صدق در معارف و سیره نبوی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث صدق است. صدق از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: صدق در لغت - صدق در قرآن - صدق در حدیث - صدق در نهج البلاغه - صدق در معارف و سیره نبوی - صدق در معارف دعا و زیارات - صدق در معارف و سیره علوی - صدق در معارف و سیره فاطمی - صدق در معارف و سیره سجادی - صدق در جامعه‌شناسی اسلامی - صدق در خانواده - صدق در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی - پرسش مرتبط ندارد

شهره بودن پیامبر (ص) به راستگویی

قرآن کریم می‌فرماید: ﴿ قُل لَّوْ شَاء اللَّهُ مَا تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ وَلاَ أَدْرَاكُم بِهِ فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُرًا مِّن قَبْلِهِ أَفَلاَ تَعْقِلُونَ﴾

راستگویی پیامبر (ص) در حدیث:

1. به نقل از ابن عبّاس: هنگامی که آیه: ﴿وَأَنذِرْ عَشِيرَتَكَ الأَقْرَبِينَ ﴾ نازل شد، پیامبر خدا (ص) بیرون آمد و از کوه صفا بالا رفت و ندا داد: "بشتابید که خطر نزدیک است!". مردم گفتند: این کیست و چه خبر شده است؟ و به گرد او جمع شدند. پیامبر (ص) فرمود: "آیا اگر به شما خبر بدهم که سوارانی از دامنه این کوه، گذشته‌اند و به سوی شما می‌آیند، تصدیقم می‌کنید؟". گفتند: ما دروغی از تو سراغ نداریم!. پیامبر (ص) فرمود: "من به شما هشدار می‌دهم که عذابی سخت پیش‌رو دارید".
2. پیامبر خدا (ص) پس از نزول آیه ﴿وَأَنذِرْ عَشِيرَتَكَ الأَقْرَبِينَ ﴾ فرمود: ای مردم! بلدِ راه، به کسان خود، دروغ نمی‌گوید و من، اگر هم دروغگو بودم، دستِ کم به شما دروغ نمی‌گفتم. سوگند به خداوندی که هیچ معبودی جز او نیست، من فرستاده به حقّ خدا به سوی شما خصوصاً و به سوی همه مردم عموماً هستم. به خدا سوگند، همان‌گونه که می‌خوابید، می‌میرید و همان‌گونه که بیدار می‌شوید، برانگیخته خواهید شد و مطابق کردارتان، حسابرسی خواهید شد و در برابر نیکی، پاداش نیک خواهید دید و در برابر بدی، کیفر بد خواهید چشید. بهشت جاویدان و دوزخ همیشگی، در کار است.
3. در مناقب، ابن‌شهرآشوب آمده: پیامبر خدا (ص) پیش از آن که مبعوث شود، بیست خصلت از خصلت‌های پیامبران را دارا بود که اگر فردی یکی از آنها را داشته باشد، دلیل بر عظمت اوست، چه رسد به کسی که همه آنها را دارا باشد. ایشان، پیامبری امین و راستگو بود.
4. امام علی (ع) می‌فرماید: ابو جهل به پیامبر (ص) گفت: ما تو را دروغ‌زن نمی‌شماریم؛ بلکه آنچه را آورده‌ای، دروغ می‌دانیم! پس خداوند، این آیه را فرو فرستاد: ﴿ قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لاَ يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ﴾.
5. اخنس، ابو جهل را دید و با او خلوت کرد و گفت: ای ابو حکم! به من بگو محمد راستگوست یا دروغگو، که این جا غیر از من و تو، کس دیگری از قریش نیست که سخن ما را بشنود. ابو جهل گفت: وای بر تو! به خدا سوگند، محمّد، بی‌تردید راستگوست و محمّد هرگز دروغ نگفته است؛ امّا هنگامی که فرزندان قصیّ، پرچم و پرده‌داری کعبه و آب دادن به حاجیان و پیامبری را ببرند، برای بقیه قریش چه می‌ماند؟!
6. نضر بن حارث به قریش گفت: محمّد، نوجوانی تازه‌سال میان شما بوده است. او پسندیده‌ترین مردم میان شما، راستگوترین شما و امانت‌دارترین فرد شما بوده است.
7. به نقل از ابوسفیان، درباره سخنش با هرقل پادشاه روم درباره پیامبر (ص)، هرقل پرسید: آیا شما او را پیش از آن که از پیامبری سخن بگوید، به دروغگویی متّهم می‌کردید؟ گفتم: نه.
8. امام علی (ع) می‌فرماید: شنیدم ابو طالب می‌گوید: محمّد، برادر زاده‌ام، که به خدا سوگند، راستگوست....
9. امام صادق (ع) می‌فرماید: هنگامی که وفات ابوطالب فرا رسید، سرشناسان قریش را گرد آورد و به آنها وصیّت کرد و گفت:... من شما را به نیکی به محمّد سفارش می‌کنم که او میان قریش، فرمان‌روا و میان عرب، راستگوست.
10. در حدیثی که پیامبر (ص) خویشانش را به اسلام دعوت کرد... سپس ابوطالب گفت: هیچ کس برنخیزد. همه نشستند. سپس به پیامبر (ص) گفت: ای سَرور من! برخیز و آنچه را دوست داری، بگو و پیام پروردگارت را برسان، که تو راستگو و تصدیق شده‌ای. پیامبر (ص) به آنان گفت: "آیا چنین می‌بینید که اگر به شما می‌گفتم: پشت این کوه، لشکری است که می‌خواهد بر شما بتازد، آیا تصدیقم می‌کردید؟". همه گفتند: آری، بی‌گمان، تو امین و راستگویی. پیامبر (ص) به آنان فرمود: "پس خداوند جبّار را یگانه بشمارید و خالصانه و بی‌شریک، تنها او را بپرستید و این شریکان پلید آلوده را کنار بگذارید و اقرار کنید و گواهی دهید که من، فرستاده خداوند به سوی شما و مردم هستم؛ چرا که من عزّت دنیا و آخرت را برایتان آورده‌ام". آنها برخاستند و همگی رفتند و گویی که اندرز در آنها کارگر افتاد.
11. به نقل از ابو طالب: از او (محمد (ص)) هرگز دروغی ندیدم.
12. به نقل از ابو طالب، درباره پیامبر خدا (ص): بی‌گمان، تو را به راستگویی شناخته‌ام، بی آن که خطایی کنی. همواره و از همان طفولیت، درست سخن گفته‌ای. و نیز این شعر از اوست: و ترازوی راستی است، بی آن که دانه کوچک جوی خطا کند. و ترازوی عدل، بی آن که وزنش بیشتر باشد و اجحافی کند.
13. پیامبر خدا (ص) می‌فرماید: خداوند ده سرشت را در ما گرد آورده که نُه برای پیشینیان گردآورد و نُه برای دیگران. حکمت، بردباری، دانش... و راستی، در ماست.
14. به نقل از عبد الله بن سلام: هنگامی که پیامبر (ص) به مدینه آمد، مردم به دیدنش شتافتند و گفته می‌شد: پیامبر خدا وارد شد! من هم با مردم رفتم تا ایشان را ببینم. وقتی چهره پیامبر خدا (ص) را دیدم، متوجّه شدم که چهره او چهره یک فرد دروغگو نیست. نخستین سخنی که فرمود، این بود: "ای مردم! به همه سلام دهید و اطعام کنید و شب هنگام که مردم خفته‌اند، نماز بگزارید، تا به سلامت وارد بهشت شوید".

راستگوترین مردم

1. امام صادق (ع) می‌فرماید: پیامبر خدا (ص)، راستگوترین مردم بود.
2. فاطمه (س) پس از وفات پدرش می‌فرماید: تو بهترین بنده خدا بودی و راستگوترین مردم در جایگاه راستی و دروغ.
3. به نقل از ابن طاووس، از پدرش نقل می‌کند: چون پیامبر خدا (ص) آیه: ﴿وَالنَّجْمِ إِذَا هَوَى﴾ را تلاوت نمود، عتیبه بن ابی لهب گفت: به خداوندِ اختر، کافرم. پیامبر خدا (ص) فرمود: "خداوند، درنده‌ای از درندگانش را بر تو مسلّط گردانَد!". موسی بن محمّد بن ابراهیم، از پدرش برایم نقل کرد که: عتیبه بن ابی لهب با یارانش در کاروانی رهسپار شام شدند. چون به شام رسیدند، شیری غرّید. بدن عتیبه بن ابی لهب به لرزه افتاد. به او گفتند: از چه چیزی به لرزه افتادی؟ به خدا سوگند که ما و تو یکسانیم. عتیبه بن ابی لهب گفت: محمّد، مرا نفرین کرده است. به خدا سوگند که در زیر این آسمان، راستگوتر از محمّد، کسی نیست. آن‌گاه، شام آوردند؛ امّا عتیبه بن ابی لهب دست به غذا نبُرد. وقتِ خواب شد و همسفرانش کالاهای خود را گرداگرد عتیبه بن ابی لهب نهادند و او را در میان خود گرفتند و خوابیدند. شیر، نَفَس‌زنان آمد و سر یکایک آنان را بویید تا به او رسید و چنان او را به دندان گَزید که کارش را یکسره کرد. او در حالی که وحشت‌زده بود و آخرین نفس‌هایش را می‌کشید، می‌گفت: نگفتم که محمّد، راستگوترین مردمان است؟! و مُرد.

دروغگویی، منفورترین اخلاق نزد پیامبر (ص)

1. به نقل از عایشه: منفورترین اخلاق نزد پیامبر (ص)، دروغگویی بود.
2. به نقل از عایشه: هیچ اخلاقی نزد پیامبر خدا، منفورتر از دروغگویی نبود. گاه فردی نزد ایشان دروغی می‌گفت و ایشان همچنان از او دل‌گیر بود تا آن که متوجّه می‌شد از آن دروغ توبه کرده است.

روش پیامبر (ص) در مواجهه با دروغگو

1. به نقل از عبد الله بن عامر: روزی پیامبر خدا (ص) در خانه ما نشسته بود. مادرم مرا صدا زد و گفت: بیا به تو چیزی بدهم: پیامبر خدا (ص) به او فرمود: "می‌خواهی چه به او بدهی؟". گفت: می‌خواهم خرمایی به او بدهم: پیامبر خدا (ص) به مادرم فرمود: "بدان که اگر چیزی به او ندهی، یک دروغ برایت نوشته می‌شود".
2. روایت شده است که مردی به پیامبر خدا (ص) گفت: ای پیامبر خدا! چهار کار، خوشایند من است:زنا، شراب‌خواری، دزدی، و دروغ؛ اما یکی از آنها را اگر بفرمایی، به خاطر شما ترک می‌کنم. فرمود: "دروغ را رها کن". مرد رفت و زمانی تصمیم گرفت زنا کند؛ اما با خودش گفت: پیامبر (ص) از من می‌پرسد که: زنا کرده‌ای یا نه؟. اگر انکار کنم، قولی را که به ایشان داده‌ام، شکسته‌ام و اگر اقرار کنم، حد می‌خورم. سپس تصمیم گرفت دزدی کند و سپس تصمیم گرفت شراب‌ بخورد؛ امّا هر بار، با خود، همین فکر را کرد. از این رو، نزد پیامبر خدا (ص) باز گشت و گفت: شما راه را به کلّی بر من بستی! من همه این کارها را رها کردم.
3. به نقل از عایشه: نزد پیامبر خدا (ص)، چیزی منفورتر از دروغ نبود و از هر کس دروغی، هر چند کوچک می‌شنید، مِهرِ او را از دل خود بیرون می‌کرد، تا زمانی که آن فرد از آن، توبه می‌کرد.
4. به نقل از عایشه: پیامبر (ص) هر گاه می‌فهمید یکی از اعضای خانواده‌اش دروغی گفته است، از او دوری می‌کرد تا توبه کند.
5. امام علی (ع) می‌فرماید: هر گاه کسی نزد پیامبر خدا (ص) دروغی می‌گفت، پیامبر (ص) لبخندی می‌زد و می‌فرمود: "او یک حرفی می‌زند!".

راستگویی

راستگویی از لوازم پایبندی به عهد و پیمان است. همه پیام‌آوران الهی و پیروان واقعی آنان اهل صدق و راستی بودند. امام صادق(ع) فرمود: «إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ يَبْعَثْ نَبِيّاً إِلَّا بِصِدْقِ الْحَدِيثِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ إِلَى الْبَرِّ وَ الْفَاجِرِ». خدای متعال هیچ پیامبری را مبعوث نکرد مگر با راستگویی و ادای امانت به نیکوکار و بدکار. هر پیامبری راستگو و امانت‌دار بوده و این دو ویژگی در برنامه شریعت او بوده که بدان دعوت می‌کرده است. و رسول خدا(ص) جز راست نگفت و جز بدان نخواند. حضرت ابوطالب(ع) که سال‌ها سرپرستی پیامبر را به عهده داشت و پس از بعثت پشت و پناه آن حضرت و نهضتش بود و به بیان ابن ابی ‎الحدید هر کس با علم سیره و تاریخ اسلام آشنا باشد می‌داند که اگر ابوطالب نبود، اسلام هم چیزی درخور ذکر و نام نمی‌بود، درباره آن حضرت گفته است که هرگز از او دروغی نشنیدم و آن حضرت در آن‌چه می‌گوید صادق است. و آن هنگام که رسول خدا(ص) مردم را به راه هدایت و خروج از ظلمات به سوی نور فرا خواند و برخی عموهایش از سر تعصب او را تکذیب کردند و دروغگو خواندند و در میان مردم ندا سردادند که: مردم! او برادرزاده ماست، مبادا شما را از دین‌تان برگرداند، ابوطالب با همه وجود از آن حضرت و حق و حقیقت دفاع کرد.

تو امینی؛ امین خداوند که هرگز دروغ نگفته است و تو انسان راستگویی هستی که هرگز دچار هوسرانی و بیهوده‌گویی نگشته است. تو فرستاده حقی؛ می‌دانیم که فرستاده خدا هستی و آن‌چه می‌گویی (کتاب) بر تو از جانب خداوند صاحب عزّت نازل شده است. و نیز در یکی از اشعار مشهور خود درباره آن حضرت آورده است: وَ لَقَدْ عَهِدْتُكَ صَادِقاً *** فِي الْقَوْلِ لَا تَتَزَيَّدِ مَا زِلْتَ تَنْطِقُ بِالصَّوَابِ *** وَ أَنْتَ طِفْلٌ أَمْرَدا. پیشینه تو را دارم که در سخن راستگوی هستی و زبان به دروغ نمی‌آلایی، از همان زمان نیز که کودکی بی‌موی بودی، همواره سخن درست می‌گفتی. البته همگان می‌دانستند که آن حضرت جز راست نمی‌گوید؛ حتی دشمنان سرسخت وی نیز بدان اعتراف داشتند. ترمذی، حاکم، قاضی عیاض و دیگران به اسناد خود از علی(ع) روایت کرده‌اند که آن حضرت فرمود ابوجهل به پیامبر(ص) گفت: ما شخص تو را تکذیب نمی‌کنیم بلکه آن‌چه را که آورده‌ای تکذیب می‌کنیم، پس خداوند چنین نازل فرمود: ﴿فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ﴾.

و از دیگران نقل شده است که ابوجهل به پیامبر گفت: «ما شخص تو را تکذیب نمی‌کنیم؛ زیرا تو در میان ما دروغگو شمرده نمی‌شوی». رفتار و کردار پیامبر چنان بود که مخالفان سرسخت او نیز آن حضرت را به صدق و راستی می‌شناختند و مخالفت‌شان به سبب ترس از به خطر افتادن منافع‌شان و تعصب و لجاجت و رقابت‌های قبیله‌گی بود. نقل کرده‌اند که روزی ابوجهل با پیامبر(ص) ملاقات کرد و با آن حضرت مصافحه کرد، به او اعتراض شد که چرا با پیامبر مصافحه کرده است؟ گفت: «به خدا سوگند می‌دانم که او راستگو و پیامبر است ولی ما چه زمانی تابع عبد‌مناف بوده‌ایم؟ یعنی راستگویی آن حضرت بر آنان مسلم بود ولی مخالفتشان بدان سبب بود که همه چیز را بر اساس رقابت‌های خانوادگی و قبیلگی تحلیل می‌کردند و پذیرش دعوت حق را به معنای از دست دادن موقعیت‌های خانوادگی و قبیلگی می‌دانستند. به قول ابن‌عباس آنان خوب می‌دانستند که رسول خدا(ص) هرگز سخن دروغ نمی‌گوید و او را «امین» می‌نامیدند اما باز انکار می‌کردند.

در خبر دیگری آورده‌اند که روزی اخنس بن شریق با ابوجهل رو‌به‌رو شد در حالی که هیچ‌کس دیگر آنجا نبود. به او گفت: ای ابوالحکم در اینجا غیر از من و تو کسی دیگر نیست تا سخن ما را بشنود، حقیقت را به من بگو، آیا محمد راستگوست یا دروغگو؟ ابوجهل گفت: وای بر تو، به خدا سوگند که محمد راستگوست و او هرگز دروغ نگفته است ولی اگر بنا شود خاندان محمد همه مناصب را به چنگ آورند - پرچم حج، آب دادن به حجاج، پرده‌داری کعبه و مقام نبوت - دیگر برای بقیه قریش چه باقی می‌ماند؟! همچنین نقل شده است که وقتی هرقل، امپراطور روم از ابوسفیان درباره پیامبر پرسش‌هایی کرد و پرسید: آیا پیش از آن‌که ادعای پیامبری کند و مردم را به آیین جدیدی بخواند نزد شما به دروغگویی متهم بود؟ ابوسفیان گفت: «هرگز!» و نضر بن حارث که از سران قوم بود به قریش چنین گفت: «محمد، پیش از پیامبری محبوب‌ترین و راستگوترین و درستکارترین فرد شما بود، چه شد که وقتی به پیامبری رسید ساحرش خواندید؟ به خدا سوگند که او ساحر نیست». رسول خدا(ص) راستگوترین مردمان بود. علی(ع) در توصیف آن حضرت چنین فرموده است: «كَانَ أَصْدَقَ النَّاسِ لَهْجَةً».

پس از آن‌که رسول خدا(ص) فرمان یافت که دعوت خویش را آشکار نماید و در مرحله نخست، خویشان و نزدیکان خود را انذار کند، بالای کوه صفا رفت و با صدای رسا قبایل قریش را فرا خواند. وقتی آنان جمع شدند فرمود: «اگر من به شما بگویم که در پشت این کوه گروهی سوار قصد تهاجم به شما را دارند، آیا مرا تصدیق می‌کنید؟» گفتند: «آری؛ زیرا تو نزد ما متهم به دروغگویی نیستی و هرگز از تو دروغی نشنیده‌ایم». فرمود: «من شما را از عذابی سخت و شدید بیم می‌دهم. ای فرزندان عبدالمطلب، ای فرزندان عبد مناف، ای فرزندان زهره.».. و به این ترتیب همه خاندان‌های قریش را نام برد و فرمود: «خداوند به من فرمان داده است که خویشاوندان نزدیک خود را بیم دهم و من نمی‌توانم هیچ‌گونه سود این جهانی و آن جهانی را برای شما تضمین کنم مگر اینکه «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» بگویید». و از قتاده نقل شده است که رسول خدا(ص) در همان روزی که بالای صفا رفت و مردم را جمع کرد به آنان فرمود: «مردم، پیام‌آور به مردم خویش دروغ نمی‌گوید و سوگند به خدایی که جز او خدایی نیست، اگر من دروغگو هم بودم به شما دروغ نمی‌گفتم. همانا من به سوی شما - خصوصاً - و به سوی همه مردم - عموماً - به رسالت از جانب خداوند مبعوث شده‌ام و به خدا سوگند همچنان که می‌خوابید، می‌میرید و همان‌گونه که بیدار می‌شوید از گورها محشور خواهید شد. و هر چه بکنید، بدان محاسبه خواهید شد. و پاداش نیکی را، نیکی و کیفر بدی را، بدی خواهید دید و بهشتی ابدی و دوزخی جاوید در پیش دارید و شما نخستین گروهی هستید که من مأمور به بیم دادن ایشان شده‌ام».

رسول خدا(ص) در اداره و هدایت مردم با صدق و راستی تمام عمل کرد که فرزند عبدالمطلب و پیام‌آور راستی و راستگویی بود. رجز آن حضرت در غزوه حنین گویای این شأن اوست: «أَنَا النَّبِيُّ لَا كَذِبٌ *** أَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ». آن حضرت در مزاح نیز پا از راستی فراتر نمی‌گذاشت و جز حق نمی‌فرمود: «إِنِّي لَأَمْزَحُ وَ لَا أَقُولُ إِلَّا حَقّاً». همانا من مزاح می‌کنم و جز سخن حق نمی‌گویم. هیچ چیز چون دروغ، نزد آن حضرت مذموم و تباه‌کننده نبود و چنان با شدّت و تندی با دروغ‌گویان برخورد می‌کرد که جایی برای ناراستی نباشد. از عایشه چنین نقل شده است: «مَا كَانَ خُلُقٌ أَبْغَضَ إِلَى رَسُولِ اللّٰهِ(ص) مِنْ الْكَذِبِ‌. و مَا اطَّلَعَ مِنْهُ عَلَى شَيْ‌ءٍ عِنْدَ أَحَدٍ مِنْ أَصْحَابِهِ فَيَبْخَلُ لَهُ مِنْ نَفْسِهِ حَتَّى يَعْلَمَ أّنْ أَحْدَثَ تَوْبَةٌ».

هیچ صفتی در نظر رسول خدا(ص) بدتر و ناپسند‌تر از دروغ نبود و اگر مطلع می‌شد کسی از اصحاب دروغ گفته است به او اعتنا نمی‌کرد تا آن‌که بداند توبه کرده است. و هیچ چیز چون راستگویی نزد آن حضرت با ارزش و پسندیده نبود. امام صادق(ع) به یکی از یارانش فرمود ببین علی(ع) چه عملی انجام داد که بدان وسیله آن مقام و موقعیت را نزد رسول خدا(ص) به دست آورد، تو هم همان را انجام بده. سپس عملکرد علی(ع) را بدین اختصار بیان فرمود: «فَإِنَّ عَلِيّاً(ع) إِنَّمَا بَلَغَ مَا بَلَغَ بِهِ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ(ص) بِصِدْقِ الْحَدِيثِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ». همانا علی(ع) نزد رسول خدا(ص) به سبب راستگویی و ادای امانت به آن مقام رسید. علی(ع) خود در این باره می‌فرماید: «وَ قَدْ عَلِمْتُمْ مَوْضِعِي مِنْ رَسُولِ اللَّهِ(ص) بِالْقَرَابَةِ الْقَرِيبَةِ وَ الْمَنْزِلَةِ الْخَصِيصَةِ؛ وَضَعَنِي فِي حِجْرِهِ وَ أَنَا وَلَدٌ يَضُمُّنِي إِلَى صَدْرِهِ، وَ يَكْنُفُنِي فِي فِرَاشِهِ، وَ يُمِسُّنِي جَسَدَهُ، وَ يُشِمُّنِي عَرْفَهُ. وَ كَانَ يَمْضَغُ الشَّيْءَ ثُمَّ يُلْقِمُنِيهِ، وَ مَا وَجَدَ لِي كَذْبَةً فِي قَوْلٍ وَ لَا خَطْلَةً فِي فِعْلٍ». شما به خوبی موقعیت مرا از نظر خویشاوندی و قرابت و منزلت و مقام ویژه نسبت به رسول خدا(ص) می‌دانید. او مرا در دامن خویش پرورش داد، من کودک بودم او مرا همچون فرزندش در آغوش خویش می‌فشرد، و در استراحتگاه مخصوص خویش جای می‌داد، بدنش را به بدنم می‌چسبانید و بوی پاکیزه او را استشمام می‌کردم. غذا را می‌جوید و در دهانم می‌گذاشت. هرگز از من دروغی در گفتارم ندید و اشتباهی در کردارم نیافت.

علی(ع) در تمام دوران زندگی و مدیریت خود هرگز جز راست نگفت: «مَا أَنْطِقُ إِلَّا صَادِقاً». (من جز راست سخنی بر زبان نمی‌آورم). در خطبه‌ای که پس از بیعت مردم با خود در مدینه ایراد کرد، فرمود: «ذِمَّتِي بِمَا أَقُولُ رَهِينَةٌ وَ أَنَا بِهِ زَعِيمٌ... وَ اللَّهِ مَا كَتَمْتُ وَشْمَةً، وَ لَا كَذَبْتُ كِذْبَةً». پیمان من بدانچه می‌گویم در گرو است، و به درستی گفتارم متعهد و کفیلم... به خدا سوگند هرگز حقیقتی را کتمان نکرده‌ام و هیچ‌گاه دروغی نگفته‌ام. شأن ایمان با دروغ سازگاری ندارد. روایت شده است که به رسول خدا(ص) گفته شد: «آیا مؤمن ترسو می‌شود؟» فرمود: «آری». گفته شد: «آیا مؤمن بخیل می‌شود؟» فرمود: «آری». گفته شد: «آیا مؤمن دروغگو می‌شود؟» فرمود: «خیر».

انسان با عزت برای پیشبرد مقاصدش به دروغ متوسل نمی‌شود؛ زیرا دروغ از پستی و ذلت نفس است. از رسول خدا(ص) نقل شده است: «لَا يَكْذِبُ الْكَاذِبُ إِلَّا مِنْ مَهَانَةِ نَفْسِهِ عَلَيْهِ». دروغگو دروغ نمی‌گوید مگر به سبب خواری نفسش. و انسان دروغگو به سبب ذلّتش، مردمان را به ذلّت سوق می‌دهد. چنین افرادی ذلیلند و ذلیل‌کننده. در کلمات نورانی علی(ع) آمده است: «الْكَاذِبُ مُهَانٌ ذَلِيلٌ». دروغگو دارای شخصیتی پست و خوار است.

و تا انسان به خود دروغین خویش و به دروغ پشت نکند و به خویشتن راستین خود و راستگویی روی ننماید، عزت حقیقی نمی‌یابد. از سخنان حکیمانه امام صادق(ع) چنین است: «الصِّدْقُ عِزٌّ». راستی عزّت است. حقیقت آن است که اصلاح امور در پرتو راستی و تباهی کارها به سبب ناراستی است: «الصِّدْقُ صَلَاحُ كُلِّ شَيْءٍ وَ الْكَذِبُ فَسَادُ كُلِّ شَيْءٍ». صدق سبب صلاح هر چیز و دروغ سبب تباهی هرکار است.

منابع

1. م‍ح‍م‍دی‌ ری‌ش‍ه‍ری‌، محمد، سیره پیامبر خاتم ج۱
2. دلشاد تهرانی، مصطفی، سیره نبوی ج۳ (سیره مدیریتی)