بحث:ولادت پیامبر خاتم

ولادت پرشکوه رسول اکرم(ص) ‌

هنوز آیین نصرانیت اهداف خویش را در جامعه بشری محقق نکرده و تأثیر زیادی نگذاشته بود که دنیا غرق در مظاهر گمراهی و انحراف گردید و مردم در دام گمراهی فتنه‌ها گرفتار و سرگردان شدند و جهل و نادانی، آنان را خوار و بی‌مقدار ساخت، آشفتگی اوضاع روم، کمتر از آشفتگی اوضاع رقبای خود در فارس نبود و جزیرة العرب اوضاعی بهتر از آن دو نداشت و همه در لبه گودالی از آتش قرار داشتند.

قرآن کریم به‌گونه‌ای بسیار رسا و بلیغ گوشه‌ای از زندگی اسف‌بار بشر را در آن دوران شرح داده، چنان‌که مهتر اهل بیت، علی بن ابی طالب(ع) در تعدادی از خطبه‌های خود از اوضاع دردناکی که با آن هم‌دوران بوده تصویری ملموس ارائه داده است. از جمله در توصیف اوضاع جامعه‌ای که پیامبر اکرم(ص) در آن به رسالت مبعوث گردید، می‌فرماید: هنگامی خداوند رسالت را بر عهده او گذارد که مدت‌ها از بعثت پیامبران پیشین سپری شده بود و ملت‌ها در خواب عمیقی فرو رفته بودند، فتنه و فساد، جهان را فرا گرفته بود کارهای خلاف میان مردم گسترش یافته بود و آتش جنگ زبانه می‌کشید.

روشنایی از دنیا رخت بربسته بود و مکر و فریب ظاهر گشته بود. برگ‌های درخت زندگی به زردی‌گراییده بود و از ثمره زندگی خبری نبود. آب حیات انسان به زمین فرو رفته بود و نشانه‌های هدایت فرسوده شده بود. پرچم‌های هلاکت و بدبختی آشکار شده بود، دنیا با قیافه‌ای زشت به اهلش می‌نگریست و با چهره درهم‌کشیده با علاقه‌مندانش روبرو بود. میوه آن درخت، فتنه و طعامش مردار بود. در درون، وحشت و اضطراب و در بیرون شمشیر حکومت می‌کرد.

در اوضاعی چنین دشوار که بشر آن را پشت‌سر می‌گذاشت، نور الهی درخشید و بندگان خدا و دیار آنان را روشنایی بخشید و به زندگی ارزشمند و سعادت همیشگی مژده داد و سرزمین حجاز در ماه ربیع الاوّل عام الفیل ـ سال ۵۷۰ میلادی ـ که بیشتر محدثان و تاریخ‌نگاران برآنند؛ با ولادت نبی اکرم حضرت محمد بن عبداللّه(ص) سرشار از خیر و برکت گردید.

اهل بیت رسول خدا(ص)- که از دیگران آگاه‌ترند- روز میلاد آن بزرگوار را در پگاه روز جمعه، هفدهم ربیع الاوّل، دانسته‌اند و همین تاریخ، بین شیعه معروف است و دیگران برآنند که آن حضرت روز دوشنبه دوازدهم همین ماه چشم به جهان گشوده است.

برخی منابع تاریخی و روایی از وقوع رخدادهای شگفت‌انگیزی در روز ولادت آن بزرگوار سخن می‌گوید؛ از جمله: خاموش شدن آتش آتشکده فارس، وقوع زمین لرزه‌ای که در اثر آن دیر و صومعه‌ها ویران گشت و هر معبودی که در کنار خدای عزّ و جل مورد پرستش قرار می‌گرفت، از جایگاهش برکنده شد و بت‌های نصب شده، به رو، بر زمین فروریخت.

وجود چنین اوضاع و طلوع ستاره‌هایی که از قبل دیده شده بود، برای ساحران و جادوگران غیرقابل پیش‌بینی به‌شمار می‌آمد.

زمانی که وجود مقدس رسول اکرم(ص) پا به عرصه وجود نهاد، این جملات را بر زبان می‌آورد: «اللَّهُ أَكْبَرُ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ كَثِيراً وَ سُبْحَانَ اللَّهِ بُكْرَةً وَ أَصِيلًا».

پیامبر اسلام(ص) به دو نام «محمد» و «أحمد» معروف بود و قرآن کریم هر دو نام را یادآور شده است.

تاریخ‌نگاران آورده‌اند: عبدالمطلّب، جد پیامبر، آن حضرت را «محمد» نامید و در پاسخ کسانی که سبب این نامگذاری را از او جویا شدند، می‌فرمود: خواستم وی در آسمان و زمین مورد ستایش قرار گیرد. چنان‌که مادرش آمنه، نیز قبل از جدش وی را «احمد» نام نهاده بود.

آن‌گونه که قرآن کریم خبر داده است، انجیل از زبان حضرت عیسی(ع) به ظهور پیامبر اکرم نوید و علمای اهل کتاب نیز آن را تصدیق کرده بودند و این فرموده خدا بیانگر همین معناست: ﴿وَمُبَشِّرًا بِرَسُولٍ يَأْتِي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ﴾.

در عرف جزیرة العرب و سایر جاها هیچ‌گونه مانعی وجود نداشت که یک فرد، به دو نام و دو لقب و دو کنیه معروف باشد.

شیرخوارگی ‌

وجود گران‌قدر پیامبر(ص)، تمام زوایای ذهن عبدالمطلّب ـ که اینک عزیزترین فرزندش، عبداللّه، را در سن جوانی از دست داده بود- به خود مشغول کرده بود. ازاین‌رو، جدّ بزرگوارش امر شیرخواری وی را به «ثویبه» کنیزک ابو لهب سپرد تا بتواند با فراهم آوردن موقعیتی مناسب این کودک را به صحرانشینان قبیله سعد بسپرد تا دوران شیرخوارگی را در آن سامان به سر برده و در محیطی پاک و دور از خطر بیماری‌هایی که کودکان مکه را تهدید می‌کرد، در جمع فرزندان بادیه‌نشینان رشد کند و بزرگ شود؛ چراکه رسم اشراف مکه بر این بود، نوزادان شیرخوار خود را برای شیر دادن به زنان شیرده صحرانشین می‌سپردند و میان آنان زنان قبیله سعد در این کار معروف بودند. این قبیله در اطراف مکه و نواحی حرم سکونت داشت و زنان‌ آن هر سال در ایام ویژه‌ای به مکه آمده تا کودکان شیرخوار را جهت شیر دادن، تحویل گرفته و از این راه امرار معاش کنند؛ به ویژه در سال ولادت نبی اکرم(ص) که با خشکسالی و قحطی همراه بود، این زنان نیاز بیشتری به کمک اشراف مکه داشتند.

برخی مورّخان مدعی شده‌اند به خاطر یتیمی پیامبر، هیچ‌یک از زنان شیرده حاضر نشد وی را برای شیر دادن بپذیرد و کاروان زنان شیرده که هریک با خود کودک شیرخواری همراه داشت در آستانه بازگشت به بادیه بودند. تنها حلیمه سعدیه، دختر ابو ذؤیب، بود که نوزادی برای شیردادن نیافته بود. وی که مانند سایر زنان شیرده، در آغاز، از پذیرش پیامبر اکرم(ص) سرباز زده بود، وقتی کودکی برای شیر دادن نیافت به شوهرش اظهار داشت: به خدا سوگند! نزد خانواده همان نوزاد یتیم خواهم رفت و او را خواهم گرفت. شوهرش نیز به او اجازه داد و به نزد خانواده آن کودک بازگشت و با دلی سرشار از آرزو و به این امید که شاید با پذیرش آن نوزاد زندگی‌اش خیر و برکت یابد، او را در آغوش کشید.

مقام و جایگاه خاندان بنی هاشم و شخصیت جد بزرگوار رسول اکرم(ص) که به بخشش و احسان و کمک به نیازمندان و محرومان معروف بود، چنین ادعایی را مردود می‌سازد. افزون بر اینکه به نقل برخی تاریخ‌نگاران، پدر بزرگوار رسول اکرم(ص) چند ماه پس از ولادت آن حضرت دنیا را وداع گفته بود.

در روایت آمده که رسول خدا(ص) در کودکی، جز شیر «حلیمه» شیر هیچ‌ زنی را نپذیرفت‌.

حلیمه می‌گوید: روزی عبد المطلب به من برخورد و پرسید: از کدام قبیله‌ای؟ عرض کردم: از قبیله سعد. فرمود: نامت چیست؟ عرض کردم: حلیمه. حضرت لبخندی زد و فرمود: این نام بر تو مبارک باد، دو خوی پسندیده در این نام وجود دارد، یکی سعادت و خوشبختی و دیگری حلم و بردباری، که خیر دنیا و سربلندی آخرت در آنهاست.

تصوری که حلیمه با گرفتن یتیم عبد المطلّب در رسیدن به خیر و برکت داشت، به نومیدی مبدّل نگشت. روایت شده که سینه حلیمه از شیر تهی بود ولی با شیر دادن پیامبر، سینه‌اش پر از شیر شد.

حلیمه می‌گوید: هنگامی که رسول خدا(ص) را برای شیر دادن برگرفتیم، در زندگی و اموال خود سراسر نظاره‌گر خیر و برکت بودیم و پس از دوران خشکسالی و تلاش توانفرسا، توانگری یافتیم.

نوزاد «عبد المطلب» نزدیک به پنج سال را در دامان حلیمه و شوهرش در مناطق صحرایی قبیله سعد، سپری کرد. حلیمه پس از گذشت دو سال که نوزاد از شیر گرفته شد، به جهت خیر و سعادتی که از برکت وجود مبارک آن حضرت نصیب وی شده بود، با بی‌میلی، او را به خانواده‌اش بازگرداند، مادرش (آمنه) نیز از بیم ابتلای نوزادش به انواع بیماری‌ها، بر بازگشت فرزندش به منطقه‌ای دور از مکه، پافشاری می‌کرد و بدین‌سان، حلیمه، نوزاد را با شادمانی بازگرداند.

نقل شده وقتی حلیمه ملاحظه کرد جمعی از نصرانی‌های حبشه وارد حجاز شده‌اند و به دلیل مشاهده نشانه‌های پیامبر مورد نظر در این نوزاد بر ستاندن وی و بردن او به حبشه پافشاری دارند تا بدین‌وسیله به افتخار پرورش دادن وی نایل شوند و در پیروی از او، به مجد و عظمت دست یابند، از بیم خیانت دست‌های مرموز، بار دوم کودک را به مکه آورد.

باران‌خواهی به برکت پیامبر(ص) ‌

مورّخان به پدیده درخواست باران به واسطه رسول خدا(ص) که چندین بار در زندگی آن حضرت و دوران شیرخواری و نوجوانی، در زمان جدّ و عمویش رخ داد، اشاره کرده‌اند. نخستین‌بار زمانی اتفاق افتاد که مردم مکه دچار خشکسالی بزرگی شدند و در آن سامان، دو سال باران نیامد. ازاین‌رو، عبد المطلب به فرزند خود ابو طالب دستور داد تا نوه‌اش حضرت محمد(ص) را- که نوزادی در قنداق بود- حاضر نماید. وقتی نوزاد را نزد وی آوردند او را روی دست گرفت و رو به کعبه به سمت آسمان بالا برد و چندبار عرضه داشت: خدایا! به حق این کودک، باران با برکت و مداوم خویش را بر ما فروفرست. دیری نپایید که توده‌های ابر، چهره آسمان را پوشاند و چنان باران شدیدی بارید که مردم از شدّت آن بر ویرانی مسجد الحرام بیمناک شدند.

بعدها در دوران نوجوانی پیامبر اکرم(ص) یک‌بار دیگر این درخواست باران تکرار شد و این‌بار عبد المطلب وی را به دامنه کوه ابو قبیس برد و سران‌ و بزرگان قریش، او را همراهی کرده و به برکت وجود پیامبر، خواهان استجابت دعا بودند و ابو طالب با اشعاری که با این ابیات آغاز می‌شوند به این رخداد اشاره کرده است: پدر ما شفیع حرم بود، آن هنگام که به وسیله او؛ از بارانی سیل‌آسا که صبح دمان فروریخت سیراب شدند درحالی‌که ما از خشکسالی چونان شوره‌زار گشته و زمین آب‌های خود را فروخورده بود شفیع ما در مکه به دعا برخاست و خداوند ما را سیراب نمود.

تاریخ‌نگاران آورده‌اند که: قریش از ابو طالب خواستند تا برایشان از خدا درخواست باران نماید. وی درحالی‌که دست پیامبر نوجوان(ص) را گرفته بود به سوی مسجد الحرام روانه شد؛ نوجوانی که چهره نورانی‌اش چونان خورشیدی که از پشت ابر هویدا شود، می‌درخشید. ابو طالب، برای درخواست باران، خدا را به حق پیامبر سوگند داده، دیری نپایید که ابرها در آسمان ظاهر گشت و باران فراوانی بارید و نهرها جاری شد و همگی شادمان گشتند و زمانی که قریش دشمنی خود را نسبت به وجود مقدس پیامبر اکرم(ص) و رسالت مبارک آن حضرت به اوج رساندند، ابو طالب به این کرامت نیز اشاره کرد و فرمود: آن چهره نورانی که به احترامش ابرها باران بارید، آن‌که بهار یتیمان و پناه بیوه‌زنان بود، هاشمیان در چنگ هلاکت گرفتار آمده بدو پناه بردند و نزد او از نعمت‌های فراوان برخوردار شدند.

موارد یاد شده حاکی از این است که عبد المطلب و ابو طالب که هردو سرپرستی نبی اکرم(ص) را برعهده داشتند، یکتاپرستانی خالص بوده و به خدای متعال ایمان داشته‌اند و اگر این دو بزرگوار از ویژگی دیگری غیر از این دو موقعیت، برخوردار نبودند، در افتخار و سربلندی، آنان را بسنده بود. و این خود، دلیل بر این است که رسول خدا(ص) در خانه‌ای که دیانت و خداپرستی و توحید در آن حکمفرما بود، بالید و پرورش یافت.

با مادر

پیامبر اکرم(ص) بعد از پدر بزرگوارش زمانی طولانی از سرپرستی مادر مهربانش، بهره‌مند نگردید. آمنه در انتظار جوانی یتیم عبداللّه به سر می‌برد تا در فقدان شوهر مهربانش برای او تسلّی خاطر باشد ولی مرگ، او را چندان مهلت نداد.

روایت شده حلیمه سعدیه پیامبر را در پنج سالگی به خانواده‌اش بازگرداند و مادرش آمنه تصمیم گرفت برای زیارت قبر شوهر عزیز خود در مدینه، فرزندش را با خود همراه ببرد و محمد(ص) ضمن دیدار با دایی‌های خود از قبیله نجّار، در آن سامان با آنان آشنا گردد. ولی این سفر، اندوه دیگری برای پیامبر در پی داشت زیرا وی پس از زیارت محل وفات و دفن پدر، در مسیر بازگشت در منطقه‌ای به نام «ابواء» مادر مهربان خویش را از دست داد.

گویی ورود حزن و اندوه پیاپی بر قلب نازنین پیامبر(ص) در کودکی، نوعی از مراحل آمادگی الهی به‌شمار می‌آمد تا شخصیت والای آن حضرت تکامل یابد. بدین‌ترتیب، ام ایمن سفر خویش را به همراهی نبی اکرم(ص) به سمت مکه ادامه داد تا وی را به جدش عبد المطلب که علاقه شدیدی به نواده‌اش داشت، بسپارد.

با جدّش عبد المطلب‌

محمد(ص) در دل عبد المطلب به جایگاهی دست یافته بود که هیچ‌یک از فرزندان و نوادگانش با اینکه از بزرگان بطحاء به‌شمار می‌آمدند، بدان پایه نرسیده بودند. نقل شده روزی عبد المطلب در صحن کعبه بر زیراندازی که برایش گسترده بودند نشسته بود و سران و بزرگان قریش و فرزندانشان اطرافش حضور داشتند، ناگهان چشم آن حضرت به نواده‌اش «محمد» افتاد، دستور داد راه باز کنند تا نزدش آید. سپس وی را در کنار خویش و بر فرش ویژه خود نشاند. افزون بر فضایل بلند اخلاقی که پیامبر از کودکی برخوردار از آنها بود، این توجه و عنایت از ناحیه بزرگ قریش، جایگاه وی را در دل قریشیان استوارتر کرد.

قرآن کریم به دوران یتیمی پیامبر اکرم(ص) که آن را تحت سرپرستی پروردگار پشت‌سر نهاد، اشاره فرموده است: ﴿أَلَمْ يَجِدْكَ يَتِيمًا فَآوَى﴾.

دوران یتیمی، معمولا در ساختار و آماده‌سازی انسان جهت پختگی و اعتماد به نفس در تحمل رنج‌ها و دشواری‌های گریبانگیر و صبر و پایداری در برابر آنها تأثیری بسزا دارد. و بدین‌گونه خدای متعال خود، آماده‌سازی پیامبر برگزیده‌اش را برعهده گرفت تا قادر باشد وظایف مهم آینده و مسئولیت بزرگی را که در انتظار دوران پختگی و کمال آن بزرگوار بود، بر دوش بکشد.

نبی اکرم(ص) در این سخن خود، اشاره به این حقیقت، فرموده است: پروردگارم مرا ادب آموخت، پس ادبم را نیک گردانید.

بیش از هشت بهار از عمر شریف پیامبر اکرم(ص) سپری نشده بود که به سومین مصیبت مبتلا گردید و جدّ بزرگوارش «عبد المطلّب» را از دست داد.

اندوه رسول خدا در مرگ جدش، کمتر از حزن و اندوه وی در مرگ مادرش نبود تا آنجا که حضرت در مراسم تشییع پیکر جدش به سمت آرامگاه ابدی وی، بسیار گریست و هرگز یاد او را فراموش نکرد؛ زیرا عبد المطلب تا زنده بود به بهترین شکل ممکن، از وجود مبارک آن حضرت سرپرستی نمود و از مقام پیامبری آن بزرگوار آگاهی داشت. روایت شده هنگامی که فردی خواست از ورود پیامبر(ص) در کودکی به نزد جدّش جلوگیری کند، عبد المطلب فرمود: فرزندم را واگذار که سروری و فرمانروایی به سراغش آمده است.