سوره ماعون در علوم قرآنی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث سوره ماعون است. سوره ماعون از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: سوره ماعون در علوم قرآنی - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

صد و هفتمین سوره قرآن و هفدهمین آن به ترتیب نزول، نازل شده در مکه با موضوع محوری ویژگی‌های انکار کنندگان روز قیامت. این سوره را «ماعون» می‌نامند؛ زیرا کلمه پایانی این سوره «ماعون» است و از پیام و معنا و اهمیت خاصی برخوردار است. نام دیگر آن ﴿أَرَأَيْتَ الَّذِي﴾ است؛ زیرا با همین جمله آغاز می‌شود و مانند چند سوره دیگر با سرآغاز خود نامگذاری شده است. نام‌های دیگر آن «دین» و «تکذیب» است؛ زیرا از مضامین این سوره است. دارای ۷ آیه و به قولی ۶ آیه است که عدد اول مشهور است. از سوره‌های قصار و بسیار کوچک قرآن است. این سوره از کسی که روز جزا را انکار می‌کند، یعنی همان کسی که یتیم را می‌راند و بر اطعام بینوا، ترغیب نمی‌کند و از نمازگزاران کاهل الصلاه و یا غافل و ریاکار در نماز و نیز از کسانی که زکات را باز می‌دارند، سخن گفته است. مفسران «ماعون» را زکات، یا لوازم زندگی که گاهی دوست و آشنا و همسایه به امانت می‌گیرند، معنی کرده‌اند .

میبدی می‌نویسد: «این سوره صد و بیست و پنج حرف، بیست و پنج کلمه و هفت آیه دارد. جمله به مکه فرود آمد، به قول بیشترین مفسران. قومی گفتند: مدنی است، آن را در مدنیات شمرند. و از شمار مدنیان این سوره شش آیت است، به خلاف کوفیان و بصریان؛ زیرا که کوفیان و بصریان ﴿يُرَاءُونَ﴾ آیت شمرند و مدنیان نشمرند. قومی گفتند: یک نیمه از اول سوره مکی است، در شأن عاص بن وائل سهمی فرود آمد و به قول بعضی در شأن ولید بن مغیره فرود آمد. [ابن جریح گفت: ابوسفیان هر هفته دو شتر نحر می‌کرد پس یتیمی پیش او آمد و او با عصای خود یتیم را ترسانید پس خداوند این سوره را در باره او نازل فرمود. و یک نیمه آخر سوره، گفتند: مدنی است در شأن عبدالله ابی سلول منافق فرو آمد.

همچنین در تأویل آن نوشته است: ﴿أَرَأَيْتَ الَّذِي يُكَذِّبُ بِالدِّينِ﴾. ای محمد می‌‌بینی آن مرد شقی ولید بلید و بُرجهل پُرجهل که دین اسلام را جحود می‌آرند و نبوت تو را و معجزات تو را انکار می‌کنند؟! ای محمد دین را چه زیان دارد که ایشان آن را نپذیرند و از ناپذیرفتن ایشان در دین چه نقصان آید؟ "ان هذا الدين متين". دین اسلام دست‌آویزی استوار است، آن را گسستن و شکستن نیست ﴿لَا انْفِصَامَ لَهَا﴾ محجة وسطی است و عروة الوثقی. بر لسان اهل حقیقت دین آن است که: در راه عبودیت انقیاد کلی پیش‌گیری و روی از همه درگاه‌ها بگردانی، پناه به از او دهی و در او گریزی.

یکی از علمای طریقت گفته: معنی: ﴿إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ﴾ آن است که هر چه دون حق است برای او بگذاری و حق او برای هیچ چیز بنگذاری. خبر درست است از رسول خدا (ص): «الدِّينَ يُسْرٌ»، دین همه آسانی است؛ زیرا که به عاقبت رساننده به آسانی است. و در خبر است: «مِلَاكَ الدِّينِ الْوَرَعُ». نظام دین اسلام و نوای عالم ایمان در ورع است. ورع پرهیز باشد از محرمات و خویشتن‌داری به احتراز از نابایست و ناشایست و مشغول بودن به شایست و بایست. هر دین که در او ورع نیست، آن را در حضرت قرب محل قبول نیست. ورع به حقیقت ورع حواس است، هر چه تو را گزیر است که نبینی، دیده از آن نگاهداری و هر چه داغ رضای حق ندارد، دیده بر آن مطلع نگردانی تا فردا از دیدار حق جل جلاله باز نمانی....

﴿فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ * الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ * الَّذِينَ هُمْ يُرَاءُونَ * وَيَمْنَعُونَ الْمَاعُونَ﴾. سیاق این سخن بر سبیل تهدید و وعید است، کسی را که نماز نکند و زکات ندهد یا کسی که نماز به نفاق و غفلت کند و زکات به ریا و کراهیت دهد. خبر ندارد این غافل بی‌حاصل که نماز شعار اسلام است و زکاة قنطره دین. هر که را بینی که ظاهرش از حلیت و زینت این دو فرمان مهمل است، بدان که باطنش از عقیده دین معطل است. نماز مقام مناجات است و ترقی درجات و سبب نجات. زکات پیرایه شریعت است و نور قیامت و قانون کرامت. بنده مؤمن موحد چون خطاب شرع و امر حق در فرائض نماز و زکات بر وی متوجه گردد بر گزارد آن و محافظت حدود و اوقات آن مواظبت نماید به جدی بلیغ و جهدی تمام شرایط جواز و شرایط قبول در آن به جای آرد، لاجرم ظاهر او پیراسته ادب دین گردد و باطن او آراسته صدق و اخلاص.

این سوره تهدید کسانی است که خود را مسلمان معرفی کرده‌اند ولی متخلق به اخلاق منافقینند از قبیل غفلت از نماز و ریا کردن در اعمال و منع ماعون که هیچ یک از اینها با ایمان به روز جزا سازگاری ندارد. کلمه «ماعون» به معنای هر چیزی است که به شخصی محتاج داده شود و حاجتی از حوائج زندگی او را برآورد، مانند قرض و هدیه و عاریه و امثال آن، تفسیرهای متفرق دیگری هم که برای این کلمه کرده‌اند به همین معنایی که ما کردیم بر می‌گردد.

از جهت ساختاری، سوره ماعون به دو بخش قابل تقسیم است:

بخش اول آیات ﴿أَرَأَيْتَ الَّذِي يُكَذِّبُ بِالدِّينِ فَذَلِكَ الَّذِي يَدُعُّ الْيَتِيمَ وَلا يَحُضُّ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ ﴾؛ توصیف آثار انکار دین که راندن یتیم و بی‌اعتنایی به مسکین است.

بخش دوم آیات ﴿فَوَيْلٌ لِّلْمُصَلِّينَ الَّذِينَ هُمْ عَن صَلاتِهِمْ سَاهُونَ الَّذِينَ هُمْ يُرَاؤُونَ وَيَمْنَعُونَ الْمَاعُونَ﴾؛ توبیخ نمازگزارانی که نماز را بی‌توجه و ریاکارانه می‌خوانند و رفع نیاز از دیگران نمی‌نمایند. با توجه به ساختار، پیام سوره ماعون آن است که دینداری تنها اعتراف به وجود خدا و عمل به ظواهر شریعت نیست، بلکه باید همراه با اعمال صالح و ترک زشتی‌ها و ترک اعمال ناشایست باشد.

منابع

1. صفوی، سید سلمان، مقاله «سوره ماعون»، دانشنامه معاصر قرآن کریم