اصحاب امام جواد: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ ‏۱۹ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۲۱

مقدمه

جمع زیادی از عالمان و راویان گرد وجود امام جواد(ع) جمع شده، از چشمه جوشان دانش او که از جدش رسول خدا(ص) به ارث برده بود بهره می‌گرفتند. آنان احادیث، گفته و نکته‌های بدیع و حکیمانه آن حضرت را تدوین می‌کردند و میراث ارجمند و گرانسنگی که از اندوخته‌های پربها و کم‌نظیر اندیشه اسلامی در دست داریم به لطف زحمات آن بزرگان فراهم آمده است. آن بزرگان با الهام گرفتن از اعتقادات دینی خود مبنی بر حفاظت از احادیث امامان معصوم به تدوین آن پرداختند و با اقدام خود تراث علمی اهل بیت(ع) را از گزند حوادث روزگار و تطاول دست بدخواهان و منحرفان ایمنی بخشیدند.

تلاش بی‌دریغ آنان این فرصت را برای فقیهان شیعه فراهم آورد تا با مراجعه به این میراث سترگ علمی، احکام شرعی را به دست آورند. اگر این میراث در دسترس نبود بی‌تردید مدرسه اهل بیت(ع) از فقهی این‌چنین پویا و سترگ ـ که اندیشمندان و حقوقدانان مسلمان و غیر مسلمان به اصالت و ژرفناک بودن آن اعتراف دارند ـ خبری نبود.

در روزگاری که حاکمان ستمگر عباسی و اموی امامان معصوم(ع) را تحت شدیدترین محدودیت‌ها قرار می‌دادند و ارتباط با آنان را منع می‌کردند تا امت اسلامی را از دنباله‌روی آنان و پیروی از ایشان بازدارند، پای‌بندی یاران امامان(ع) که در آن دوره‌های سخت، با امامان رابطه داشته و در تدوین احادیث آن بزرگان می‌کوشیدند، شایسته قدردانی و افتخار است.

این عالمان و راویان که از یاران امامان بودند، آن‌چنان زیر فشار قدرت حاکم قرار داشتند که نمی‌توانستند به طور صریح از امامی نام ببرند که از وی حدیثی یا مطلبی داشتند، با اشاره و بیان برخی اوصاف آن امام، او را معرفی کرده، حدیث یا مطلب خود را از او بازمی‌گفتند. از آن‌رو این پنهان‌کاری صورت می‌گرفت که زندان و مرگ در انتظار کسانی بود که از امامان مطلبی نقل می‌کردند.

از آنجا که امام جواد(ع) نیز در محاصره جاسوسان دستگاه خلافت قرار داشت، از اصحاب خود خواست تا در عرصه‌هایی که خود به دلایل امنیتی توان فعالیت در آنها را ندارد، به فعالیت بپردازند. بنابراین، عرصه‌های اصلی فعالیت‌های اصحاب امام جواد(ع) نمایانگر فعالیت‌های آن حضرت بود؛ زیرا آنان تنها با پیروی از آن حضرت و به کار بستن رهنمودهایش اقدام کرده، کاری خودسرانه انجام نمی‌دادند. از آن‌رو در اینجا به اصحاب امام جواد(ع) پرداخته‌ایم که فعالیت‌های علمی و فکری آنان، از گرایش‌ها و فعالیت طلایه‌داران بیداردل روزگار تحت رهبری امام جواد(ع) خبر می‌دهد^[۱].

اصحاب در خدمت اهداف امام

شایان توجه است ۱۲۱ راوی از امام جواد(ع) روایت کرده‌اند که در میان آنان وکلا، اصحاب و خاصان آن حضرت دیده می‌شدند و جماعتی از فقیهان بزرگ و چهره‌های معروف و مردان و زنان طالبی را تشکیل می‌دادند. شاعرانی که امام را مدح گفته، آنان که افتخار خدمت به امام جواد(ع) را ـ چه در زمان پدرش و چه در روزگار حضرتش ـ یافته بودند، نیز در شمار راویان از آن حضرت قرار داشتند^[۲]. در جای دیگری ۲۷۵ زن و مرد به عنوان اصحاب امام جواد(ع) نام برده شده‌اند^[۳].

امام جواد(ع) از اصحاب مخلص و پاکباخته خود که راوی، فقیه، متکلم، مبلّغ فضیلت‌ها، مصلحان اجتماعی و آن دسته از افرادی که خواهان اصلاح اوضاع نابسامان جامعه اسلامی بودند، جریانی برای نشر رسالتش به وجود آورد. آن حضرت هرچه در توان داشت در راه اسلام و حرکت بزرگ آن، بی‌دریغ به کار بست تا از فرصت پیش آمده، با حکمت و خردورزی به جبران فرصت‌های از دست رفته‌ای که بر او تحمیل شده بود بپردازد.

شاگردان و دست‌پروردگان آن حضرت در گستراندن فضایل انسانی، حق، خوبی‌ها و هدایت مردم به وسیله روایاتی که از امام(ع) نقل می‌کردند و نیز با رهنمودها و تألیفات گرانسنگ خود، در تحقق بخشیدن به هدف امام جواد(ع) نقشی کارآمد داشتند^[۴].

علی بن مهزیار

علی بن مهزیار درخشان‌ترین اصحاب امام جواد(ع) و در تقوا و فضل و دانش از عالمان نامی روزگار خود بود. در اینجا به نکته‌های برجسته‌ای از زندگی او می‌پردازیم:

نخست: علی بن مهزیار مسیحی بود و به لطف هدایت خداوند مسلمان شد و اسلامش خالص بود^[۵].
دوم: وی در عبادت و بندگی خدا سرآمد عابدان بود، به‌گونه‌ای که در بندگی و تقوا همانند او دیده نمی‌شد. او آن‌چنان شیفته عبادت بود که همه روزه‌ هنگام برآمدن خورشید سر به سجده می‌نهاد و همان‌سان که برای خود دعا کرده بود برای هزار تن از برادران خود دعا می‌کرد، آن‌گاه سر از سجده برمی‌داشت^[۶].
سوم: تمام ترجمه‌نگاران وثاقت او را در نقل روایات تأیید کرده‌اند. نجاشی درباره علی بن مهزیار گفته است: او در نقل روایت ثقه بوده و مطعون نیست^[۷].
چهارم: ایشان در عرصه تألیف با نوشتن شمار زیادی کتاب، گستردگی دانش خود را ثابت کرد که از آن جمله است: کتاب الوضوء؛ کتاب الصلاة؛ کتاب الصوم و ... .
پنجم: طرف مکاتبه امام جواد(ع) بودن، ویژگی دیگر علی بود. نامه‌های امام جواد(ع) به علی نشان‌دهنده ارتباط محکم او با امام جواد(ع) و منزلت والایش نزد آن حضرت است. آنچه در نامه‌های امام جواد(ع) خطاب به علی بن مهزیار آمد، هریک توصیف درخشانی از جایگاه والای او نزد امام(ع) است. یگانگی علی بن مهزیار در تقوا و پرهیزگاری، دیگر نشان لیاقتی است که حضرت امام جواد(ع) در نامه‌های خود بدو داده است^[۸].

صفوان بن یحیی‌

صفوان بن یحیی، معروف به «بیاع السابری» (فروشنده نوعی پارچه) از مردم کوفه و «ثقه» است. پدرش از ابوعبدالله (امام صادق)(ع) روایت حدیث کرد و خود او از امام رضا(ع) روایت حدیث کرده است. وی جایگاه والایی نزد امام رضا(ع) داشت. نجاشی او را در شمار رجال حدیث ابو الحسن، موسی بن جعفر(ع) خوانده است. وی وکیل امام رضا(ع) و ابو جعفر(ع) بود. واقفیه اموال فراوانی به او دادند تا وی را به خود متمایل کنند، اما او به مذهب «وقف» نگروید و در زهد و بندگی خدا جایگاهی والا داشت. هیچ‌یک از افراد طبقه او در پرهیزگاری و بندگی خدا به او نمی‌رسیدند.

صفوان بن یحیی در سال ۲۲۰ ق رخ در نقاب خاک کشید^[۹]. امام جواد(ع) برای صفوان طلب مغفرت کرد و گواهی داد که او از حزب (جماعت) پدران ارجمندش ـ که حزب رستگار خداست ـ بوده است^[۱۰].

عبدالله بن الصلت ‌

او ابو طالب، عبدالله بن الصلت قمی، مولای بنی تیم اللات ابن تغلبه بود. حمدان بن احمد النهدی گفت: «ابو طالب قمی ما را گفت: به ابو جعفر فرزند رضا نوشتم و از او خواستم اجازه دهد تا بر ابو الحسن (پدر امام جواد(ع)) مرثیه بخوانم، در پاسخ نامه‌ام نوشت: بر من و بر پدرم مرثیه بخوان و مویه کن»^[۱۱].^[۱۲]

علی بن اسباط

وی علی بن اسباط بن سالم کندی کوفی معروف به‌ «بیاع الزطی» بود. کشی می‌نویسد: او (علی بن اسباط) فطحی مذهب بود و علی بن مهزیار در رساله‌ای که در رد افکار او نوشت، او را نقض کرد.

نجاشی می‌نویسد: او فطحی مذهب بود. میان وی و علی بن مهزیار درباره مذهب او نامه‌هایی نوشته شد که آن دو در نهایت به ابو جعفر ثانی(ع) رجوع کردند و پس از روشن شدن حقیقت برای علی بن اسباط او از اعتقاد خویش دست برداشت. پیش از آنکه از اعتقاد خویش دست بردارد از امام رضا(ع) روایت می‌کرد. وی ثقه و موثق‌ترین و راست‌گفتارترین مردم بود. من روایت او را درست دانسته، بر آن اعتماد دارم. یکی از اصول چهارصدگانه و روایاتی از اوست^[۱۳].^[۱۴]

ابراهیم بن ابی محمود خراسانی‌

بنابر نقل کشی در رجال خود، او از راویان ثقه بود که از امام جواد(ع) روایت کرده است. وی از امام موسی کاظم(ع) و امام رضا(ع) روایت حدیث کرده است.

ابراهیم بن محمد همدانی‌

او از راویان جلیل القدر بود. از امام رضا(ع)، امام جواد(ع) و امام هادی روایت حدیث کرده است.

احمد بن محمد بن ابی نصر بزنطی کوفی‌

احمد، جلیل القدر بود و نزد امام رضا(ع) و امام جواد منزلتی بس والا و عظیم داشت.

احمد بن معافی‌

احمد از اصحاب امام جواد(ع) بود.

جعفر بن محمد بن یونس احول‌

جعفر از اصحاب امام رضا(ع)، امام جواد(ع) و فرزندش امام هادی بود.

حسین بن بشار مداینی‌

وی از اصحاب حضرت موسی بن جعفر(ع)، امام رضا(ع) و امام جواد(ع) بود.

حکم بن علیاء اسدی‌

حکم از اصحاب امام جواد(ع) بود.

حمزة بن یعلی اشعری قمی‌

ابو یعلی، حمزة بن یعلی اشعری قمی، ثقه، نیک‌نام و سرشناس بود. وی از امام رضا(ع) و امام جواد(ع) روایت حدیث کرده است.

داوود بن قاسم‌

داوود بن قاسم بن اسحاق بن عبدالله بن جعفر بن ابی طالب جعفری، کنیه‌اش ابو هاشم و از مردم بغداد بود. از نظر امامان(ع) ثقه، جلیل القدر و دارای منزلتی عظیم و از اصحاب امام جواد(ع) بود. داوود از امام جواد(ع)، فرزندش امام هادی(ع) و نواده‌اش امام عسکری(ع) روایت حدیث کرده است^[۱۵].

صالح بن محمد همدانی‌

صالح از اصحاب امام جواد(ع) و فرزندش امام هادی بود.

عبد الجبار بن مبارک نهاوندی‌

وی از اصحاب امام رضا(ع) و امام جواد(ع) بود.

عبدالعظیم بن عبدالله‌

ابو القاسم، عبدالعظیم حسنی‌ بن عبدالله بن علی بن الحسن بن زید بن الحسن بن علی بن ابی طالب(ع) عابد و پرهیزگار و از خواص اصحاب امام جواد(ع)، امام هادی(ع) و امام حسن عسکری بود. امام هادی، فضیلت زیارت قبر او را همانند فضیلت زیارت قبر امام حسین(ع) خوانده است^[۱۶].

عثمان بن سعید عمری‌

ابو عمرو، عثمان بن سعید عمری، «سمّان» (روغن‌فروش) و «زیات اسدی» لقب داشت. او ثقه، جلیل القدر و از اصحاب امام جواد(ع) بود. در روزگار امام حسن عسکری می‌زیست و در شمار وکیلان آن حضرت درآمد^[۱۷].

علی بن جعفر عریضی

علی بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین(ع) بسیار پرهیزگار بود، دانش و فضل فراوان داشت. و روایات زیادی از امامان(ع) نقل کرد. وی از اصحاب امام صادق(ع)، امام کاظم(ع) و امام رضا(ع) و امام جواد(ع) به شمار می‌رفت^[۱۸].

علی بن بلال بغدادی‌

وی فقط مصاحبت امام جواد(ع) را داشت.

فضل بن شاذان‌ نیشابوری

ابو محمد، فضل بن شاذان بن خلیل ازدی نیشابوری، ثقه، ارجمند و بزرگوار، فقیه و متکلم بود. امام حسن عسکری(ع) برای او طلب رحمت نمود. وی از امام جواد(ع) حدیث روایت کرده است. نیز گفته شده است که از امام رضا(ع) حدیث روایت کرده است^[۱۹]..

محمد بن عبد الجبار

وی ابن ابی الصهبان قمی، از اصحاب امام جواد(ع)، امام هادی(ع)، و امام حسن عسکری بوده است.

محمد بن عیسی اشعری قمی

ابو علی، محمد بن یسی بن عبدالله بن سعد بن مالک اشعری، شیخ و بزرگ قمی‌ها بود. از امام رضا(ع) روایت شنید و از امام جواد(ع) حدیث روایت کرد.

نوح بن شعیب بغدادی‌

وی فقیهی عالم، صالح و پسندیده و از اصحاب امام جواد(ع) بود^[۲۰].

یعقوب بن اسحاق‌ دورقی

ابو یوسف، یعقوب بن اسحاق سکیت، لغت‌شناس و از اصحاب امام جواد(ع) بود. نزد آن حضرت و نیز امام هادی(ع) گرامی و ارجمند بود. به جرم تشیع و دوستی اهل بیت(ع) به فرمان متوکل عباسی کشته شد^[۲۱]..

یعقوب بن یزید

ابو یوسف، یعقوب بن یزید بن حماد انباری، معروف به کاتب، ثقه و راست‌گفتار بود. وی از امام جواد حدیث روایت کرد و پیش از آن حضرت از اصحاب پدرش علی بن موسی الرضا(ع) بود.

ابوالحصین حضینی‌

ابوالحصین بن الحضین الحضینی، از اصحاب امام جواد(ع) و فرزندش امام هادی(ع) بود.

اصحاب امام جواد

منابع

حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۱

پانویس

↑ حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۱، ص ۲۶۳.
↑ نک: عطاردی، مسند الإمام الجواد(ع).
↑ سید محمد کاظم قزوینی، الإمام الجواد من المهد إلی اللحد.
↑ حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۱، ص۲۸۰.
↑ حیاة الإمام محمد الجواد(ع)، ص۱۵۶.
↑ رجال کشی، ص۵۴۸.
↑ رجال نجاشی، ص۲۵۳.
↑ حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۱، ص ۲۶۸.
↑ رجال نجاشی، ص۱۴۹؛ نک: شیخ طوسی، الغیبه، ص۲۱۶؛ رجال کشی، ص۵۰۲- ۵۰۳.
↑ حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۱، ص ۲۷۳.
↑ رجال نجاشی، ص۲۷۵.
↑ حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۱، ص ۲۷۵.
↑ جامع الرواة، ج۱، ص۵۵۴.
↑ حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۱، ص ۲۷۵.
↑ حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۱، ص ۲۷۷.
↑ حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۱، ص ۲۷۸.
↑ حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۱، ص ۲۷۸.
↑ حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۱، ص ۲۷۸.
↑ حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۱، ص ۲۷۹.
↑ حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۱، ص ۲۷۹.
↑ حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۱، ص ۲۸۰.

[1] حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۱، ص ۲۶۳.

[2] نک: عطاردی، مسند الإمام الجواد(ع).

[3] سید محمد کاظم قزوینی، الإمام الجواد من المهد إلی اللحد.

[4] حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۱، ص۲۸۰.

[5] حیاة الإمام محمد الجواد(ع)، ص۱۵۶.

[6] رجال کشی، ص۵۴۸.

[7] رجال نجاشی، ص۲۵۳.

[8] حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۱، ص ۲۶۸.

[9] رجال نجاشی، ص۱۴۹؛ نک: شیخ طوسی، الغیبه، ص۲۱۶؛ رجال کشی، ص۵۰۲- ۵۰۳.

[10] حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۱، ص ۲۷۳.

[11] رجال نجاشی، ص۲۷۵.

[12] حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۱، ص ۲۷۵.

[13] جامع الرواة، ج۱، ص۵۵۴.

[14] حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۱، ص ۲۷۵.

[15] حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۱، ص ۲۷۷.

[16] حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۱، ص ۲۷۸.

[17] حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۱، ص ۲۷۸.

[18] حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۱، ص ۲۷۸.

[19] حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۱، ص ۲۷۹.

[20] حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۱، ص ۲۷۹.

[21] حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۱۱، ص ۲۸۰.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

@@ خط ۲۳: / خط ۲۳: @@
 شاگردان و دست‌پروردگان آن حضرت در گستراندن [[فضایل]] [[انسانی]]، [[حق]]، خوبی‌ها و [[هدایت مردم]] به وسیله روایاتی که از امام{{ع}} نقل می‌کردند و نیز با رهنمودها و تألیفات گرانسنگ خود، در تحقق بخشیدن به [[هدف]] امام جواد{{ع}} نقشی کارآمد داشتند<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۱۱ (کتاب)|پیشوایان هدایت ج۱۱]]، ص۲۸۰.</ref>.
-== احمد بن ابی عبدالله برقی‌ ==
-{{اصلی|احمد بن ابی عبدالله برقی‌}}
-[[ابوجعفر احمد بن محمد بن خالد برقی کوفی]]، شیخ طوسی زمانی او را با نام [[احمد بن محمد بن خالد برقی]] و از اصحاب امام جواد{{ع}} خوانده و در جایی دیگر او را با نام [[احمد بن ابی عبدالله برقی]] یاد کرده و از [[اصحاب امام هادی]] شمرده است<ref>سید محمد صادق بحر العلوم، مقدمه کتاب المحاسن.</ref>. یکی از نوشته‌های بلندآوازه و ماندگار علامه بزرگ، برقی کتاب «[[المحاسن]]» اوست. این کتاب [[مرجع]] مورخان، جغرافی‌دانان، شرح‌حال‌نویسان و محدثان بود که این مطلب خود بهترین [[گواه]] بر عظمت و گستردگی دامنه [[دانش]]، [[روایت]] و اطلاعات اوست. برقی از بزرگان عالمان شیعه و افراد مورد اعتماد [[امام جواد]]{{ع}} و [[امام هادی]]{{ع}} بود<ref>سید محمد صادق بحر العلوم، مقدمه کتاب المحاسن.</ref>.<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۱۱ (کتاب)|پیشوایان هدایت ج۱۱]]، ص ۲۶۸.</ref>
 == علی بن مهزیار ==