیت]] مسیر کاروان تجاری‌اش را تأمین کند<ref>زبیر بن بکار، جمهرة نسب قریش، ص۴۰۳.</ref>. گرد هم آمدن با [[جوانان]] و میگساری از جمله رفتارهای وی در [[دوران جاهلیت]] بود. بر اساس گزارشی وی و [[ابولهب]] برای تأمین [[هزینه]] شراب خود [[غزال]] درون [[کعبه]] را [[سرقت]] کردند و فروختند و [[قریش]] آنها را به [[جرم]] این اقدام مورد تعقیب قرار داد<ref>ابن حبیب بغدادی، المنمق، ص۵۹-۶۹.</ref>.<ref>[[منصور داداش‌نژاد|داداش‌نژاد، منصور]]، [[دانشنامه سیره نبوی ج۳ (کتاب)|مقاله «حکم بن ابی‌العاص اموی»، دانشنامه سیره نبوی ج۳]]، ص۹۳-۹۶.</ref>


[[دشمنی]] [[بنی امیه]] با [[پیامبر]] {{صل}} و خاندانش ویژه او نبود بلکه همه بنی امیه چنین بودند و رسول خدا {{صل}} بارها او را [[نفرین]] کرد<ref>تاریخ الاسلام، ذهبی، ج۳، ص۳۶۶؛ الایضاح، فضل بن شاذان، ص۹۰-۸۸.</ref>. او قبل از [[اسلام]] و پس از آن تا [[زمان]] [[خلافت عثمانی]] مردی [[پست]] و دور افتاده از [[اجتماع]] بود و [[مردم]] فقط گاهی که می‌خواستند [[بیضه]] گوسفندان خود را بکشند به او مراجعه می‌کردند<ref>الغدیر، علامه امینی، ج۸، ص۲۴۱-۲۴۲.</ref>.
== حکم بن ابی‌ العاص و [[آزار]] [[رسول خدا]] {{صل}} ==
او در [[مکه]] [[همسایه]] نزدیک [[پیامبر اسلام]] {{صل}} و [[اذیت]] و آزار او نسبت به ایشان از همه همسایگانش بیشتر بود<ref>الغدیر، علامه امینی، ج۸، ص۲۴۳.</ref>.
 
حکم در مکه به طور مستقیم و در [[مدینه]] به صورت پنهانی به آزار آن حضرت می‌پرداخت؛ مثلا گاهی که [[پیامبر]] {{صل}} در حرکت بود، حکم از پشت سر با حرکات دست و پا از حضرت [[تقلید]] می‌کرد و پیامبر {{صل}} را مسخره می‌کرد<ref>الاستیعاب، ابن عبد البر، ج۱، ص۳۵۹؛ الخرائج و الجرائح، قطب راوندی، ج۱، ص۱۶۸.</ref>، و هنگامی که صحبت می‌فرمود، با حرکات چشم و لب از پیامبر {{صل}} تقلید می‌کرد، روزی پیامبر {{صل}} او را در همین حال دید و به او فرمود: چنین باش؛ با این [[نفرین]] پیامبر او به لرزش دست و سر [[مبتلا]] شد و تا دم [[مرگ]] در این حالت به سر می‌برد<ref>الاستیعاب، ابن عبد البر، ج۱، ص۳۵۹؛ الخرائج و الجرائح، قطب راوندی، ج۱، ص۱۶۸؛ الغدیر، علامه امینی، ج۱، ص۲۶۰.</ref>. او حتی وقتی که پشت سر پیامبر {{صل}} به [[نماز]] می‌ایستاد، با حرکات دست آن حضرت را مسخره می‌کرد.
 
همچنین [[اخبار]] و [[اسرار]] پیامبر را که نبایستی به [[منافقان]] و [[کفار]] خبر داده می‌شد فلش می‌کرد<ref>الاستیعاب، ابن عبد البر، ج۱، ص۳۵۹.</ref>.
 
روزی [[پیامبر اکرم]] {{صل}} در حجره یکی از زنانش بود و حکم از شکاف در به داخل حجره نگاه می‌کرد. حضرت متوجه شد و با حربه‌ای در تعقیب او از حجره بیرون آمد و فرمود: "اگر به او دست می‌یافتم، چشمش را بیرون می‌آوردم؛ کیست مرا علیه این مرد لعین کمک کند"<ref>الاصابه، ابن حجر، ج۲، ص۹۱.</ref> سپس فرمود: "او و [[خاندان]] و فرزندانش نباید در [[مدینه]] بمانند"، و آنها را به [[طائف]] [[تبعید]] کرد<ref>اسد الغابه، ابن اثیر، ج۱، ص۵۱۴؛ انساب الاشراف، بلاذری، ج۱، ص۱۵۱.</ref>.<ref>[[رحمان فتاح‌زاده|فتاح‌زاده، رحمان]]، [[حکم بن ابی‌ العاص - فتاح‌زاده (مقاله)|مقاله «حکم بن ابی‌ العاص»]]، [[دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم ج۴ (کتاب)|دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم ج۴]]، ص۴۰۱-۴۰۲؛ [[منصور داداش‌نژاد|داداش‌نژاد، منصور]]، [[دانشنامه سیره نبوی ج۳ (کتاب)|مقاله «حکم بن ابی‌العاص اموی»، دانشنامه سیره نبوی ج۳]]، ص۹۳-۹۶.</ref>
 
== اسلام حکم ==
در [[سال ششم هجرت]] به هنگام [[صلح حدیبیه]] او از جمله مشرکان مخالف [[صلح]] بود که در برابر خواسته مسلمانان سرسختی نشان می‌‌داد و [[تمایل]] نداشت مسلمانان همان سال وارد مکه شوند<ref>واقدی، ج۲، ص۵۹۴؛ شامی، سبل الهدى والرشاد في سيرة خير العباد، ج۵، ص۴۳.</ref>. [[مقاومت]] حکم و مشرکان در سال هشتم در هم [[شکست]] و حکم در [[روز فتح مکه]] [[اسلام]] آورد و در شمار «مسلمة الفتح» قرار گرفت<ref>ابن عبدالبر، الاستيعاب، ج۱، ص۳۵۹.</ref>. اسلام وی از سر ناچاری بود و [[اسلامی]] راستین نبود «{{عربی|کان مغموصا عليه في دینه}}»<ref>بلاذری، الانساب، ح۱، ص۱۷۰؛ قاضی نعمان، مثالب، ص۱۸۲.</ref>. هنگامی که [[بلال]] در روز فتح مکه بر بالای [[کعبه]] [[اذان]] گفت، بزرگان [[مشرک]] که به تازگی اسلام پذیرفته بودند هر کدام سخنی به [[طعنه]] بر زبان جاری ساختند، حکم بالا رفتن برده‌ای بر کعبه را حادثه بزرگی دانست<ref>واقدی، ج۲، ص۸۴۶؛ مقریزی، امتاع الأسماع بما للنبي من الاحوال والأموال والحفدة، ج۱۳، ص۳۸۶.</ref>. حکم پس از پذیرش اسلام به مدینه رفت و در چندین حادثه از او یاد شده است<ref>[[منصور داداش‌نژاد|داداش‌نژاد، منصور]]، [[دانشنامه سیره نبوی ج۳ (کتاب)|مقاله «حکم بن ابی‌العاص اموی»، دانشنامه سیره نبوی ج۳]]، ص۹۳-۹۶.</ref>.


یک نمونه از مخالفت‌های او با پیامبر اسلام {{صل}} این بود که وقتی مروان بن حکم به [[حویطب]] گفت: "پیر مرد! به حدی در مسلمان شدن کندی کردی و آن را به تأخیر انداختی که [[جوان‌ها]] از تو پیشی گرفتند"، حویطب به او گفت: "[[پناه]] بر [[خدا]]! بارها [[تصمیم]] گرفتم که [[مسلمان]] شوم ولی پدرت [[حکم]] مانع می‌شد و به من می‌گفت: می‌خواهی [[شرف]] و [[دین]] اجدادی خود را واگذاری و تابع دین جدیدی شوی؟" در این حال [[مروان]] از گفته خود پشیمان شد<ref>الغدیر، علامه امینی، ج۸، ص۲۴۲ و ۲۴۷.</ref>.<ref>[[رحمان فتاح‌زاده|فتاح‌زاده، رحمان]]، [[حکم بن ابی‌ العاص - فتاح‌زاده (مقاله)|مقاله «حکم بن ابی‌ العاص»]]، [[دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم ج۴ (کتاب)|دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم]]، ج۴، ص:۴۰۰-۴۰۱.</ref>
== تبعید به طائف ==
در دوران [[مدینه]] دو دسته گزارش درباره وی در کتاب‌های [[تاریخ]] و [[حدیث]] یافت می‌شود: گزارش‌های مربوط به [[تبعید]] وی و [[اخبار]] مربوط به [[لعن]] او و پیشگویی‌های پیامبر{{صل}} از [[آینده]] [[فرزندان]] وی. بیشتر مورخان از تبعید وی از سوی رسول خدا{{صل}} به همراه فرزندانش به [[طائف]] [[سخن]] گفته‌اند<ref>بلاذری، انساب، ج۶، ص۲۵۴.</ref>؛ برخی منابع [[شیعی]]، محل تبعید او را [[حبشه]] نوشته‌اند<ref>اصول السته عشر، ص۱۹.</ref>. در اینکه چرا رسول خدا{{صل}} وی را از مدینه بیرون کرد، وجوهی گفته شده است<ref>[[منصور داداش‌نژاد|داداش‌نژاد، منصور]]، [[دانشنامه سیره نبوی ج۳ (کتاب)|مقاله «حکم بن ابی‌العاص اموی»، دانشنامه سیره نبوی ج۳]]، ص۹۳-۹۶.</ref>.


== حکم بن ابی‌ العاص و [[آزار]] [[رسول خدا]] {{صل}} ==
== لعن حکم توسط پیامبر ==
اخبار دیگری بیانگر لعن وی از سوی رسول خدا{{صل}}<ref>قاضی نعمان، شرح الاخبار، ج۲، ص۱۵۰.</ref> و خروج افراد [[ناپاک]] از صلب وی هستند<ref>حاکم نیشابوری، المستدرک على الصحيحين، ج۴، ص۴۸۱.</ref>. به نقل از [[عایشه]]، رسول خدا{{صل}} [[حکم]] را هنگامی [[لعن]] کرد که [[مروان]] در صلب او بود<ref>مقریزی، امتاع الأسماع بما للنبي من الاحوال والأموال والحفدة والمتاع، ج۱۲، ص۲۷۷.</ref>. همچنین [[عبدالله بن عمرو بن عاص]] نیز نقل می‌‌کند که رسول خدا{{صل}} در [[مجلسی]] فرمود: اولین فردی که وارد شود، [[ملعون]] است که در این هنگام [[حکم بن ابی‌العاص]] وارد شد<ref>ابن عبدالبر، استیعاب، ج۱، ص۳۶۰.</ref>. پیشگویی‌های دیگری نیز از رسول خدا{{صل}} درباره او صادر شده است؛ از جمله اینکه [[پیامبر]]{{صل}} چون حکم را دید فرمود: وای بر [[امت]] من از آنچه در صلب این مرد است<ref>ابن اثیر، اسد الغابه، ج۱، ص۵۱۴؛ برخلاف اخباری که تولد مروان را در طائف ذکر می‌کند و مطابق و همسو با حدیث یاد شده هستند بیشتر گزارش‌ها تولد مروان را در سال دوم هجری نوشته‌اند.</ref>. در [[روایت]] دیگری رسول خدا{{صل}} فرمود: هنگامی که [[فرزندان]] حکم به سی(یا چهل) نفر برسند، به [[پادشاهی]] خواهند رسید<ref>ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۱۳، ص۱۷۷؛ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۹۲.</ref> و در خوابی دید که فرزندان حکم چون بوزینگان از [[منبر]] وی بالا می‌‌روند<ref>حاکم نیشابوری، المستدرک على الصحيحين، ج۴، ص۴۸۰؛ مقریزی، امتاع الأسماع بما للنبي من الاحوال والأموال والحفدة والمتاع، ج۱۲، ص۲۷۳.</ref>.<ref>[[منصور داداش‌نژاد|داداش‌نژاد، منصور]]، [[دانشنامه سیره نبوی ج۳ (کتاب)|مقاله «حکم بن ابی‌العاص اموی»، دانشنامه سیره نبوی ج۳]]، ص۹۳-۹۶.</ref>


== حکم بن ابی‌ العاص و [[عثمان]] ==
== حکم بن ابی‌ العاص و [[عثمان]] ==
[[عثمان بن عفان]] پسر [[برادر]] حکم بود و همواره از [[خلافت]] و [[حکومت]] فقط به سود خود و بستگان خود استفاده می‌کرد؛ گویا در نظر وی حکومت و مالیت‌ها و [[خراج]] [[مملکت اسلامی]] [[ملک]] شخصی [[بنی امیه]] بود<ref>نهج الحق و کشف الصدق، علامه حلی، ص۲۹۳.</ref>. بدین وسیله، همه افراد بنی امیه ثروتمند شدند، تا جایی که حکم و [[مروان]] و سایر [[فرزندان]] او را که در تبعیدگاه طائف در نهایت درجه [[خواری]] به سر می‌بردند، به مدینه برگرداند و به او [[پول]] زیادی بخشید<ref>تاریخ الاسلام، ذهبی، ج۳، ص۳۶۶.</ref>. روزی تمام [[زکات]] قبیلة قضاعه را که در حدود سیصد هزار [[دینار]] بود، به حکم و [[خمس]] [[اموال]] مردم [[آفریقا]] را که پانصد هزار دینار بود، به فرزندش مروان، واگذار کرد<ref>الغدیر، علامه امینی، ج۸، ص۲۴۱.</ref>.
وقتی که پیامبر {{صل}} از دنیا رفت و [[ابوبکر]] به خلافت رسید؛ عثمان نزد [[خلیفه]] رفت و درباره عمویش حکم [[شفاعت]] کرد تا به مدینه برگردد. ابوبکر گفت: "هرگز حکمی را که [[رسول خدا]] {{صل}} صادر فرموده، نقض نمی‌کنم. عثمان در [[زمان]] [[خلافت عمر]] باز به شفاعت حکم [[اقدام]] کرد، [[عمر]] هم گفت: پیامبر {{صل}} او را تبعید کرده و ابوبکر حکم پیامبر یا را نقض نکرد و من هم خلاف [[حکم]] [[پیامبر]] {{صل}} عمل نمی‌کنم"<ref>اسدالغابه، ابن اثیر، ج۱، ص۵۱۵؛ الغدیر، علامه امینی، ج۸، ص۲۴۲؛ نهج الحق و کشف الصدق، علامه حلی، ص۲۹۱ و ۲۹۲؛ معجم الصحابه، ابن قانع، ج۴، ص۲۴۰.</ref>.
ولی هنگامی که [[عثمان]] به [[خلافت]] رسید، حکم و پسرش [[مروان]] را به [[مدینه]] بازگرداند<ref>الطبقات الکبری، ابن سعد، ج۶، ص۵؛ الاستیعاب، ابن عبد البر، ج۱، ص۳۵۹؛ الخرائج و الجرائح، قطب راوندی، ج۱، ص۱۶۸.</ref>، و روزی [[اهل]] مدینه دیدند حکم با لباس‌های کهنه به همراه چند رأس بز لاغر به [[دارالخلافه]] مدینه وارد شد. وضع او طوری بود که [[مردم]] به [[بدبختی]] و بیچارگی او و همراهانش با شگفتی می‌نگریستند. اما هنگامی که از [[خانه]] عثمان بیرون آمد، لباس‌های گران‌بهایی، از جمله پالتو و پوستین [[خزی]] پوشیده بود<ref>الغدیر، علامه امینی، ج۸، ص۲۴۱.</ref>.<ref>[[رحمان فتاح‌زاده|فتاح‌زاده، رحمان]]، [[حکم بن ابی‌ العاص - فتاح‌زاده (مقاله)|مقاله «حکم بن ابی‌ العاص»]]، [[دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم ج۴ (کتاب)|دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم ج۴]]، ص۴۰۲-۴۰۳.</ref>
او به قدری [[مقرب]] درگاه عثمان شد که چون والی [[صدقات]] [[بازار]] [[مدینه]] [[اموال]] را نزد عثمان می‌‌آورد، عثمان آنها را به [[حکم بن ابی العاص]] می‌‌داد<ref>یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۱۶۸.</ref>.<ref>[[منصور داداش‌نژاد|داداش‌نژاد، منصور]]، [[دانشنامه سیره نبوی ج۳ (کتاب)|مقاله «حکم بن ابی‌العاص اموی»، دانشنامه سیره نبوی ج۳]]، ص۹۳-۹۶.</ref>


== سرانجام حکم بن ابی‌ العاص ==
== سرانجام حکم بن ابی‌ العاص ==
حکم در سال ۳۲ هجری<ref>الاصابه، ابن حجر، ج۲، ص۹۱؛ معجم الصحابه، ابن قانع، ج۴، ص۲۴۰.</ref>، در [[زمان]] [[حکومت]] فرزند برادرش، عثمان از [[دنیا]] رفت<ref>اسد الغابه، ابن اثیر، ج۱، ص۵۱۵؛ معجم الصحابه، ابن قانع، ج۴، ص۲۴۰.</ref> و او را در مدینه [[دفن]] کردند<ref>الطبقات الکبری، ابن سعد، ج۶، ص۵؛ معجم الصحابه، ابن قانع، ج۴، ص۲۴۰.</ref>. به [[دستور]] عثمان بر [[قبر]] او سایبانی درست کردند که مردم به آن [[اعتراض]] کردند. عثمان گفت: "[[عمر]] نیز در زمان حکومت خود، بر قبر [[زینب بنت جحش]] سایبانی [[نصب]] کرد"<ref>الاصابه، ابن حجر، ج۲، ص۹۲؛ الغدیر، علامه امینی، ج۸، ص۲۴۳.</ref>.<ref>[[رحمان فتاح‌زاده|فتاح‌زاده، رحمان]]، [[حکم بن ابی‌ العاص - فتاح‌زاده (مقاله)|مقاله «حکم بن ابی‌ العاص»]]، [[دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم ج۴ (کتاب)|دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم ج۴]]، ص۴۰۳.</ref>
==جستارهای وابسته==
{{مدخل وابسته}}
* [[بنی‌امیه]] (قبیله)
* [[مروانیان]] (خاندان)
* [[مروان بن حکم]] (فرزند)
* [[هشام بن عبدالملک]] (نواده)
* [[سلیمان بن عبدالملک]] (نواده)
* [[ولید بن عبدالملک]] (نواده)
* [[یزید بن عبدالملک]] (نواده)
* [[مسلمة بن عبدالملک]] (نواده)
{{پایان مدخل وابسته}}


== منابع ==
== منابع ==
{{منابع}}
{{منابع}}
* [[پرونده:1100353.jpg|22px]] [[رحمان فتاح‌زاده|فتاح‌زاده، رحمان]]، [[حکم بن ابی‌ العاص - فتاح‌زاده (مقاله)|مقاله «حکم بن ابی‌ العاص»]]، [[دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم ج۴ (کتاب)|'''دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم ج۴''']]
# [[پرونده:1100353.jpg|22px]] [[رحمان فتاح‌زاده|فتاح‌زاده، رحمان]]، [[حکم بن ابی‌ العاص - فتاح‌زاده (مقاله)|مقاله «حکم بن ابی‌ العاص»]]، [[دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم ج۴ (کتاب)|'''دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم ج۴''']]
# [[پرونده:IM009659.jpg|22px]] [[منصور داداش‌نژاد|داداش‌نژاد، منصور]]، [[دانشنامه سیره نبوی ج۳ (کتاب)|'''مقاله «حکم بن ابی‌العاص اموی»، دانشنامه سیره نبوی ج۳''']]
{{پایان منابع}}
{{پایان منابع}}


نسخهٔ کنونی تا ‏۸ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۱۷

حکم بن ابی‌‌عاص بن امیه از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: حکم بن ابی‌‌عاص بن امیه در قرآن - حکم بن ابی‌‌عاص بن امیه در تاریخ اسلامی - حکم بن ابی‌‌عاص بن امیه در معارف و سیره نبوی - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

نام و نسب او حکم بن ابی العاص بن أمیة بن عبدشمس بن عبد مناف و از طایفه بنی امیه و عموی عثمان بن عفان (خلیفه سوم) است. مادرش، رقیه، دختر حارث بن عبید[۱] و حکم پدر مروان بن حکم است[۲]. او اهل حجاز بود[۳] و برای او بیست پسر و هشت دختر نقل شده است[۴].[۵]

حکم که از رجال و بزرگان بنی‌امیه به شمار می‌‌رفت[۶]، از خاندان متنفذی برخاسته بود. وی همنشین ابوجهل بود و به عنوان ندیم وی به شمار می‌‌رفت[۷]. چندین شغل و مهارت برای وی گفته شده که نواختن نی[۸] آرایشگری[۹] مهارت در اخته کردن گوسفندان[۱۰] و تجارت از جمله آنهاست. وی با تدارک کاروانی تجاری به سوی عراق رفت و در این سفر ضمن دیدار با حاتم طائی از او درخواست کرد امنیت مسیر کاروان تجاری‌اش را تأمین کند[۱۱]. گرد هم آمدن با جوانان و میگساری از جمله رفتارهای وی در دوران جاهلیت بود. بر اساس گزارشی وی و ابولهب برای تأمین هزینه شراب خود غزال درون کعبه را سرقت کردند و فروختند و قریش آنها را به جرم این اقدام مورد تعقیب قرار داد[۱۲].[۱۳]

حکم بن ابی‌ العاص و آزار رسول خدا (ص)

او در مکه همسایه نزدیک پیامبر اسلام (ص) و اذیت و آزار او نسبت به ایشان از همه همسایگانش بیشتر بود[۱۴].

حکم در مکه به طور مستقیم و در مدینه به صورت پنهانی به آزار آن حضرت می‌پرداخت؛ مثلا گاهی که پیامبر (ص) در حرکت بود، حکم از پشت سر با حرکات دست و پا از حضرت تقلید می‌کرد و پیامبر (ص) را مسخره می‌کرد[۱۵]، و هنگامی که صحبت می‌فرمود، با حرکات چشم و لب از پیامبر (ص) تقلید می‌کرد، روزی پیامبر (ص) او را در همین حال دید و به او فرمود: چنین باش؛ با این نفرین پیامبر او به لرزش دست و سر مبتلا شد و تا دم مرگ در این حالت به سر می‌برد[۱۶]. او حتی وقتی که پشت سر پیامبر (ص) به نماز می‌ایستاد، با حرکات دست آن حضرت را مسخره می‌کرد.

همچنین اخبار و اسرار پیامبر را که نبایستی به منافقان و کفار خبر داده می‌شد فلش می‌کرد[۱۷].

روزی پیامبر اکرم (ص) در حجره یکی از زنانش بود و حکم از شکاف در به داخل حجره نگاه می‌کرد. حضرت متوجه شد و با حربه‌ای در تعقیب او از حجره بیرون آمد و فرمود: "اگر به او دست می‌یافتم، چشمش را بیرون می‌آوردم؛ کیست مرا علیه این مرد لعین کمک کند"[۱۸] سپس فرمود: "او و خاندان و فرزندانش نباید در مدینه بمانند"، و آنها را به طائف تبعید کرد[۱۹].[۲۰]

اسلام حکم

در سال ششم هجرت به هنگام صلح حدیبیه او از جمله مشرکان مخالف صلح بود که در برابر خواسته مسلمانان سرسختی نشان می‌‌داد و تمایل نداشت مسلمانان همان سال وارد مکه شوند[۲۱]. مقاومت حکم و مشرکان در سال هشتم در هم شکست و حکم در روز فتح مکه اسلام آورد و در شمار «مسلمة الفتح» قرار گرفت[۲۲]. اسلام وی از سر ناچاری بود و اسلامی راستین نبود «کان مغموصا عليه في دینه»[۲۳]. هنگامی که بلال در روز فتح مکه بر بالای کعبه اذان گفت، بزرگان مشرک که به تازگی اسلام پذیرفته بودند هر کدام سخنی به طعنه بر زبان جاری ساختند، حکم بالا رفتن برده‌ای بر کعبه را حادثه بزرگی دانست[۲۴]. حکم پس از پذیرش اسلام به مدینه رفت و در چندین حادثه از او یاد شده است[۲۵].

تبعید به طائف

در دوران مدینه دو دسته گزارش درباره وی در کتاب‌های تاریخ و حدیث یافت می‌شود: گزارش‌های مربوط به تبعید وی و اخبار مربوط به لعن او و پیشگویی‌های پیامبر(ص) از آینده فرزندان وی. بیشتر مورخان از تبعید وی از سوی رسول خدا(ص) به همراه فرزندانش به طائف سخن گفته‌اند[۲۶]؛ برخی منابع شیعی، محل تبعید او را حبشه نوشته‌اند[۲۷]. در اینکه چرا رسول خدا(ص) وی را از مدینه بیرون کرد، وجوهی گفته شده است[۲۸].

لعن حکم توسط پیامبر

اخبار دیگری بیانگر لعن وی از سوی رسول خدا(ص)[۲۹] و خروج افراد ناپاک از صلب وی هستند[۳۰]. به نقل از عایشه، رسول خدا(ص) حکم را هنگامی لعن کرد که مروان در صلب او بود[۳۱]. همچنین عبدالله بن عمرو بن عاص نیز نقل می‌‌کند که رسول خدا(ص) در مجلسی فرمود: اولین فردی که وارد شود، ملعون است که در این هنگام حکم بن ابی‌العاص وارد شد[۳۲]. پیشگویی‌های دیگری نیز از رسول خدا(ص) درباره او صادر شده است؛ از جمله اینکه پیامبر(ص) چون حکم را دید فرمود: وای بر امت من از آنچه در صلب این مرد است[۳۳]. در روایت دیگری رسول خدا(ص) فرمود: هنگامی که فرزندان حکم به سی(یا چهل) نفر برسند، به پادشاهی خواهند رسید[۳۴] و در خوابی دید که فرزندان حکم چون بوزینگان از منبر وی بالا می‌‌روند[۳۵].[۳۶]

حکم بن ابی‌ العاص و عثمان

عثمان بن عفان پسر برادر حکم بود و همواره از خلافت و حکومت فقط به سود خود و بستگان خود استفاده می‌کرد؛ گویا در نظر وی حکومت و مالیت‌ها و خراج مملکت اسلامی ملک شخصی بنی امیه بود[۳۷]. بدین وسیله، همه افراد بنی امیه ثروتمند شدند، تا جایی که حکم و مروان و سایر فرزندان او را که در تبعیدگاه طائف در نهایت درجه خواری به سر می‌بردند، به مدینه برگرداند و به او پول زیادی بخشید[۳۸]. روزی تمام زکات قبیلة قضاعه را که در حدود سیصد هزار دینار بود، به حکم و خمس اموال مردم آفریقا را که پانصد هزار دینار بود، به فرزندش مروان، واگذار کرد[۳۹].

وقتی که پیامبر (ص) از دنیا رفت و ابوبکر به خلافت رسید؛ عثمان نزد خلیفه رفت و درباره عمویش حکم شفاعت کرد تا به مدینه برگردد. ابوبکر گفت: "هرگز حکمی را که رسول خدا (ص) صادر فرموده، نقض نمی‌کنم. عثمان در زمان خلافت عمر باز به شفاعت حکم اقدام کرد، عمر هم گفت: پیامبر (ص) او را تبعید کرده و ابوبکر حکم پیامبر یا را نقض نکرد و من هم خلاف حکم پیامبر (ص) عمل نمی‌کنم"[۴۰].

ولی هنگامی که عثمان به خلافت رسید، حکم و پسرش مروان را به مدینه بازگرداند[۴۱]، و روزی اهل مدینه دیدند حکم با لباس‌های کهنه به همراه چند رأس بز لاغر به دارالخلافه مدینه وارد شد. وضع او طوری بود که مردم به بدبختی و بیچارگی او و همراهانش با شگفتی می‌نگریستند. اما هنگامی که از خانه عثمان بیرون آمد، لباس‌های گران‌بهایی، از جمله پالتو و پوستین خزی پوشیده بود[۴۲].[۴۳]

او به قدری مقرب درگاه عثمان شد که چون والی صدقات بازار مدینه اموال را نزد عثمان می‌‌آورد، عثمان آنها را به حکم بن ابی العاص می‌‌داد[۴۴].[۴۵]

سرانجام حکم بن ابی‌ العاص

حکم در سال ۳۲ هجری[۴۶]، در زمان حکومت فرزند برادرش، عثمان از دنیا رفت[۴۷] و او را در مدینه دفن کردند[۴۸]. به دستور عثمان بر قبر او سایبانی درست کردند که مردم به آن اعتراض کردند. عثمان گفت: "عمر نیز در زمان حکومت خود، بر قبر زینب بنت جحش سایبانی نصب کرد"[۴۹].[۵۰]

جستارهای وابسته

منابع

  1. فتاح‌زاده، رحمان، مقاله «حکم بن ابی‌ العاص»، دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم ج۴
  2. داداش‌نژاد، منصور، مقاله «حکم بن ابی‌العاص اموی»، دانشنامه سیره نبوی ج۳

پانویس

  1. ↑ الطبقات الکبری، ابن سعد، ج۶، ص۵.
  2. ↑ الاستیعاب، ابن عبد البر، ج۱، ص۳۵۹؛ الاصابه، ابن حجر، ج۲، ص۹۱؛ اسد الغابه، ابن اثیر، ج۱، ص۵۱۴.
  3. ↑ اسد الغابه، ابن اثیر، ج۱، ص۵۱۴.
  4. ↑ تاریخ الاسلام، ذهبی، ج۳، ص۳۶۵.
  5. ↑ فتاح‌زاده، رحمان، مقاله «حکم بن ابی‌ العاص»، دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم ج۴، ص۴۰۰-۴۰۱.
  6. ↑ ابن درید، الاشتقاق، ص۷۵.
  7. ↑ ابن حبیب بغدادی، محبر، ص۱۷۹.
  8. ↑ ابن قتیبه، المعارف، ص۵۷۶.
  9. ↑ ابن کلبی، مثالب العرب، ص۴۵.
  10. ↑ دمیری، حیوة الحیوان، ج۱، ص۲۷۹.
  11. ↑ زبیر بن بکار، جمهرة نسب قریش، ص۴۰۳.
  12. ↑ ابن حبیب بغدادی، المنمق، ص۵۹-۶۹.
  13. ↑ داداش‌نژاد، منصور، مقاله «حکم بن ابی‌العاص اموی»، دانشنامه سیره نبوی ج۳، ص۹۳-۹۶.
  14. ↑ الغدیر، علامه امینی، ج۸، ص۲۴۳.
  15. ↑ الاستیعاب، ابن عبد البر، ج۱، ص۳۵۹؛ الخرائج و الجرائح، قطب راوندی، ج۱، ص۱۶۸.
  16. ↑ الاستیعاب، ابن عبد البر، ج۱، ص۳۵۹؛ الخرائج و الجرائح، قطب راوندی، ج۱، ص۱۶۸؛ الغدیر، علامه امینی، ج۱، ص۲۶۰.
  17. ↑ الاستیعاب، ابن عبد البر، ج۱، ص۳۵۹.
  18. ↑ الاصابه، ابن حجر، ج۲، ص۹۱.
  19. ↑ اسد الغابه، ابن اثیر، ج۱، ص۵۱۴؛ انساب الاشراف، بلاذری، ج۱، ص۱۵۱.
  20. ↑ فتاح‌زاده، رحمان، مقاله «حکم بن ابی‌ العاص»، دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم ج۴، ص۴۰۱-۴۰۲؛ داداش‌نژاد، منصور، مقاله «حکم بن ابی‌العاص اموی»، دانشنامه سیره نبوی ج۳، ص۹۳-۹۶.
  21. ↑ واقدی، ج۲، ص۵۹۴؛ شامی، سبل الهدى والرشاد في سيرة خير العباد، ج۵، ص۴۳.
  22. ↑ ابن عبدالبر، الاستيعاب، ج۱، ص۳۵۹.
  23. ↑ بلاذری، الانساب، ح۱، ص۱۷۰؛ قاضی نعمان، مثالب، ص۱۸۲.
  24. ↑ واقدی، ج۲، ص۸۴۶؛ مقریزی، امتاع الأسماع بما للنبي من الاحوال والأموال والحفدة، ج۱۳، ص۳۸۶.
  25. ↑ داداش‌نژاد، منصور، مقاله «حکم بن ابی‌العاص اموی»، دانشنامه سیره نبوی ج۳، ص۹۳-۹۶.
  26. ↑ بلاذری، انساب، ج۶، ص۲۵۴.
  27. ↑ اصول السته عشر، ص۱۹.
  28. ↑ داداش‌نژاد، منصور، مقاله «حکم بن ابی‌العاص اموی»، دانشنامه سیره نبوی ج۳، ص۹۳-۹۶.
  29. ↑ قاضی نعمان، شرح الاخبار، ج۲، ص۱۵۰.
  30. ↑ حاکم نیشابوری، المستدرک على الصحيحين، ج۴، ص۴۸۱.
  31. ↑ مقریزی، امتاع الأسماع بما للنبي من الاحوال والأموال والحفدة والمتاع، ج۱۲، ص۲۷۷.
  32. ↑ ابن عبدالبر، استیعاب، ج۱، ص۳۶۰.
  33. ↑ ابن اثیر، اسد الغابه، ج۱، ص۵۱۴؛ برخلاف اخباری که تولد مروان را در طائف ذکر می‌کند و مطابق و همسو با حدیث یاد شده هستند بیشتر گزارش‌ها تولد مروان را در سال دوم هجری نوشته‌اند.
  34. ↑ ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۱۳، ص۱۷۷؛ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۹۲.
  35. ↑ حاکم نیشابوری، المستدرک على الصحيحين، ج۴، ص۴۸۰؛ مقریزی، امتاع الأسماع بما للنبي من الاحوال والأموال والحفدة والمتاع، ج۱۲، ص۲۷۳.
  36. ↑ داداش‌نژاد، منصور، مقاله «حکم بن ابی‌العاص اموی»، دانشنامه سیره نبوی ج۳، ص۹۳-۹۶.
  37. ↑ نهج الحق و کشف الصدق، علامه حلی، ص۲۹۳.
  38. ↑ تاریخ الاسلام، ذهبی، ج۳، ص۳۶۶.
  39. ↑ الغدیر، علامه امینی، ج۸، ص۲۴۱.
  40. ↑ اسدالغابه، ابن اثیر، ج۱، ص۵۱۵؛ الغدیر، علامه امینی، ج۸، ص۲۴۲؛ نهج الحق و کشف الصدق، علامه حلی، ص۲۹۱ و ۲۹۲؛ معجم الصحابه، ابن قانع، ج۴، ص۲۴۰.
  41. ↑ الطبقات الکبری، ابن سعد، ج۶، ص۵؛ الاستیعاب، ابن عبد البر، ج۱، ص۳۵۹؛ الخرائج و الجرائح، قطب راوندی، ج۱، ص۱۶۸.
  42. ↑ الغدیر، علامه امینی، ج۸، ص۲۴۱.
  43. ↑ فتاح‌زاده، رحمان، مقاله «حکم بن ابی‌ العاص»، دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم ج۴، ص۴۰۲-۴۰۳.
  44. ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۱۶۸.
  45. ↑ داداش‌نژاد، منصور، مقاله «حکم بن ابی‌العاص اموی»، دانشنامه سیره نبوی ج۳، ص۹۳-۹۶.
  46. ↑ الاصابه، ابن حجر، ج۲، ص۹۱؛ معجم الصحابه، ابن قانع، ج۴، ص۲۴۰.
  47. ↑ اسد الغابه، ابن اثیر، ج۱، ص۵۱۵؛ معجم الصحابه، ابن قانع، ج۴، ص۲۴۰.
  48. ↑ الطبقات الکبری، ابن سعد، ج۶، ص۵؛ معجم الصحابه، ابن قانع، ج۴، ص۲۴۰.
  49. ↑ الاصابه، ابن حجر، ج۲، ص۹۲؛ الغدیر، علامه امینی، ج۸، ص۲۴۳.
  50. ↑ فتاح‌زاده، رحمان، مقاله «حکم بن ابی‌ العاص»، دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم ج۴، ص۴۰۳.
برگرفته از «https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=حکم_بن_ابی‌‌عاص_بن_امیه&oldid=1360595»