سوره دخان در علوم قرآنی

این مدخل از زیرشاخه‌های سوره دخان است. "سوره دخان" از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:

سوره دخان در علوم قرآنی

مقدمه

چهل و چهارمین سوره قرآن و شصت و چهارمین آن به ترتیب نزول که در مکه نازل شده است با موضوعات: نزول قرآن، عذاب آخرت، داستان فرعون، انکار معاد و پاسخ آن.

علت نامگذاری سوره به این نام، آیه ﴿فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ﴾ است. در این آیه، سخن از ﴿دُخَانٍ مُبِينٍ﴾ که یکی از نشانه‌های رستاخیز و هم به عنوان عذاب در روز قیامت که چشم و گوش منافقان را پُر می‌کند به میان آمده است. دخان به معنی دود و توده گازی شکل است.

بیست و پنجمین سوره از سوره‌های بیست و نُه گانه‌ای است که با حروف مقطعه حم (= حا. میم) آغاز می‌شوند و پنجمین سوره از سوره‌های بیست و سه گانه‌ای است که با سوگند آغاز می‌گردد. دارای ۵۹ آیه و ۳۴۶ کلمه و ۱۴۷۵ حرف است. از نظر حجم از سوره‌های «مثانی» و کمتر از یک حزب است.

این سوره به عظمت قرآن روشنگر، وقت مبارک اتصال عبد صالح به حضرت حق و برخی اسمای نکوی خدا نظیر: منذر، سمیع، علیم، رب، هو، یحیی، یمیت، عزیز، رحیم، کریم و منکران روز رستاخیز اشاره می‌کنند و این که خدا آسمان‌ها و آنچه را در میان آنها است بیهوده نیافریده و هرکس، روزی جزای کار خود را خواهد دید و آثار و نشانه‌های وقوع قیامت و احوال گناهکاران در آن روز را ترسیم می‌کند و نیز داستان حضرت موسی(ع) و سرگذشت عبرت‌انگیز فرعون و قوم او را یادآوری می‌نماید.

فضیلت سوره

ابوحمزه ثمالی از امام باقر(ع) چنین نقل کرده است: «کسی که سوره دخان را در نمازهای واجب و مستحب (فریضه و نافله) بخواند خداوند او را در ردیف کسانی که روز قیامت در امنیت به سر می‌برند مبعوث می‌کند و او را در سایه عرش خود قرار می‌دهد و حساب را بر او آسان می‌گیرد و نامه اعمالش را به دست راستش می‌دهد».

مقاصد سوره

بیان عظمت قرآن و نزول آن در شب قدر، توحید و یگانگی خدا و بعضی از نشانه‌های عظمت او در جهان هستی، سرنوشت کفار و انواع کیفرهای دردناک آنان، سرگذشت موسی(ع) و بنی‌اسرائیل در مقابل فرعونیان و شکست سخت آنها و نابودی و هلاکت‌شان، قیامت و عذاب‌های دردناک دوزخیان و پاداش‌های پرهیزکاران، هدف آفرینش و بیهوده نبودن خلقت آسمان‌ها و زمین. علامه طباطبایی معتقد است: غرض سوره در یک کلمه خلاصه می‌شود و آن این است که می‌خواهد کسانی را که به کتاب خدا شک دارند از عذاب دنیا و عذاب آخرت انذار کند.

تنبیه

تفاسیر عرفانی، حروف مقطعه ﴿حم﴾ در اول سوره را تأویل کرده‌اند به حق و محبت یا حفاظت و مراقبه ارزش‌های الهی در جمیع احوال مانند: «حاء» اشاره به حق خدا و «میم» اشاره به محبتش دارد و معنایش این است که به حق خودم و به دوستی‌ام نسبت به بندگانم و به کتاب عزیزم که برای آنان فرستاده‌ام اهل معرفت خود را به جدایی از خود، عذاب نمی‌کنم.

﴿لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ﴾ را تأویل به شب وصل به حق تعالی کرده‌اند؛ مانند قشیری که می‌نویسد: «و این شب را مبارک نامید زیرا شب آغاز وصل است، و پربرکت‌ترین شب، شبی است که بنده در آن شب با قلب خود حضور داشته باشد و پروردگار خود را مشاهده کند و به وسیله انوار وصال، غرق در نعمت‌های حق باشد و نسیم قرب به حق را بیابد».

صاحب عرائس البیان آورده است: ﴿إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ إِنَّا كُنَّا مُنْذِرِينَ﴾، «شب مبارک، همان شب معراج است که دوست به دوست پیوست و این بر آن حضرت مبارک بود؛ زیرا پروردگار خود را دید و بر قلبش از آسمان ازل قرآن نازل شد.».

زمخشری، رازی، ابن کثیر، بیضاوی، جیلانی، ابن عاشور و مفسران دیگر مقصود از اصطلاح «کتاب» را قرآن نوشته‌اند. مانند: "والمراد بالكتاب: القرآن". قرآن کریم یک «نزول دفعی» داشته در شب قدر ماه رمضان و یک «نزول تدریجی» در طول بیست و سه سال. و هیچ یک با دیگری در تعارض نیست. گریستن و نگریستن آسمان ﴿فَمَا بَكَتْ عَلَيْهِمُ السَّمَاءُ وَالْأَرْضُ وَمَا كَانُوا مُنْظَرِينَ﴾.

در الدر المنثور آمده است که: از روزی که دنیا خلق شده آسمان نگریسته، مگر به حال دو نفر. شخصی از عبید پرسید آیا جز این است که آسمان و زمین به حال مؤمن می‌گریند؟ گفت: این در همان محلی است که مؤمن در آنجا است و اعمالش از آنجا به آسمان بالا می‌رود و اما هیچ می‌دانی که معنای گریستن آسمان در این آیه چیست؟ گفت: نه. گفت آسمان گلگون می‌گردد و این گلگون شدن آسمان تنها در دو نوبت اتفاق افتاده است: اول زمانی که یحیی بن زکریا کشته شد و آسمان خون ببارید و دوم هم در هنگامی که حسین بن علی(ع) کشته شد که در آن روز نیز آسمان سرخ شد.

آیات نامدار و مشهور

1. ﴿إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ إِنَّا كُنَّا مُنْذِرِينَ﴾،
2. ﴿فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ﴾،
3. ﴿لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ...﴾،
4. ﴿إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي مَقَامٍ أَمِينٍ﴾.

ساختار

سوره دخان دارای ۳ بخش است:

بخش ۱، آیات ۱ -۸: قرآن کتابی است مبین که در بهترین شب بر رسول خدا(ص) نازل شد، تا رحمت خدا و انذاری از سوی وی باشد.

بخش ۲، آیات ۹ - ۳۳: در این آیات تردید مشرکین را در حقانیت قرآن یادآور شده است و تهدیدشان می‌کند به عذاب دنیا و عذاب روز قیامت و به همین منظور داستان فرستادن موسی به سوی فرعون را برای‌شان مثَل می‌آورد که فرعون و قومش او را تکذیب کردند و خدای تعالی غرق‌شان کرد.

بخش ۳، آیات ۳۴ - ۵۹: بعد از آنکه کفار را به عذاب دنیوی و سپس به عذاب اخروی انذار و تهدید کرد و در عذاب دنیوی به ماجرای قوم فرعون تمثل جست که موسی از طرف پروردگارش به رسالت به سوی‌شان گسیل شد و مردم او را تکذیب کردند و در نتیجه غرق گشته و منقرض شدند، اینک در این آیات، به عذاب اخروی آنان پرداخته و انکار معاد را از ایشان حکایت می‌کند که معتقد بودند به این که بعد از مرگ دیگر حیاتی نیست و آنگاه بر اثبات معاد برهان اقامه می‌نماید و سپس به پاره‌ای از عذاب‌های آخرت که به زودی مجرمین بدان مبتلا می‌شوند و نیز به پاره‌ای از نعمت‌های دائمی که متقین به آن می‌رسند اشاره می‌کند.

بخش ۲ پیام مرکزی سوره دخان را در بردارد. کسانی را که به قرآن به عنوان کتاب خدا شک دارند از عذاب دنیا و عذاب آخرت انذار می‌کنند. این بخش در ارتباط معنایی و مفهومی با دو بخش اول و دوم است. افتتاح و اختتام سوره که مندرج در بخش ۱ و ۳ هستند در تناسب موزون کلامی و مفهومی هستند. سوره با تذکر همان مطلبی که با آن آغاز شده بود یعنی نزول کتاب قرآن به منظور تذکر خلق و دستور به انتظار کشیدن رسول خدا(ص) خاتمه می‌یابد.

منابع

1. صفوی، سید سلمان، مقاله «سوره دخان»، دانشنامه معاصر قرآن کریم

پانویس