جنگ صفین در نهج البلاغه

اين مدخل از زیرشاخه‌های بحث جنگ صفین است. "جنگ صفین" از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:

جنگ صفین در حدیث | جنگ صفین در نهج البلاغه | جنگ صفین در تاریخ اسلامی

در این باره، تعداد بسیاری از پرسش‌های عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل جنگ صفین (پرسش) قابل دسترسی خواهند بود.

مقدمه

• جنگ صفین، جنگ با معاویه فرزند ابوسفیان بود. وی از زمان خلیفه دوم والی شام بود و در زمان خلافت امام علی (ع) حاضر نشد خلیفه مسلمانان را به رسمیت بشناسد و در برابر وی مقاومت کرد و آماده جنگ شد. تلاش‌های امام برای حل مشکل به نتیجه نرسید و امام به‌ناچار جنگ را برگزید. در این نبدر مسلمانان به دو گروه تقسیم شدند و در برابر هم قرار گرفتند. معاویه آن‌گاه که شکست خود را حتمی می‌دید، با بر سر نیزه کردن قرآن‌ها مانع ادامه جنگ شد. عده‌ای از یاران امام (ع) با جنگ مخالفت کردند و قرار بر حکمیّت گذاشتند. نماینده کوفیان فریب عمروعاص، نماینده شام را خورد و به کوفیان آسیب بسیار رساند. پس از آن گروهی از یاران امام (ع) از وی جدا شدند و معاویه در امارت خود باقی ماند و با تجاوز به مناطق تحت حکومت امام (ع) باعث ناامنی شد و توانست جمعی را به‌سوی خود متمایل سازد.

برخورد امام (ع) با معاویه و شیوه عزل وی

• امام (ع) گرچه با ابقای معاویه در شام مخالف بود، اما به‌طور رسمی بهترین راه‌را در سه مرحله تجربه کرد که به آن‌ها اشاره می‌شود:

1. امام (ع) در نامه‌ای از معاویه خواست از مردم شام بیعت بگیرد و سپس همراه جمعی به مرکز خلافت بیاید. ولی معاویه پس از گذشت یک ماه نامه‌ای نوشت که نشانه نپذیرفتن خلافت امام (ع) بود.
2. پس از آن امام کارگزار خود، سهل بن حنیف را به شام اعزام کرد. او به‌علت مخالفت گروهی در مسیر شام از نیمه راه بازگشت.
3. امام پس از جنگ جمل تصمیم گرفت نماینده‌ای نزد معاویه بفرستد و او را به اطاعت از خلیفه مسلمین فراخواند. جریر بن عبدالله بجلی که از هَمدان آمده بود آمادگی خود را برای رفتن به‌سوی معاویه اعلام کرد. امام (ع) در نامه‌ای برای او نوشت: "کسانی که با خلفای گذشته بیعت کردند با من نیز بیعت کردند، طلحه و زبیر نقض بیعت کردند و اگر تو هم در آنچه مسلمانان داخل شده‌اند وارد نشوی، با تو خواهم جنگید." در پایان بیان داشت که تو جزو طلقا هستی و شایسته خلافت نیستی. معاویه پس از کش و قوس‌های فراوان جنگ را برگزید. جریر نیز به کوفه بازگشت. امام (ع) زمانی که تصمیم به نبرد صفین گرفت، مهاجرین و انصار را فراخواند و به آنان فرمود که تصمیم گرفته‌ایم به‌سوی دشمن خود و شما برویم، نظر خود را برای ما بگویید. گروهی در پاسخ برخاستند و اعلام آمادگی کردند.

فراخوان کارگزاران برای جنگ

• امام (ع) به‌ناچار برای نبرد با معاویه آماده شد و برخی کارگزاران خود را به کوفه فراخواند. امام در نامه‌ای به مخنف بن سلیم، کارگزار اصفهان، بیان داشت که تو را برای نبرد با این دشمن بی‌پروا فرامی‌خوانم تا امر به معروف و نهی از منکر کنی و مشابه این نامه را برای دیگر ارسال فرمود. نامه‌ای هم به عبدالله بن عباس، حاکم بصره نوشت و از وی خواست در این نامه را در جمع مردم بصره خواند و عفو عمومی و گذشت امام در جنگ جمل را به‌یاد آن‌ها آورد. احنف بن قیس به‌پا خاست و اعلام آمادگی کرد. دیگران نیز آمادگی خود را اعلام کردند.

اردوگاه نخیله

• امام (ع) برای نبرد صفین در نُخَیله اردو زد و از حارث اعور خواست مردم را به آن‌جا فراخواند و به یاران خود فرمود: "همراه من به‌سوی دشمنتان حرکت کنید". نیروهای بصره همراه با فرماندهانشان خود را به نخیله رساندند. وقتی امام به مدائن رسید، معقل بن قیس ریاحی را با سه هزار نیرو به منطقه موصل، از نصیبین تا رقّه فرستاد تا نیرو فراهم آورد. نامه ۱۲ نهج البلاغه در همین ارتباط است.

حرکت به جانب صفین

• سپاه کوفه به فرماندهی امام (ع) روز چهارشنبه پنجم شوال ۳۶ در نخیله متمرکز شد و امام برای سپاهیان خود سخنرانی کرد. امام هنگام ترک کوفه دعای سفر خواند و از مسئول انتظامی خود مالک بن حبیب خواست متأخران و عقب‌ماندگان ر ابه سپاه ملحق سازد. نیروهای امام (ع) را ۹۰ هزار دانسته‌اند که ۹۰۰ تن از انصار و ۸۰۰ تن از مهاجران در میان آنان حضور داشتند. از هل بدر نیز ۷۰ نفر و به نقلی ۱۳۰ نفر در سپاه امام حضور داشتند. سپاه معاویه را ۱۲۰ هزار نفر و به نقلی دیگر ۸۵ هزار نفر ذکر کرده‌اند. در سپاه معاویه، تنها دو نفر از انصار، نعمان بن بشیر و مسلمة بن مخلد، حضور داشتند.

پیش‌قراولان سپاه امام (ع) در صفین

• امام (ع) زیاد بن نضر حارثی را با هشت هزار نفر و شریح بن هانی را با چهار هزار نفر، به‌عنوان مقدمه سپاه خود از نخیله به‌سوی شام فرستاد. امام توصیه‌های لازم را به آنان گفت و نیز در توصیه دیگری به نقل از نهج البلاغه نکاتی را به شریح بن هانی متذکر شد. آن دو در سور روم به اَعوَر سلمی، فرمانده پیش‌قراول سپاه معاویه رسیدند و به امام خبر دادند. امام (ع) مالک اشتر را به‌عنوان فرمانده پیش‌قراول سپاه خود تعیین و دستورهای لازم را برای او ابلاغ کرد و در نامه‌ای که برای زیاد بن نضر حارثی و شریح فرستاد، اشتر را فرمانده سپاه معرفی کرد. درگیری بین مالک و ابواعور سلمی با حمله اعور به سپاه مالک آغاز شد.

در مسیر حرکت به صفین

• امیرالمؤمنین (ع) همراه با سپاه خود حرکت کرد. در مسیر بنا به پیشنهاد برخی یاران، نامه‌ای به معاویه نوشت تا شاید مسئله بدون درگیری حل شود و خون مسلمانان نریزد. معاویه در پاسخ شعری فرستاد که جواب منفی به پیشنهاد امام (ع) بود. سرانجام دو سپاه در اوائل ذی الحجه در صفین مستقر شدند.

تصرف آب فرات

• سپاه معاویه خود را در صفین به فرات رساند و سپاه امام (ع) را از آب محروم کردند. امام با ایراد سخنانی صعصعة بن صوحان را به‌سوی معاویه فرستاد که مانع استفاده از آب نشوید. مشاوران معاویه مدعی شدند که چون آب را بر عثمان بسته‌اند، ما هم آب را بر آنان می‌بندیم. امام با ارسال نیرو آب را از تصرف شامیان درآورد، اما آن‌ها را از آب منع نکرد. پس از تصرف فرات، امام (ع) از آغاز نبرد سر باز زد. تصور عده‌ای بر این بود که امام (ع) جنگ را دوست ندارد. امام (ع) ضمن خطبه‌ای فرمود که از مرگ هراس ندارد و در تردید نیست، بلکه انتظار هدایت آنان را دارد. امام (ع) برای اتمام حجت سه تن از یاران خود را نزد معاویه فرستاد تا او را به طاعت و جماعت مسلمین و پیروی از فرمان خدا دعوت کنند. معاویه به این درخواست پاسخ منفی داد و خون‌خواهی عثمان را بهانه کرد و گفت از نزد من بروید که بین من و شما جز شمشیر نیست.

سازمان‌دهی نیروهای دو طرف

• ماه ذی‌حجه با درگیری‌های مختلف به پایان رسید. در محرم نبرد به امید توقف جنگ متوقف شد. اما در پایان محرم جنگ به‌طور رسمی اعلام شد. اول صفر سال ۳۷ نبرد بین دو طرف شروع شد. طرفین به سازمان‌دهی نیروها پرداختند. امام (ع) عمار یاسر، مسئول سواره‌ نظام و عبدالله بن بُدَیل بن وَرقاء خُزاعی را بر پیاده‌نظام گماشت و هاشم بن عُتبه را پرچم‌دار سپاه قرارداد. اشعث بن قیس را در سمت را و عبدالله بن عباس را در سمت چپ سپاه گمارد و فرمانده هر یک از قبایل و جمعیت‌ها را مشخص کرد .معاویه نیز عبیدالله بن عمر را بر سواره‌نظام، مُسلم بن عُقبه را بر پیاده‌نظام، عبدالله بن عمرو عاص را بر سمت راست و حبیب بن مسلمه را بر سمت چپ سپاه گمارد. پرچم را به‌دست عبدالرحمان بن خالد بن ولید داد.

آغاز نبرد

• نبرد روز چهارشنبه اول صفر ۳۷ آغاز شد. امام (ع) قبل از درگیری، توصیه‌های لازم را به یاران خود فرمود. هر روز جمعی از کوفیان با گروهی از شامیان می‌جنگیدند. روز اول مالک اشتر با حبیب بن مسلمه به نبرد پرداختند. روز دوم هاشم مرقال با ابواعور سلمی، روز سوم عمار یارسر با عمرو بن عاص و روز چهارم محمد بن حنفیه در برابر عبیدالله بن عمر قرار گرفت که امام (ع) جلو ابن حنفیه را گرفت و عبید الله هم از نبرد با امام (ع) منصرف شد. در روز پنجم عبدالله بن عباس و ولید بن عُقبه درگیر شدند و به‌شدت جنگیدند. در این روز جمعی از قاریان شام همراه شمر بن ابرهه به سپاه کوفه پیوستند که باعث سستی در سپاه شام شد. در روز ششم، دوشنبه، قیس بن سعد از طرف لشکر کوفه با ابن (شُرَحبیل) ذی الکلاع شامی درگیری شدیدی داشتند و در روز هفتم، مالک اشتر با حبیب بن مسلمه درگیر شدند و هیچ‌یک بر دیگری غلبه نکردند.

سخرانی و نبرد امام (ع)

• شب، هنگام عشا، امام (ع) سخنرانی ایراد فرمود و لشکریان را به نبرد تشویق کرد. هرکس به جانب شمشیر و نیزه‌اش رفت و آن را آماده کرد. روز هشتم دو نیرو در برابر هم صف‌آرایی کردند. امام (ع) دعا کرد و به تشویق سپاه خود و شیوه نبرد با دشمن پرداخت. امام (ع) در قلب سپاه قرار گرفت. معاویه در برابرش حمله را آغاز کرد. امام (ع) درگیری‌های زیادی در صفین داشت و تعداد زیادی از سپاهیان دشمن را کشت. سپس امام (ع) معاویه را به نبرد طلبید. عمروعاص گفت: "ای معاویه فرصت را غنیمت بشمار." معاویه گفت: "به خدا سوگند اگر می‌دانستم علی هرگز پیروز نمی‌شود، باز هم به جنگ او نمی‌رفتم تو می‌خواهی مرا به کشتن دهی تا خلافت بعد از من به تو برسد." عمرو عاص روزی در برابر امام (ع) قرار گرفت. امام (ع) نیزه‌ای به او زد و به زمین افتاد. از ترس مرگ، عورت خود را هویدا ساخت و امام (ع) از کشتن وی صرف‌نظر کرد.

لَیلة الهَریر

• نبرد صفین، نبردی بسیار سخت بود. عمار یاسر، آن صحابی راستین پیامبر در این نبرد به شهادت رسید. پس از شهادت او، امام (ع) به قبیله ربیعه و هَمدان فرمود: "شما زره و نیزه من هستید." دوازده هزار نفر در اطراف امام (ع) جمع شدند و همه یک مرتبه مانند یک مرد حمله بردند و به نزدیک معاویه رسیدند. امام (ع) در حالی که رجز می‌خواند (آنان را با شمشیر خود می‌زنم ولی معاویه را نمی‌بینم)، همراه محمد بن حنفیه به‌سمت دشمن یورش می‌بردند. درگیری در آن روز بسیار شدید بود، به‌گونه‌ای که نماز مغرب را در هنگامه نبرد، با اشاره خواندند. عده زیادی از دو طرف کشته شدند و نبرد در شب ادامه داشت. شب جمعه امام (ع) مردم را به نبرد و صبر تشویق کرد. خود ایشان (ع) در قلب سپاه قرار داشت و مالک اشتر در سمت راست و عبدالله بن عباس در سمت چپ سپاه. یورشی سهمگین بر سپاه شام آوردند که سپاه شام، شکست را حس کرد. آن‌چنان سهمگین بود که سپاه امام نماز صبح را نیز با اشاره خواندند.

قرآن بر سر نیزه

• فردای لیلة الهریر، سیزدهم ربیع الاول، حملات سپاه امام شدت بیشتری گرفت. مالک اشتر یورشی سخت را آغاز کرد و به نزدیک اردوگاه معاویه رسید. معاویه که احساس خطر کرد قرآن‌ها را بر سر نیزه کرد و در میان یاران امام (ع) اختلاف ایجاد شد و قُرّاء گفتند: "او ما را به قرآن می‌خواند و باید بپذیریم." امام (ع) فرمود: "این حیله است"، اما آنان نپذیرفتند. امام (ع) به مالک اشتر پیام داد که برگردد. او نزدیک خیمة معاویه بود با تأسف فراوان برگشت و نبرد به پایان رسید».

پرسش‌های وابسته

جستارهای وابسته

منابع

• دانشنامه نهج البلاغه ج۱

پانویس

 با کلیک بر فلش ↑ به محل متن مرتبط با این پانویس منتقل می‌شوید: