آیه خیر البریة در تفسیر و علوم قرآنی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث آیه خیر البریة است. آیه خیر البریة از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: آیه خیر البریة در تفسیر و علوم قرآنی - آیه خیر البریة در حدیث - آیه خیر البریة از دیدگاه اهل سنت - پرسش مرتبط ندارد

آیه خیر البریة از جمله آیاتی است که مفسران شیعه در اثبات امامت و خلافت بلافصل حضرت امیرالمؤمنین(ع) به آن استناد کرده‌اند. خداوند سبحان در این آیه و آیۀ بعد از آن می‌فرماید: «همانا کسانی که ایمان آورده و نیکوکار شدند، آنان بهترین مردمانند. پاداش ایشان نزد خداوند جنّات عدنی است که از زیر آن جوی‌هایی جاری است! ایشان در آن تا ابد جاودانند و خداوند از آنان خشنود است و آنان از خداوند خشنودند و آن برای کسی است که از خداوند خشیت دارد».

در کتاب‌های روایی شیعه و اهل‌سنت، احادیثی از پیامبر(ص) نقل شده است که در آنها خیرالبریه (بهترین آفریدگان) به امام علی(ع) و شیعیان او تفسیر شده است. حاكم حَسكانی از علمای اهل‌سنت، در کتاب شَواهدُ التَنزیل بیش از بیست روایت در این باره با سندهای مختلف نقل می‏‌كند. از جمله از ابن‌عباس روایت می‌کند هنگامی که این آیه نازل شد، پیامبر(ص) خطاب به امام علی(ع) گفت: «آن (خیرالبریه) تو و شیعیانت هستید. در روز قیامت، تو و شیعیانت، در حالی که شما از خدا خشنودید و خدا از شما خشنود است، می‌آیید». پس طبق این آیه امیرالمؤمنین(ع) بهترین خلق خداست و روشن است که بهترین خلق خداوند، افضل از دیگران بوده و برای امامت و خلافت الهی شایسته‌ترین فرد است. در نتیجه آیۀ شریفه به روشنی بر امامت حضرت امیرالمؤمنین(ع) پس از رسول خدا(ص) دلالت دارد.

متن آیه

﴿إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُوْلَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ﴾؛ «بی‌گمان آنانکه ایمان آورده‌اند و کردارهایی شایسته کرده‌اند، بهترین آفریدگانند».

شأن نزول آیه

طبق روایات فراوانی که در کتاب‌های شیعه و اهل سنّت وجود دارد، پیامبر اکرم(ص)، علی و شیعیانش را خیر البریّه معرّفی کرده است.

این روایات در کتب مختلفی آمده است، از جمله: «شواهد التّنزیل» نوشته حاکم حسکانی‌؛ «الصّواعق المحرقة» تألیف ابن حجر هیثمی‌؛ «الدّرّ المنثور» نوشته سیوطی‌؛ «نور الابصار» از آثار محمّد شبلنجی‌؛ «تفسیر طبری»؛ «روح المعانی» از تألیفات آلوسی‌؛ «مناقب خوارزمی»؛ «فتح الغدیر» نوشته علّامه شوکانی‌.

تنها در شواهد التّنزیل بیش از بیست روایت در ذیل آیه خیر البریه نقل شده است، که سه نمونه از آن روایات را انتخاب کرده‌ایم. به این روایات توجه کنید:

1. جابر بن عبدالله انصاری، صحابی معروف پیامبر(ص)، چنین نقل می‌کند: با پیامبر و عدهّ‌ای از مسلمانان کنار خانه خدا، کعبه معظّمه، نشسته بودیم، ناگهان علی(ع) از دور نمایان شد؛ هنگامی که چشم پیامبر به علی افتاد، نگاهی به اصحاب کرد و فرمود: «برادرم علی به سوی شما می‌آید، سپس رو به سوی کعبه کرد و فرمود: قسم به خدای کعبه که تنها علی و شیعیانش در روز قیامت از رستگاران هستند؛ زیرا به خدا سوگند او قبل از همه شما به خدا ایمان آورد و قیام او به فرمان خدا بیش از همه شما است، وفایش به عهد الهی از همه بیشتر و قضاوتش به حکم اللَّه افزون‌تر و مساواتش در تقسیم (بیت المال) از همه زیادتر، عدالتش درباره رعیّت از همه فزون‌تر و مقامش نزد خداوند از همه بالاتر است. جابر می‌گوید: در اینجا بود که آیه شریفه خیر البریّه نازل شد و پس از نزول آیه فوق، هرگاه مسلمانان علی را می‌دیدند، می‌گفتند: بهترین مخلوق خدا پس از رسول اللَّه آمد». از جمله‌ای که ذیل روایت آمده استفاده می‌شود روایت فوق در بین همه مسلمانان صدر اسلام مشهور بوده است؛ بنابراین، نقل آن اختصاصی به ابن عبّاس و جابر بن عبدالله انصاری و ابو برزه ندارد!
2. جابر در روایت دیگری می‌گوید: هنگام که آیه خیر البریّه نازل شد، پیامبر(ص) رو به علی(ع) کرد و فرمود: «منظور از خیر البریّه تو و شیعیان تو می‌باشد. در روز قیامت تو و شیعیانت بر من وارد می‌شوید، در حالی که هم خدا از شما راضی است و هم شما از خداوند خشنود هستید».
3. ابو برزه اسلمی می‌گوید: هنگامی که آیه خیر البریّه نازل شد، پیامبر(ص) به علی(ع) فرمود: «ای علی! خیر البریّه تو و شیعیان تو هستند و وعده‌گاه من و تو در روز قیامت در کنار حوض کوثر است».
4. ابن عساکر روایت جالبی در شرح آیه شریفه خیر البریّه از عایشه نقل می‌کند. طبق این روایت، شخصی از عایشه درباره علی پرسید، عایشه (با اینکه‌ رابطه خوبی با علی نداشت، بلکه علیه علی آتش جنگ جمل را افروخته بود) گفت: «علی برترین خلق خداوند است، هر کس بغض علی را در سینه داشته باشد، او کافر است!».
5. مقاتل بن سلیمان از ابن عباس روایت کرده است که این آیه در شأن امام علی (ع) و اهل بیت (ع) او نازل شده است. در روایتی از ابوبرزه نقل است که چون پیامبر اسلام (ص) این آیه را قرائت کرد، فرمود: "یا علی! آنان، تو و شیعیانت هستید و وعده من و شما، حوض کوثر!" با بررسی این آیه و احادیثی که آن را تفسیر کرده‌اند، بر می‌آید که خداوند و پیامبر گرامی‌اش (ص)، شایسته‌ترین کس به خلافت را معرفی کرده‌اند تا امامت و هدایت امت به دست شایستگان افتد و مسلمانان از گمراهی و حیرانی در امان مانند. نیز از این روایات می‌توان فهمید که اصطلاح "شیعه" در عصر پیامبر (ص) و به دست ایشان پدید آمده و میان مسلمانان رواج یافته است.

نتیجه اینکه، طبق روایات بسیار فراوانی که در ذیل آیه خیر البریّه وارد شده، منظور از خیر البریّه علی(ع) است.

شرح و تفسیر

بهترین و بدترین مخلوقات!

برای اینکه به‌طور واضح معنای آیه خیر البریّه روشن شود، لازم است از آیه ششم سوره بیّنه شروع کنیم: ﴿إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَالْمُشْرِكِينَ فِي نَارِ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا﴾. یعنی یهودیان و مسیحیان که اسلام را نپذیرفتند و نیز مشرکان و بت‌پرستان همگی در آتش جهنّم جای خواهند گرفت و برای همیشه در آن خواهند ماند.

﴿أُولَئِكَ هُمْ شَرُّ الْبَرِيَّةِ﴾ و بدین جهت جاودانه در آتش می‌مانند. گویا این جمله استدلالی برای جاودانگی آنان در آتش جهنّم است!.

از آیات قبل از این آیه، استفاده می‌شود که اینها، کافران معمولی و عادی نیستند، بلکه آن دسته از کفّارند که با آمدن بیّنه و تمام شدن حجّت و حاصل شدن علم و یقین به حقّانیّت اسلام، بازهم مخالفت و لجاجت نمودند و آگاهانه با حق و عدالت دشمنی کردند؛ بنابراین، هر کافری از مشرکان و اهل کتاب، هر چند بر اثر جهل راه کفر پیموده باشد، مشمول این آیه نیست.

پس از اینکه در آیه فوق بدترین مخلوقات را معرّفی می‌کند، در آیه بعد به معرّفی بهترین مخلوقات می‌پردازد، توجّه کنید: ﴿إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ﴾.

برای بهترین مخلوقات خدا سه صفت و ویژگی بیان شده است:

1. ﴿الَّذِينَ آمَنُوا﴾: ویژگی اوّل آنها ایمان به خدا و پیامبر و روز قیامت و جهان پس از مرگ است؛ بنابراین، مشرکان و تمام کسانی که دینی غیر از اسلام گزیده‌اند از محدوده این آیه خارج هستند.
2. ﴿وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ﴾: ویژگی دوم‌ ﴿خَيْرُ الْبَرِيَّةِ﴾ این است که دارای اعمال صالح می‌باشند و ایمان و اعتقادات آنها در کردار و اعمالشان ظاهر شده است. «عمل صالح» معنای وسیعی دارد؛ ساده‌ترین آن، طبق آنچه در روایات آمده، برداشتن موانع از سر راه مسلمانان است، اگر مانعی در راه رفت و آمد مردم دیده شد و کسی آن را برداشت، این نوعی عمل صالح است‌ اماطَةُ اْلأذی عَن الطَّریقِ و برترین نوع عمل صالح پذیرش آئین حق (اسلام) است‌ أعْلاها شَهادَةُ انْ لا الهِ الَّا اللَّهُ‌. خلاصه اینکه صفت دومِ‌ «خَیْرُ الْبَرِیَّةِ» داشتن عمل صالح است.
3. ﴿ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ رَبَّهُ﴾: ویژگی سوم‌ ﴿خَيْرُ الْبَرِيَّةِ﴾ «مقام خشیت» است. خیر البریّه کسانی هستند که علاوه بر «ایمان» و «عمل صالح»، به مقام «خشیت» نیز دست یافته باشند.

سؤال: آیا «خشیت» چیزی اضافه بر «ایمان» و «عمل صالح» است؟ پاسخ: آری، خشیت چیزی فزونتر از ایمان و عمل صالح است و ظاهراً به‌ معنای احساس مسئولیّت است. گاهی ایمان و عمل صالح وجود دارد، ولی ناشی از احساس مسئولیّت نیست، بلکه بر اثر عادت یا نوع تربیت خانواده و محیط، آن را کسب کرده است، ولی گاهی بر اساس حسّ مسئولیت به این دو مرحله دست یافته است! چنین شخصی در مقابل اشخاص مختلف و حوادث گوناگون احساس مسئولیّت دارد و بر طبق آن عمل می‌کند.

نتیجه اینکه‌ ﴿خَيْرُ الْبَرِيَّةِ﴾ دارای صفات سه‌گانه «ایمان» و «عمل صالح» و «احساس مسئولیّت» هستند.

پس از معرّفی‌ ﴿خَيْرُ الْبَرِيَّةِ﴾ و تبیین صفات و ویژگی آنان، به بیان اجر و پاداش آنان می‌پردازد:

﴿جَزَاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ﴾: پاداش‌ ﴿خَيْرُ الْبَرِيَّةِ﴾ در سرای آخرت، هم پاداش مادّی و هم پاداش معنوی است، چون انسان خود ترکیبی از جسم و روح است که جسمش طالب پاداش‌های مادّی و روحش مشتاق پاداش‌های معنوی است. امّا پاداش مادّی آنان، باغ‌هایی از بهشت است که همواره‌ آب از زیر درختانش جاری و روان است و هیچ‌گاه آب آن قطع نمی‌گردد.

باغ‌ها دو رقم است:

1. باغی که آب آن از خارج تأمین می‌شود و هر از چند روزی طبق نوبت آبیاری می‌شود، ولی همیشه آب در زیر درختانش جاری نیست.
2. باغ‌هایی که از خود آب دارد و همواره نهرهای آب در زیر درختان آن روان است. بدون شک چنین باغی طراوت و شکوه و عظمت خاصّی دارد و بیم خشکیدن درختانش نیست. باغ‌های بهشتی توصیف شده در آیه شریفه، از نوع دوم است و همواره خرّم و سرسبز است.

﴿خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا﴾: همانگونه که کفّار از اهل کتاب و مشرکان، که آگاهانه و از سر عناد و لجاج آئین حق را نپذیرفته‌اند، جاودان در جهنّم هستند، مؤمنان دارای احساس مسئولیّت و عمل صالح نیز جاودان در بهشت هستند.

﴿رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ﴾: این جمله اشاره به پاداش معنوی مؤمنان دارد؛ پاداش معنوی آنان این است که خداوند آن قدر به آنها نعمت می‌دهد که آنها خشنود و راضی می‌شوند و از سوی دیگر، لطف خداوند در مورد آنها به‌قدری زیاد است که او نیز از آنها خشنود است.

نتیجه اینکه، در آیات سه‌گانه فوق، هم ویژگی‌های‌ ﴿شَرّ الْبَرِيَّةِ﴾ و مجازات و عقوبت آنان در سرای آخرت بیان شد، وهم صفات و ویژگی‌های‌ ﴿خَيْرُ الْبَرِيَّةِ﴾ و اجر و پاداش آنها در جهان آخرت ذکر شد.

نکات تفسیری

مکی بودن آیه، مدنی بودن سوره

بر پایه برخی روایات، آیه خیرالبریه در حالی نازل شد که پیامبر در مکه در مسجد الحرام بود. به نوشته تفسیر نمونه این مسئله منافاتی با مدنی بودن سوره ندارد؛ چراکه ممکن است سوره مدنی باشد و این آیه در سفرهایی که پیامبر(ص) از مدینه به مکه داشته نازل شده باشد.

برتری انسان‌های صالح بر فرشتگان

از جمله نکاتی که مفسران از آیه مذکور برداشت کرده‌اند این است که انسان‌های باایمان و صالح بر فرشتگان هم برتری دارند؛ زیرا واژه "البریة" در عبارت «خیرالبریه» (بهترینِ آفریدگان) شامل همه مخلوقات می‌شود.

دلالت آیه

افضلیت و امامت امیرالمؤمنین(ع)

بر اساس روایات شأن نزول، امیرالمؤمنین(ع) بهترین خلق خداست، این همان افضلیت امیرالمؤمنین(ع) است که با اثبات آن می‌توان امامت آن حضرت را نیز از طریق قاعده عقلی لزوم تقدیم شخص افضل و برتر بر مفضول ثابت نمود.

احتجاج امیرالمؤمنین(ع) به آیه "خیر البریة"

از ابی رافع نقل شده است که علی (ع) خطاب به اهل شورا گفت:«شما را به خدا سوگند می‌‌دهم، آیا به یاد دارید آن روزی که من نزد شما آمدم و شما با رسول خدا(ص) نشسته بودید وآن حضرت فرمود: این برادرم است که نزد شما می‌‌آید. سپس به کعبه نظر کرد و فرمود: قسم به خدای کعبه بلند، یقینا این مرد و شیعیان او رستگاران روز قیامت هستند. آنگاه به شمار رو کرد و فرمود: بدانید که از میان شما اولین ایمان آورنده به من، وفادارترین شخص به عهد خدا، قاضی‌ترین فرد به حکم خدا، عادل‌ترین مرد در میان رعیت و بلند منزلت‌ترین شخص در پیشگاه خداوند است. در این هنگام خداوند آیه ﴿إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُوْلَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ﴾ را نازل کرد. پیامبر(ص) تکبیر گفت و شما نیز تکبیر سر دادید و همگی به من تبریک گفتید، آیا به یاد دارید؟» آنها همگی گفتند:«آری خدا شاهد است که چنین بود».

منابع

1. طباطبائی، سید محمد حسین، تفسیر المیزان ج۲۰
2. مکارم شیرازی، ناصر، آیات ولایت در قرآن
3. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه ج۲۷
4. پژوهشکده علوم اسلامی امام صادق (ع)، فرهنگ شیعه
5. شکوهی، مسعود، آیات علوی: علی علیه السلام نبأ عظیم خداوندی، گلستان قرآن
6. مکاتبه اختصاصی دانشنامه امامت و ولایت با محمد هادی فرقانی