فاطمه معصومه
فاطمه معصومه از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: فاطمه معصومه در معارف و سیره رضوی - پرسش مرتبط نداردحضرت فاطمه معصومه (س) پس از امام رضا (ع) دومین شخصیت خاندان امام کاظم (ع) بوده و به القاب والایی چون معصومه، کریمه اهل بیت، اخت الرضا (ع) و ... خوانده شده است. ایشان در سال ۲۰۱ هجری به شوق دیدار برادر از مدینه به سمت مرو حرکت کرد اما در شهر ساوه کاروان ایشان مورد تهاجم قرار گرفته و به حضرت نیز غذای سمی دادند لذا حضرت بیمار شد و بعد از ورود به شهر قم و پس از چند روز وفات کردند.
مقدمه
حضرت فاطمه معصومه (س) پس از امام رضا (ع)، دومین شخصیت خاندان موسی بن جعفر (ع) به شمار میآید و به القاب والایی چون معصومه، کریمه اهل بیت، طاهره، حمیده، بِره، رشیده، تقیه، نقیه، رضیه، مرضیه، سیده و اخت الرضا (ع)، خوانده شده است که همه به واسطه مقامات عالی عرفانی و سلوک معنوی ایشان در طول حیات و یا ظهور کرامات عدیده از سوی آن بانوی مکرمه است. شخصیت معنوی و ملکوتی حضرت فاطمه معصومه (س) به اندازهای است که زیارت وی از سوی امام معصوم (ع) ترغیب شده است. امام رضا (ع) در جواب سعد بن سعد فرمود: «مَنْ زَارَهَا فَلَهُ الْجَنَّةُ» (هر کس او را زیارت کند، ثوابش بهشت خواهد بود.)[۱]. همچنین امام جواد (ع) میفرمایند: «مَنْ زَارَ عَمَّتِي بِقُمَ فَلَهُ الْجَنَّةُ» (هر که عمهام را در قم زیارت کند، بهشت از آن اوست)[۲].
حضرت معصومه (س) در پی برادر
بعد از اینکه امام رضا (ع) توسط مامون عباسی به مرو فراخوانده شد، حضرت معصومه (س) در سال ۲۰۱ هجری به شوق دیدار برادر از مدینه حرکت کردد. کاروان حامل حضرت معصومه (س)، از مدینه به راه افتاد و شهرها و روستاهای زیادی را پشت سر نهاد و سرانجام به شهر «ساوه» رسید. ساوه از جمله شهرهایی بود که مردم ساکن در آن، از مخالفان اهل بیت (ع) و شافعی مذهب بودند و خود را دوستدار و حامی خلفای عباسی نشان میدادند. مأموران حکومتی چون از وجود این کاروان مطلع شدند، به کاروان حمله کردند. بین جنگاوران کاروان و مأموران عباسی جنگ درگرفت که در درگیری، عدهای از علویان و همراهان حضرت به شهادت رسیدند[۳]. حضرت معصومه (س) در غم از دست دادن عزیزانش، بسیار اندوهگین شدند و همین امر ایشان را بیمار کرد. زنی ملعونه از اهالی ساوه که به ظاهر خود را محبّ اهل بیت (ع) معرفی کرده بود، به جهت التیام بخشیدن به حضرت معصومه (س) غذایی آلوده به سمّ را برای حضرت میآورد و ایشان با خوردن آن غذا مسموم میگردد و بیماریشان عود میکند[۴]. حضرت چون از موقعیت این شهر و شهر قم آگاهی یافتند، دستور دادند به قم برویم که آنجا پایگاه شیعیان است[۵].
رحلت و زیارتگاه
چون خبر ورود ایشان به مردم قم رسید، بزرگان قبیله اشعری به همراه دیگر مردم به استقبال کاروان حامل حضرت معصومه (س) رفتند. در میان این جمعیت مشتاق، «موسی بن خزرج» (بزرگ خاندان اشعری)، خود را به کاروان حضرت معصومه (س) رساند و زمام شتر آن حضرت را گرفته و به طرف قم آمد و ایشان را در منزل شخصی خود جای داد و با کمال افتخار از آن بانو پذیرایی نمود[۶]. حضرت معصومه (س)، در مدتی که در شهر مقدس قم به سر میبردند، در حزن و اندوه از دست دادن عزیزانش بسیار نالان و اندوهگین بودند. و پس از ۱۶ یا ۱۷ روز آن بانوی ارجمند، بر اثر جراحات وارده و خوردن غذای زهر آلود، به شهادت رسیدند و مردم قم را سوگوار نمود.
پیکر حضرت معصومه (س) بر روی دستان داغدیده اهالی قم تشیع شد و بنا به پیشنهاد موسی بن خزرج، پیکر حضرت معصومه (س) را به سوی باغی که از املاک موسی بن خزرج که «باغ بابلان» نام داشت، جهت تدفین، تشیع گردید.
به هنگام تدفین حضرت معصومه (س)، بزرگان قبیله اشعری دچار مشکل شدند که چه کسی شایسته است داخل قبر شده و جنازه را در سردابی که از قبل تهیه شده بود، به خاک بسپارد، سرانجام اتفاق کردند که این کار را بر عهده پیرمرد سیدی به نام «قادر» که از پرهیزکاران و صالحین شهر محسوب میشد بگذارند. در این هنگام از جانب صحرا دو سوار نقاب دار پیدا شدند، همین که نزدیک رسیدند، از مرکب خود پیاده شدند و بر جنازه حضرت معصومه (س) نماز گزاردند، سپس داخل سرداب شده و جنازه را دفن کردند، آنگاه بیرون آمده و بدون اینکه با کسی سخن بگویند، رفتند و کسی نفهمید آنها چه کسی بودند[۷]. آنگاه موسی بن خزرج سقف و سایبانی از بوریا بر سر قبر برافراخت تا هنگامی که «زینب (س)» دختر امام جواد (ع)، در قالب کاروانی از خواهران و بزرگان علوی وارد قم گردید و قبّهای از آجر بر آن مرقد مطهر بنا کرد[۸].[۹]
از آنجا که از حضرت و شهر قم ستایش فراوان شده است، کمکم این شهر موقعیت ویژهای یافت و در کنار بارگاه او حوزه علمیه قم شکل گرفت. امروز قم که مدفن اوست، یکی از مقدسترین شهرهاست که در نشر علوم اهل بیت، نقش بسزایی دارد و سالانه میلیونها نفر به زیارت قبر مطهرش میآیند[۱۰].
فاطمه معصومه(س)
این بانوی معظم یکی از مشهورترین فرزندان امام کاظم(ع) است و در میان مردم به حضرت معصومه(س) معروف و مشهور میباشد[۱۱]. مادرش نجمه خاتون، مادر امام رضا(ع) است. وی در مدینه متولد شد و در خاندان عصمت و طهارت رشد و نمو یافت و از پدر بزرگوارش صفات عالی را به ارث برد[۱۲]. در مورد تاریخ تولدش اطلاع دقیقی در دست نیست. اگرچه بنا به نقلی در اول ذیقعده ۱۷۳ هجری متولد شد. در هنگام زندانی شدن پدرش تحت مراقبت برادرش امام رضا(ع) قرار گرفت و از آن حضرت مکارم اخلاق آموخت و در علم و تقوا به درجات عالیه رسید. امام رضا(ع) در مقام ایشان میفرمایند: «مَنْ زَارَهَا عَارِفاً بِحَقِّهَا فَلَهُ الْجَنَّةُ»[۱۳] هرکس او را زیارت کند درحالیکه آگاه و متوجه شأن و منزلت او باشد، بهشت برین جایگاهش خواهد بود.
فاطمه معصومه(س) بانویی عاقله، عابده، کریمه، محدثه و بسیار باتقوا بود که خداوند متعال مقامی عالی، منزلتی متعالی، شأنی رفیع و مکانی منیع به او عطا فرموده است. وی دارای کرامات بسیاری است که در کتاب الفوائد الرضویه ذکر شده است[۱۴]. حسن بن محمد قمی گفت خبر دادند مرا بزرگان قم از آباء خود که وقتی مأمون به سال ۲۰۰ هجری حضرت رضا(ع) را برای ولایتعهدی به مرو خواند، خواهرش فاطمه معصومه(س) در سال ۲۰۱ ه قصد دیدار برادر خارج شد. بنا به نقل دیگر امام طی نامهای خواهر خود را به مرو فراخواند. ایشان نیز پس از دریافت نامه با جمعی از خاندان خود راهی شدند. همین که به ساوه رسیدند، بیمار شد. پرسید: بین ساوه و قم چقدر راه است؟ ده فرسنگ. مرا به قم ببرید! او را به قم بردند و در منزل موسی بن خزرج بن سعد اشعری وارد شد.
بنا به اصح روایات وقتی خبرش به قم رسید، بزرگان قم به استقبال او رفتند، پیشاپیش آنها موسی بن خزرج بود. وی وقتی خدمت بیبی معصومه(س) رسید مهار ناقهاش را گرفته به منزل خود برد. حضرت مدت هفده روز در خانه او بستری بود سرانجام در دهم ربیع الثانی همان سال بدون آنکه برادر را ملاقات کند، چشم از جهان فروبست. زمینی که آستانه حضرت معصومه(س) در آن واقع است بابلان نام داشت و این زمین پیش از آنکه مرقد مطهر آن حضرت شود، بنایی نداشته است، فقط ملکی از ملکهای موسی بن خزرج بوده است، این زمین را او که هم مهماندار آن حضرت بود و هم در عصر خویش رئیس و محترم بود، برای دفن آن حضرت معین کرد. آلسعد در این سرزمین سردابی حفر کردند تا آن را مقبره معصومه(س) قرار دهند. پس از آنکه جنازه مطهر را غسل داده کفن نموده و نماز بر او خواندند آن را به آن سرداب آوردند، در این وقت میان آلسعد گفتگو شد که چه کسی داخل قبر شده و جنازه را به خاک بسپارد؟ سرانجام اتفاق کردند که شخصی به نام قادر که پیرمرد پرهیزکار و صالح و سید بود، داخل قبر شود و آن حضرت را دفن کند. چون به سراغ آن مرد رفتند، ناگاه از جانب صحرا دو سوار نقابدار پیدا شدند، همین که نزدیک رسیدند، از مرکب خود پیاده شدند و بر جنازه حضرت معصومه(س) نماز گزاردند، سپس داخل سرداب شده جنازه را دفن کردند، آنگاه بیرون آمده رفتند و کسی نفهمید که آنها چه کسانی بودند. آنگاه موسی دستور داد تا بر فراز قبرش سقفی از بوریا ساختند تا هنگامی که زینب، دختر امام جواد(ع) وارد قم گردید و قبهای بر آن مرقد مطهر بنا کرد. گفته شده بعد از مدتی اممحمد نوه امام جواد(ع) وفات یافت، جنازه او را کنار مرقد معصومه(س) به خاک سپردند مدتی بعد میمونه خواهر اممحمد وفات کرد، او را نیز کنار مرقد به خاک سپردند و قبهای جداگانه روی قبر آن دو بانو، بنا نهادند. سپس بریهه نوه امام جواد(ع) وفات نمود، او را نیز در آنجا به خاک سپردند.
مرحوم محدث قمی، غیر از بانوان فوق، از بانوان دیگر نیز نام برده که کنار مرقد مطهر آن حضرت مدفون هستند، کسانی چون زینب دختر امام جواد(ع)، اماسحاق کنیز محمد بن موسی مبرقع و امحبیب کنیز محمد بن احمد بن موسی مبرقع. بنابراین در مجموع شش تن از امامزادگان و منسوبان به امامان(ع) کنار مرقد معصومه(س) دفن شدهاند. اکنون مزار مقدس او زیارتگاه شیعیان جهان است. میگویند: محرابی که حضرت معصومه(س) در خانه موسی و در آنجا نماز میخواند، هنوز موجود است و مردم آنجا را زیارت میکنند[۱۵]. مجلسی مینویسد: در بعضی از کتابهای زیارت دیدم که علی بن ابراهیم از پدرش از سعد از امام رضا(ع) نقل کرد که فرمود: «يَا سَعْدُ عِنْدَكُمْ لَنَا قَبْرٌ... مَنْ زَارَهَا عَارِفاً بِحَقِّهَا فَلَهُ الْجَنَّةُ» ای سعد! قبری از ما در بلاد شماست. هرکس او را با عرفان زیارت کند، بهشت برین جایگاهش خواهد بود[۱۶].
امام جواد(ع) نیز میفرمود: «مَنْ زَارَ عَمَّتِي بِقُمَّ فَلَهُ الْجَنَّةُ» هر کس عمهام را در قم زیارت کند، به او بهشت برین را میدهند[۱۷]. در تاریخ قم، حسن بن محمد قمی از امام صادق(ع) نقل میکند که: «إِنَّ لِلَّهِ حَرَماً وَ هُوَ مَكَّةُ وَ لِرَسُولِهِ حَرَماً وَ هُوَ الْمَدِينَةُ وَ لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ حَرَماً وَ هُوَ الْكُوفَةُ وَ لَنَا حَرَماً وَ هُوَ قُمُّ وَ سَتُدْفَنُ فِيهِ امْرَأَةٌ مِنْ وُلْدِي تُسَمَّى فَاطِمَةَ مَنْ زَارَهَا وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ». خدا را حرمی است که مکه است و پیامبر اکرم(ص) نیز حرمی دارد که مدینه است و امیرالمؤمنین علی(ع) حرمی دارد که کوفه است و حرم ما قم است. به زودی زنی از فرزندان من در آنجا دفن میشود هرکس او را زیارت کند، بهشت برین برای او واجب میشود. این فرمایش را امام صادق(ع) موقعی فرمود که هنوز مادر موسی بن جعفر(ع)، به آن حضرت حامله نشده بود[۱۸]. با سند دیگری: زیارت حضرت معصومه ثوابش برابر با بهشت است. در بعضی از تواریخ نقل کردهاند گنبدی که اکنون به روی قبر آن بیبی است در سال ۵۳۹ به امر شاه بیگم دختر عماد بیگ ساخته شده، اما طلاکاری و بعضی از جواهراتی که روی قبر است، از آثار فتحعلی شاه قاجار است[۱۹]. برای ایشان زیارت خاصی ذکر شده که شیخ مفید در کتاب المزار آن را منعکس نموده و شیخ عباس قمی در مفاتیح آن را ذکر کرده است. علامه مجلسی نیز بابی در فضیلت زیارت این بانو باز نموده است.
مدفونان در حرم حضرت معصومه(س) در بقعه آن حضرت جماعتی از بنات فاطمیه و سادات رضائیه مدفونند، مانند: زینب، اممحمد و میمونه دختران امام جواد(ع)، بریهه دختر موسی مبرقع، اماسحاق جاریه محمد بن موسی، امحبیب کنیز محمد بن احمد بن موسی(ع) که مادر امکلثوم دختر محمد بوده است[۲۰]. مزار دختران امام کاظم(ع): مزار فرزندان صالح امامان(ع)، برای مؤمنان مناطق گوناگون موجب خیر و برکت و حاجتروایی مردمان آنجا شده است. همچنین این مزارات موجب گسترش و نهادینه شدن تشیع در آن مناطق در بستر تاریخ شده است. برخی از مزارهای منسوب به آنان عبارت است از: فاطمه معصومه(س): قم حکیمه(س): در کوهستانهای بهبهان. فاطمه صغری: بادکوبه در جمهوری آذربایجان. یونس بن یعقوب گفت: پس از بازگشت حضرت موسی بن جعفر(ع) از بغداد، وقتی به مدینه رسید دختری داشت که در فید (نزدیکی مدینه) از دنیا رفت، او را دفن کرد، دستور داد به یکی از غلامان که قبر او را گچ کند و روی لوحی اسم آن دختر را بنویسند و در قبر گذارند[۲۱]. امام پس از رحلت دخترش، به ایجاد مزاری نیکو و بانشان برای او توجهی ویژه داشت.[۲۲]
منابع
پانویس
- ↑ عیون اخبارالرضا (ع)، ج۲، ص۶۶۰، باب ۶۷، حدیث اول.
- ↑ کامل الزیارات، ص۳۲۴.
- ↑ زندگی حضرت معصومه (س)، ص۱۴ به نقل از ریاض الانساب.
- ↑ وسیله المعصومین، ص۶۸.
- ↑ تاریخ قم، ص۲۱۲؛ سفینة البحار، ج۲، ص۳۷۶؛ اصطخری فاصله ساوه تا قم را ۱۲ فرسنگ ذکر میکند.
- ↑ تاریخ قدیم قم، ص۲۱۳.
- ↑ تاریخ قدیم قم، ص۲۱۴؛ بعضی احتمال دادهاند که آن دو نقابدار حضرت رضا (ع) و امام جواد (ع) بودهاند. (الله اعلم)
- ↑ بحارالانوار، ج۶۰ ص۲۱۹؛ سفینةالبحار، ج۲، ص۳۷۶.
- ↑ محمدی، حسین، رضانامه ص ۵۳۱.
- ↑ محدثی، جواد، فرهنگنامه دینی، ص۱۶۹.
- ↑ برای تفصیل بیشتر درباره زندگانی این بانوی بزرگوار ر.ک: اعلام الوری باعلام الهدی، ج۲، ص۳۱۲؛ الارشاد، ج۲، ص٣٠٣؛ البدایة والنهایة، ج۱۰، ص۳۰۷؛ الفصول المهمه، ص۲۴۱-۲۴۲؛ تاج الموالید، ص۱۲۴؛ مناقب آل ابیطالب، ج۴، ص۳۲۶؛ عمدةالطالب، ص۱۹۷؛ اعلام النساء المؤمنات، ص۶۷۲-۶۸۳؛ المستجاد من کتاب الارشاد، ص۲۴۴؛ اعیان الشیعه، ج۸، ص۳۹۱؛ انوارالنعمانیه، ج۱، ص۳۸۰؛ الصراط السوی، ص۳۹۰؛ تاریخ الائمه، ص۲۰؛ ریحانة الادب، ج۸، ص۲۸۶؛ کشف الغمه فی معرفة الائمه، ج۲، ص۲۳۶؛ مطالب السؤول، ج۳، ص۶۵.
- ↑ اعلام النساء المؤمنات، ص۶۷۲.
- ↑ اعلام النساء المؤمنات، ص۶۷۲؛ کامل الزیارات، ص۳۲۴.
- ↑ ر.ک: الفوائد الرضویه، ص۳۷۹.
- ↑ ترجمه تاریخ قم، ص۲۱۳.
- ↑ جامع احادیث الشیعه، ج۱۲، ص۶۱۷؛ العوالم، ج۲۱، ص۲۳۰؛ مجالس المؤمنین، ج۱، ص۸۳؛ النقض، ص۱۹۷؛ بحارالانوار، ج۴۸، ص۳۱۶-۳۱۷.
- ↑ کامل الزیارات، ص۳۲۴.
- ↑ بحارالانوار، ج۴۸، ص۳۱۷؛ تاریخ قم، ص۲۱۴؛ مستدرک الوسائل، ج۲، ص۲۲۸.
- ↑ بحارالانوار، ج۴۸، ص۳۱۷.
- ↑ العوالم، ج۲۱، ص۳۳۳.
- ↑ الکافی، ج۳، ص۲۰۲.
- ↑ محمدزاده، مرضیه، زنان ائمه معصومین و زنان با ائمه معصومین، ص ۳۱۲.