اطاعت پیامبر خاتم

    از امامت‌پدیا، دانشنامهٔ امامت و ولایت

    مقدمه

    معنای اطاعت پیامبر

    گستره اطاعت پیامبر

    اثبات وجوب اطاعت پیامبر

    ادله عقلی وجوب اطاعت پیامبر

    ادله نقلی وجوب اطاعت پیامبر

    ادله قرآنی

    ادله حدیثی

    اطاعت از خدا و اطاعت از رسول

    در پنج آیه از قرآن کریم اطاعت از رسول در کنار اطاعت از خدا آمده است: Ra bracket.pngوَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَإِنَّمَا عَلَى رَسُولِنَا الْبَلَاغُ الْمُبِينُLa bracket.png[۲].

    الطوْعُ: انقیاد و فرمانبری؛ طَاعَة: بیشتر در فرمانبرداری است، با رأی و اختیار در آنچه امر شده و دعا کردن و خواندن خدا به بزرگی در آنچه منظور شده است و معنی‌ دقیق‌ طاعت‌، همان به بزرگی یاد کردن‌ خدا‌ و تسبیح‌ و تنزیه اوست[۳]. اطاعت رسول خدا، خود بخشی از اطاعت خداوند است؛ چرا که آن حضرت از خود چیزی‌ نمی‌گوید‌ و تکرار‌ Ra bracket.pngأَطِيعُواLa bracket.png در آیه، اشاره به همین است که‌ این‌ دو در عرض هم نیست، بلکه یکی از دیگری سرچشمه می‌گیرد. اطاعت خداوند، شامل اصول قوانین و تشریع الهی است‌، در‌ حالی‌ که اطاعت رسول تفسیرها و مسائل اجرایی را دربرمی‌گیرد. بنابراین، یکی‌ اصل و دیگری فرع آن است. رسول، موظف به رساندن پیام حق است و کسانی که از آن روی برگردانند‌ بعداً‌ سروکار‌‌شان با خداست و این تعبیر تهدید جدی است از آن جهت‌ که‌ قطعی الصدور است و سربسته و مبهم است از آن جهت که معلوم نیست که سرپیچی‌کننده، به عذاب دنیوی‌ یا‌ اخروی‌ دچار خواهد شد.

    اطاعت می‌تواند معیاری برای سنجش ایمان شناخته شود: Ra bracket.pngيَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَلَا تُبْطِلُوا أَعْمَالَكُمْLa bracket.png[۴]. آیه مؤمنان را به حفظ و محکم کردن ایمان به‌واسطه اطاعت از‌ خدا‌ و رسولش‌ دعوت می‌کند[۵].

    طبق سیاق آیات، مفهوم اطاعت خدا به‌حسب مورد‌، در‌ احکام مربوط به جهاد است و مراد از اطاعت رسول، اطاعت او در هر‌ دستوری‌ است‌ که مأمور به آن و ابلاغ آن شده است و نیز هر دستوری که آن را به‌ ولایتی‌ که در آن داشته، صادر کرده است و روی گرداندن از دستورات و باطل‌ کردن‌ احکام‌، تخلف از حکم جهاد است، آن‌طور که منافقان و مرتدان تخلف کردند.

    اصول و فروع اسلام، چنان‌ به‌ هم‌ وابسته است که اطاعت نکردن و روی گرداندن از رسول، موجب بطلان اعمال‌ است‌. در آیه‌ای دیگر صدقه دادن با منت و آزار دادن هم، عاملی برای تباهی و نابودی اعمال است‌: Ra bracket.pngلَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَىLa bracket.png[۶] در این آیه، حکمی از‌ اصول‌، در مقابل حکمی از اخلاق و فروع قرار‌ دارد‌. همان‌طور‌ که در ابلاغ رسالت، هدایت است در‌ اطاعت‌ نیز هدایت است که این دو از هم تفکیک‌ناپذیرند: Ra bracket.pngقُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا وَمَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُLa bracket.png[۷].

    این آیه، نقش‌ رهبری‌ و مسئولیت‌ امت را بیان‌ می‌فرماید‌. Ra bracket.pngأَطِيعُوا اللَّهَLa bracket.png در اقرار‌ به‌ توحید و فرایض الهی و در حلال و حرام و حدود و احکام است و Ra bracket.pngأَطِيعُوا الرَّسُولَLa bracket.png در اقرار به‌ رسالت‌ رسول و اطاعت در سنت[۸]. یکی‌ از آثار‌ پربار‌ و ارزشمندی‌ که در اطاعت وجود‌ دارد، دوری از گناه است: Ra bracket.pngوَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمَا عَلَى رَسُولِنَا الْبَلَاغُ الْمُبِينُLa bracket.png[۹]‌.

    تأکیدی که پیشتر بر اجتناب از پلیدی‌ها‌ کرده‌ بود‌ (طبق‌ سیاقِ‌ آیاتِ‌ اجتناب از خمر و میسر و...)، به همراه این آیه، نوعی تهدید به‌شمار می‌آید، به ویژه آنکه می‌فرماید: Ra bracket.pngفَاعْلَمُواLa bracket.png؛ زیرا این خود اشاره است به اینکه شما مرتکبین، خمر‌ و میسر و غیره و نافرمانی‌های خود را نوعی غلبه بر رسول‌الله پنداشته‌اید و نفهمید یا فراموش کرده‌اید که رسول‌الله در این بین سود و زیانی ندارد و جز رسانیدن پیغام و تبلیغ مأموریت خود وظیفه دیگری‌ بر‌ عهده‌اش نیست و این نافرمانی‌ها، نتیجه‌اش دشمنی با خداوند است و ندانستید که شما در حقیقت، در مقام معارضه با ربوبیت پروردگار خود برآمده‌اید[۱۰]. مؤمنان باید سلسله مراتب اطاعت را بدانند تا پراکنده و از هدف دور نشوند و تسلیم باشند: Ra bracket.pngيَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًاLa bracket.png[۱۱].

    اول: Ra bracket.pngأَطِيعُوا اللَّهَLa bracket.png در فرایض؛ دوم: Ra bracket.pngأَطِيعُوا الرَّسُولَLa bracket.png در سنت؛ سوم: Ra bracket.pngأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْLa bracket.png در امامت و ولایت. امرای مسلمین در زمان رسول‌ و بعد‌ ایشان، خلفا‌ و سلاطین و قضات و غیرهم، و مراد از آن، امرای انتخاب شده توسط مردم[۱۲]. در آیه، اطاعت رسول و اولی‌الامر در پی هم‌ آمده‌ و نشان‌دهنده‌ ادامه رسالت، یعنی امامت است. اطاعت، ریشه‌های اختلاف و مشاجره و نزاع را در جامعه قطع می‌کند. هرگاه ‌‌بین‌ مؤمنان درگیری و مشکلی پیش آید، لازم است مسئله را به خدا و رسولش و بعد‌ از‌ رسول‌ به اولی‌الامر ارجاع دهند و از نفاق بپرهیزند و نباید که به ظاهر اظهار ایمان کنند ولی وقتی بعد از ارجاع مسئله مورد اختلاف، خدا، رسول یا اولی‌الامر به زیان‌ یکی حکم کرد، برنجند‌ و تسلیم‌ حکم خدا نشوند. مؤمنان باید که در هرحال تسلیم اوامر باشند.

    مراد از اولی‌الامر، افرادی از امت‌اند که در گفتار و کردارشان معصوم‌اند و به‌راستی اطاعتشان واجب است، به‌عین همان وجوبی که در‌ اطاعت خدا و رسولش مقرر شده است و چون ما قدرت تشخیص و یافتن این افراد را نداریم به‌ناچار محتاجیم به اینکه خود خدای تعالی در کتابش یا از زبان رسول گرامیش این افراد‌ را‌ معرفی کند و به نامشان تصریح فرماید. مصادیق اولی‌الامر در آیه شریفه، کسانی هستند که رسول خدا در روایاتی از طرق ائمه اهل بیت (ع) به نام آنان تصریح کرده و فرموده است‌ که‌ اولی‌الامر، ایشان‌اند[۱۳]. اسلام مکتبی است که عقاید و سیاستش به هم آمیخته است. اطاعت از رسول و اولی‌الامر که امری سیاسی است، با ایمان به خدا‌ و قیامت‌ که امری اعتقادی است، آمیخته است.

    در قرآن، خوش فرجامی برای دو گروه اطلاق شده است: ‌ ‌اول برای مطیعان خدا و رسول و اولی‌الامر؛ دوم، برای آنان که پیمانه‌ها را کامل‌ می‌کنند‌ و ترازوها‌ را درست می‌سنجند و کم‌فروشی نمی‌کنند‌. Ra bracket.pngوَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذَا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًاLa bracket.png[۱۴][۱۵].

    اطاعت از خدا و رسولش، Ra bracket.pngأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُLa bracket.png

    در شأنزده آیه از آیات قرآن، اطاعت از‌ خدا‌ و رسول بدون تکرار کلمه Ra bracket.pngأَطِيعُوا اللَّهَLa bracket.png آمده است که دلالت بر آن دارد که بین اطاعت خدا و پیغمبر، ملازمه است‌ و هیچ‌یک‌ بدون‌ دیگری فایده نخواهد داشت و عطف هر دو به هم، بدون‌ تکرار فعل، هر آینه تلازم بین آن دو را محقق نماید[۱۶]. ایمان هنگامی ارزش دارد‌ که‌ با‌ اطاعت رسول همراه باشد. Ra bracket.pngوَإِنْ تُطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئًاLa bracket.png[۱۷] اطاعت از رسول عاملی برای وحدت و یکپارچگی است. Ra bracket.pngوَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْLa bracket.png[۱۸]

    اطاعت از‌ رسول‌، اصل‌ ایمان است. Ra bracket.pngوَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُLa bracket.png[۱۹]؛ Ra bracket.pngيَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُLa bracket.png[۲۰]؛ و اطاعت رسول در هر شرایطی واجب است. Ra bracket.pngلَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُLa bracket.png[۲۱] زیرا سنت رسول، حجیت دارد‌. Ra bracket.pngمَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَLa bracket.png[۲۲]

    بر حکم وجوب اطاعت خدا و رسول‌ تأکید‌ شده‌ است. Ra bracket.pngأَأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَاتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَتَابَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُLa bracket.png[۲۳] و رحمت‌ خاص الهی شامل حال اطاعت‌کنندگان از رسول می‌شود، که با یک مضمون و تفاوت‌های لفظی‌اند که‌ در‌ سه‌ آیه ذکر شده است. Ra bracket.pngوَأَطِيعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَLa bracket.png[۲۴] و هر کس متوسل به رسول شود حتماً این توسل مؤثر است. Ra bracket.pngوَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًاLa bracket.png[۲۵]

    وعده‌های رسول، صدق و از‌ این‌رو‌ اطاعت از این وعده‌ها نیز واجب است‌: Ra bracket.pngمَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُLa bracket.png[۲۶] و به‌دلیل صادق بودن وعده‌های رسول، رویای رسول هم راست است‌. Ra bracket.pngلَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّLa bracket.png[۲۷] پاداش‌ اطاعت‌ از رسول، هم‌جواری با همه انبیا‌ و اولیاست‌. Ra bracket.pngوَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَLa bracket.png[۲۸] و عاقبت‌ اطاعت‌ از رسول، بهشت است. Ra bracket.pngوَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَاLa bracket.png[۲۹]

    و اطاعت از رسول، رستگاری حقیقی‌ است‌. Ra bracket.pngوَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَخْشَ اللَّهَ وَيَتَّقْهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَLa bracket.png[۳۰][۳۱].

    مقدمه اطاعت از رسول

    آیات الهی مقدمه‌ اطاعت‌ را اجابت فرمان رسول حتی در‌ سخت‌ترین‌ شرایط می‌دانند‌: Ra bracket.pngالَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌLa bracket.png[۳۲]. اجابت به‌معنای قبول‌ کردن‌ است‌ و در واقع، قطع و پایان دادن به سخن‌ و خواست‌ گوینده‌ است‌، خواه‌ به‌ فعل باشد یا به قول[۳۳]. استجابت به‌معنی اجابت، حقیقت آن، مهیا شدن برای جواب است که از کسی چیزی بخواهی و او پاسخت را با قبول‌ بدهد و خواسته‌ات را بر آورد و چون مهیا شدن از اجابت جدا نیست، اجابت را استجابت گفته‌اند[۳۴].

    در آیه، هم نام خدا و هم نام رسول برده‌ شده‌ است. اگر نام خدا برده شده، به دلیل این است که فرمان جهاد را گوش داده و پا به عرصه کارزار گذاشته‌اند و نام رسول برده شده است که اطاعت از‌ فرامین‌ رهبری کرده و تسلیم امر او شده‌اند. ابوسفیان و یارانش از احد بازگشتند و به وحاء رسیدند. از تعجیل در بازگشت خود پشیمان شدند و همدیگر را‌ ملامت‌ کردند که چرا نه محمد‌ را‌ کشتید و نه زنانشان را اسیر کردید؟ آنها را بکشتید؛ وقتی که رمقی بیش از ایشان نماند رهایشان کردید. اکنون بازگردید و به کلی نابودشان کنید و ریشه‌کنشان‌ سازید‌.این خبر به پیغمبر (ص) رسید‌؛ تصمیم گرفت دشمن را بترساند و از خود و یارانش نیرویی نشان و نمایش دهد. لذا اصحابش را برای خروج و تعقیب ابوسفیان جمع کرد و فرمود: آیا دسته‌ای یافت نمی‌شوند که برای خدا‌ محکم‌ باشند و شدت عمل به خرج دهند و دشمن او را تعقیب و طلب نمایند که این کار دشمن را ذلیل کند؟ جمعی از صحابه با همه جراحت‌هایی که داشتند آماده این کار گشتند‌ و منادی‌ پیامبر ندا‌ داد که با ما بیرون نشود مگر آن کس که دیروز در احد با ما حاضر بود‌ و مراد پیامبر از این کار، ترساندن کفار بود که پندارند کشتار‌ و زخم‌هایی‌ که‌ بر مسلمین وارد آوردند بر ایشان اثری نداشته و موجب سستی آنان نشده. پیغمبر با ۷۰ تن بیرون ‌‌شد‌ تا به حمراءالاسد رسید[۳۵].

    این استجابت، برای‌ مؤمنان‌، "حیات‌" را به ارمغان می‌آورد. Ra bracket.pngيَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَLa bracket.png[۳۶]. در پنج آیه از قرآن، کلمه Ra bracket.pngيُحْيِيكُمْLa bracket.png آمده که غیر از این آیه، در آیات دیگر Ra bracket.pngيُمِيتُكُمْLa bracket.png نیز در برابر آن ذکر شده که از صفات‌ خداوند‌ است. اما در این آیه از Ra bracket.pngيُمِيتُكُمْLa bracket.png استفاده نشده است پس باید آیه در مورد حیاتی سخن گفته باشد که هیچ موتی در آن نباشد.

    1. منظور، دستور جهاد است. یعنی‌ جهاد‌ کنید تا به شهادت رسید؛ زیرا شهدا، نزد خداوند زنده‌اند. جهاد کنید تا بدین وسیله جامعه شما زنده شود و دین شما عزت یابد[۳۷].
    2. مراد، دعوت به‌ ایمان‌ است. زیرا ایمان، حیات دل و کفر، مرگ آن است[۳۸].
    3. منظور، قرآن و علم دین است. زیرا نادانی، مرگ و دانش، زندگی است و قرآن از راه علم، اسباب زندگی را‌ فراهم‌ می‌کند‌ و وسیله نجات است[۳۹].
    4. منظور‌، دعوت‌ به بهشت است که در آنجا حیات جاودانی است[۴۰].

    تمامی تعاریف‌، ناظر‌ بر‌ دعوت به اطاعت است ولی آنچه علامه طباطبایی‌ فرموده‌اند‌ فصل‌الخطاب مطلب و کامل‌کننده آن است: آیه شریفه، مومنین را به اطاعت دعوت حقه به استجابت خدا و رسولش در پذیرفتن‌ دعوت‌ پیغمبر‌ سفارش می‌کند و ناظر به زندگی حقیقی انسان است که اشرف‌ و اکمل از حیات دنیوی است و با علم و عمل درک می‌شود[۴۱]. امام صادق فرموده‌اند‌: آیه‌، در‌ مورد ولایت امیرالمؤمنین علی (ع) نازل شده است[۴۲]. در آیه‌ مورد‌ بحث، پیامبر مردم را برای "حیات" فرا می‌خواند و در آیه ۲۵ سوره روم خداوند مردم را‌ فرامی‌خواند‌: Ra bracket.pngإِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذَا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَLa bracket.png[۴۳] و این فراخوان به‌سوی رستاخیز است‌[۴۴].

    == دعوت‌ رسول‌== رسول" به چه چیزی دعوت می‌کند که باید استجابت و سپس اطاعت شود؟ دعوت به‌ اطاعت‌ از‌ رسول یا برای پذیرفتن حکم است یا برای گوش دادن و اطاعت کردن است یا‌ برای‌ انجام عمل صالح است که در آیات، روش دعوت بیان می‌شود: Ra bracket.pngوَإِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَLa bracket.png[۴۵]. منظور از دعوت به‌سوی خدا، حکم میان طرفین دعوا طبق قوانین الهی است و مراد از‌ دعوت‌ به سوی رسول، حکم ایشان است که براساس شرع صادر می‌شود و همه‌ باید‌ اطاعت‌ کنند؛ زیرا حکم رسول، حکم خداست؛ چنانچه در آیه ۶۵ سوره نساء نیز تسلیم شدن‌ در‌ برابر‌ حکم رسول، فرض دانسته شده است: Ra bracket.pngفَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًاLa bracket.png[۴۶].

    همان‌طور که پذیرش‌ دعوت‌ رسول، "حیات" را در پی دارد روی گردان از آن هم "عذاب‌" را‌ به دنبال خواهد داشت: Ra bracket.pngلَا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌLa bracket.png[۴۷]. دعای رسول، این است که پیامبر مردم را‌ به‌ امری دعوت کند، مانند دعوتشان‌ به‌ ایمان‌ و عمل صالح، به‌ مشورت‌ در امری اجتماعی، به‌ نماز‌ جماعت یا امر فرمودنش به چیزی از امور دنیا و آخرتشان. اما در ادامه آیه‌، درباره‌ مخالفت با امر پیامبر هشدار داده‌ است‌. آیه مذمت‌ می‌کند‌ کسانی‌ را که وقتی پیامبر‌ دعوتشان می‌کند، روی می‌گردانند و اعتنایی به دعوت نمی‌کنند. مراد از دعای رسول، خطاب کردن و صدا‌ زدن‌ اوست [و در اینجا هشدار می‌دهد]‌ که‌ مردم‌ آن‌ جناب‌ را مثل سایر‌ مردم‌ صدا نزنند، بلکه با مردم فرق گذاشته، او را محترمانه صدا بزنند؛ مثلا نگویند یا محمد‌ و یا‌ ابن عبدالله‌، بلکه بگویند یا رسول الله[۴۸]. مقصود از دعا در اینجا نفرین کردن رسول است و نفرین او مثل نفرین دیگران نیست. آیه شریفه مردم را نهی می‌کند از اینکه خود‌ را در معرض نفرین پیامبر قرار دهند؛ یعنی او را به خشم در نیاورند. چون خدا نفرین او را بی‌اثر نمی‌گذارد[۴۹][۵۰].

    اطاعت از رسول عامل آزمایش

    اطاعت از "رسول"، عاملی برای ابتلا و آزمایش‌ بیماردلان‌ است: Ra bracket.pngأَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتَابُوا أَمْ يَخَافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ بَلْ أُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَLa bracket.png[۵۱]. ظالمان کسانی هستند که برای ایمان به خدا و خاتم‌ پیامبران‌ در قلوبشان شک و تردید است‌. "مرض‌ قلب" آن است که عقل استقامت خود را در معتقدات از دست داده باشد آنچه را که باید بدان معتقد شود نپذیرد و در عقاید‌ حقه‌ که تردیدی در آنها‌ نیست‌ شک کند[۵۲].

    مراد از آنهایی که در دل‌هایشان مرض هست، افراد ضعیف‌الایمان از مومنان‌اند و این دسته، غیر از منافقان‌اند که اظهار اسلام می‌کنند و کفر‌ باطنی‌ خود را پنهان می‌دارند. شاید هم اینان کسانی باشند که از ابتدا با ایمانی ضعیف گرویده‌اند، سپس به‌سوی نفاق متمایل شده و در آخر، به‌سوی کفر برگشته‌اند. منظور، شک در دین‌ است‌ بعد از‌ ایمان آوردن، نه شک در صلاحیت داشتن رسول خدا (ص) برای داوری و حکم یا شک در عدالت او‌ و امثال این امور[۵۳]. این گروه، مشمول نفرین الهی‌ شده‌اند‌: Ra bracket.pngفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًاLa bracket.png[۵۴] و به همین علت پلیدیشان رو به فزونی است: Ra bracket.pngوَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْLa bracket.png[۵۵]؛ آنان به مؤمنان حسادت‌ می‌ورزند‌: Ra bracket.pngالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هَؤُلَاءِ دِينُهُمْLa bracket.png[۵۶]؛ شیطان بر دل آنان القای فتنه می‌کند‌: Ra bracket.pngلِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌLa bracket.png[۵۷]؛ به‌ فرموده‌های الهی شک دارند‌: Ra bracket.pngوَلِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْكَافِرُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلًاLa bracket.png[۵۸]؛ از ترس حوادث با یهود دوستی دارند: Ra bracket.pngفَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسَارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَاLa bracket.png[۵۹]؛ از ترس جنگ بی‌هوش می‌شوند: Ra bracket.pngوَذُكِرَ فِيهَا الْقِتَالُ رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِLa bracket.png[۶۰]؛ به خداوند‌ دروغ‌ می‌بندند و مؤمنان را دلسرد می‌کنند: Ra bracket.pngوَإِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ إِلَّا غُرُورًاLa bracket.png[۶۱]؛ خداوند آنان را رسوا می‌کند: Ra bracket.pngأَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغَانَهُمْLa bracket.png[۶۲]. پس هم دل‌هایشان به دلیل ضعف ایمان بیمار است، هم شک دارند و هم ترس و وحشت وجودشان را فرامی‌گیرد‌! هیچ‌گاه‌ اطاعت رسول را نمی‌پذیرند و این‌ها همه مراتبی از ظلم به خویش است[۶۳].

    نتیجه اطاعت از رسول

    عمل به اطاعت، خشنودی و رضایت پروردگار را در پی دارد و به عکس، با‌ روی‌گرداندن‌ از‌ اطاعت، نفاق بر چهره مؤمنان‌ بروز‌ می‌کند‌: Ra bracket.pngوَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِنَّا إِلَى اللَّهِ رَاغِبُونَLa bracket.png[۶۴].

    براساس آیه، هر‌ انسانی لازم است همواره به امید آینده‌ای بهتر و چشم امید به دست قدرت و مرحمت بی‌پایان خدا و رسول داشته‌ باشد‌. این‌ آیه شریفه انسان را وامی‌دارد که امید خود را از آنچه‌ در‌ دست مردم است قطع و به خداوند متصل کند و به دسترنج خویش متکی باشد. پس این، ادب‌ نفس‌ و ادب‌ لسان و ادب ایمان است: رضا به قسمت خدا و رسولش و رضا یعنی تسلیم‌ و نه‌ از‌ روی قهر و غلب. و کفایت به الله و الله کاف عبده. و امید به فضل الله و رسولش‌ و رغبت‌ خالصانه‌ و دوری از طمع دنیوی... این ایمان صحیح است که شادی مؤمن است و تبدیل به‌ نور‌ یقین می‌شود و در قلب منافق، ناشناخته[۶۵]. اطاعت‌ نکردن‌ از‌ رسول، عاملی برای شایعه و اختلاف خواهد شد: Ra bracket.pngوَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ إِلَّا قَلِيلًاLa bracket.png[۶۶].

    مؤمنان وظیفه دارند اخبار را قبل از هر کس با‌ رهبران‌ و پیشوایان‌شان در میان بگذارند و از اطلاعات وسیع و فکر عمیق آنها استفاده کنند‌ و مسلمانان‌ را گرفتار عواقب غرور ناشی از پیروزی‌های‌ خیالی‌ خود‌ نکنند و با شایعات دروغین خود درباره شکست‌، سبب‌ تضعیف روحیه مسلمانان نشوند. همان اندازه که اطاعت از رسول، عاملی برای رستگاری‌ است‌، اطاعت نکردن هم عاملی برای‌ گمراهی‌ است. اطاعت‌ نکردن‌ از‌ رسول، کفر است: Ra bracket.pngقُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْكَافِرِينَLa bracket.png[۶۷]

    روی‌ گرداندن‌ از رسول و اطاعت نکردن او، مانعی‌ برای گسترش احکام و حدود‌ الهی‌ است: Ra bracket.pngوَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِيهَا وَلَهُ عَذَابٌ مُهِينٌLa bracket.png[۶۸]

    اطاعت نکردن از رسول، گمراهی‌ است‌: Ra bracket.pngوَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا مُبِينًاLa bracket.png[۶۹] مؤمنان واقعی‌ که‌ در‌ همه حال مطیع فرمان‌ پروردگار و رسول اویند در تمامی موقعیت‌های دشوار در کنار پیامبر اکرم و دوشادوش آن حضرت حضور دارند‌ و هر‌ امداد غیبی که خداوند در آن‌ شرایط‌ برای‌ رسولش‌ می‌فرستد‌، مؤمنان نیز از‌ آن‌ برخوردار می‌شوند - که آن هم نیست مگر نتیجه اطاعت آنان - مانند نزول آرامش: Ra bracket.pngإِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى وَكَانُوا أَحَقَّ بِهَا وَأَهْلَهَا وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًاLa bracket.png[۷۰].

    سکینه: آرامش قلب و اطمینان خاطر[۷۱]. و آن، از بین رفتن رعب و ترس است[۷۲]. این واژه، در‌ قرآن‌ کریم شش بار به کار رفته است و در هر کدام از آیات، آرامش را به پیامبر و مؤمنان نوید می‌دهد: آرامش به مؤمنان و فروفرستادن‌ لشکری‌ که ندیدند: الگو:مت قرآن[۷۳]؛ آرامش برای پیامبر و فردی که همراه او بود و مجددآ یاری لشکریان نامرئی‌ و این‌ سکینه هنگامی است که‌ خداوند‌ رسولش را یاری کرد: Ra bracket.pngإِذْ هُمَا فِي الْغَارِ إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَاLa bracket.png[۷۴]؛ آرامش مؤمنان در‌ حقیقت‌ فزونی در ایمان است: Ra bracket.pngهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ لِيَزْدَادُوا إِيمَانًا مَعَ إِيمَانِهِمْLa bracket.png[۷۵]؛ بیعت با رهبری خشنودی خدا و آرامش مؤمنان را به همراه دارد: Ra bracket.pngلَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْLa bracket.png[۷۶].

    پس سکینت، از‌ جنود خدای تعالی است. طبق آیه مورد بحث، کافران "حمیت" در‌ دل‌ راه‌ دادند. خدا هم در مقابل سکینت را بر رسول و بر مومنین نازل کرد و در نتیجه، آرامش دل یافتند‌ و ‌‌خشم‌ و شجاعت دشمن، آنها را سست نکرد و برعکس، از خود سکینت و وقار نشان دادند‌. کلمه‌ تقوا‌، همان کلمه توحید و همان سکینت است.

    منظور از سکینت، روح ایمان است که همواره آدمی‌ را امر به تقوا می‌کند[۷۷] و سکینت، همراه‌ با افزون شدن ایمان‌ بر‌ ایمان[۷۸] و نیز ملازم با کلمه تقواست، که قلب آدمی را به پرهیز از محرمات الهی وامی‌دارد. خدای تعالی در قرآن، سکینت را به خود نسبت می‌دهد و آن هم‌ به‌گونه‌ای که از آن نوعی اختصاص فهمیده می‌شود. درباره سکینت هم می‌فرماید: Ra bracket.pngأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُLa bracket.png[۷۹][۸۰][۸۱].

    نتیجه

    اطاعت برای‌ مؤمنان‌، عامل هدایت و دستیابی به رضوان الهی است؛ زیرا به واسطه اطاعت، راه را گم نمی‌کنند و از مسیر منحرف نمی‌شوند. اطاعت از خداوند، اطاعت از رسول و اطاعت از اولی‌الامر، سلسله مراتب‌ اطاعت‌اند‌. موضوع مورد اطاعت باید روشن و بدون ایهام باشد: Ra bracket.pngبَلَاغُ الْمُبِينُLa bracket.png. نتیجه اطاعت، آرامش و امدادهای غیبی در زندگی مؤمنان است. و آنچه منجر به از دست دادن هویت واقعی مسلمانان در‌ سراسر‌ جهان است، روی گرداندن از رهبران الهی و اطاعت نکردن از ایشان است[۸۲]

    جستارهای وابسته

    منابع

    پانویس

    1. شیخ‌الاسلامی، علی، آل رسول، سوسن و حیدری اصفهانی، نادره، اطاعت از خاتم پیامبران در قرآن کریم، ص ۳۰.
    2. «و از خداوند فرمان برید و از پیامبر فرمانبرداری کنید پس اگر پشت کنید بر عهده پیامبر ما، تنها پیام‌رسانی آشکار است» سوره تغابن، آیه ۱۲.
    3. راغب اصفهانی، ج ۲، ص ۵۱۲
    4. «ای مؤمنان! از خداوند فرمانبرداری کنید و از پیامبر فرمان برید و کردارهایتان را تباه نگردانید» سوره محمد، آیه ۳۳.
    5. خطیب عبدالکریم، ج ۱۳، ص ۳۷۴۳
    6. «صدقه‌های خود را با منّت نهادن و آزردن تباه نسازید» سوره بقره، آیه ۲۶۴.
    7. «بگو: از خداوند فرمانبرداری کنید و از پیامبر فرمان برید و اگر رو بگردانید جز این نیست که آنچه بر گردن او نهاده‌اند بر اوست و آنچه بر گردن شما نهاده‌اند بر شماست و اگر از او فرمان برید راهیاب می‌شوید و بر (عهده) پیامبر جز پیام‌رسانی آشکار نیست» سوره نور، آیه ۵۴.
    8. سورآبادی، ج ۳، ص ۱۶۹۰‌
    9. «و از خداوند فرمانبرداری کنید و از پیامبر فرمان برید و (از بدی) بپرهیزید؛ بنابراین اگر رو بگردانید بدانید که تنها پیام‌رسانی روشن بر عهده فرستاده ماست» سوره مائده، آیه ۹۲.
    10. طبری، جامع‌البیان فی تفسیر القرآن، ج۷، ص۲۴؛ مکارم شیرازی‌، تفسیر‌ نمونه، ج ۶، ص ۱۸۵
    11. «ای مؤمنان، از خداوند فرمان برید و از پیامبر و زمامدارانی که از شمایند فرمانبرداری کنید و اگر به خداوند و روز بازپسین ایمان دارید، چون در چیزی با هم به ستیز برخاستید آن را به خداوند و پیامبر بازبرید که این بهتر و بازگشت آن نیکوتر است» سوره نساء، آیه ۵۹.
    12. آلوسی، روح المعانی فی تفسیر القرآن‌ العظیم، ذیل آیه
    13. طباطبایی، المیزان فی تفسیرالقرآن، ج ۴، ص ۶۳۶
    14. «و چون پیمانه می‌کنید تمام بپیمایید و با ترازوی درست وزن کنید؛ این بهتر و نیک‌فرجام‌تر است» سوره اسراء، آیه ۳۵.
    15. شیخ‌الاسلامی، علی، آل رسول، سوسن و حیدری اصفهانی، نادره، اطاعت از خاتم پیامبران در قرآن کریم، ص ۳۰.
    16. حسینی شاه عبدالعظیمی، ج ۲، ص ۲۴۲
    17. «و اگر از خداوند و پیامبرش فرمان برید از (پاداش) کردارهایتان چیزی کم نمی‌کند» سوره حجرات، آیه ۱۴.
    18. «و از خداوند و پیامبرش فرمانبرداری کنید و در هم نیفتید که سست شوید و شکوهتان از میان برود» سوره انفال، آیه ۴۶.
    19. «از خداوند و پیامبرش فرمان برید» سوره انفال، آیه ۱.
    20. «ای مؤمنان! از خداوند و پیامبر او فرمان برید» سوره انفال، آیه ۲۰.
    21. «بر نابینا و لنگ و بیمار (اگر به جهاد نیایند) گناهی نیست و هر کس از خداوند و پیامبرش فرمانبرداری کند او را به بوستان‌هایی درمی‌آورد که از بن آنها جویبارها روان است» سوره فتح، آیه ۱۷.
    22. «هر که از پیامبر فرمانبرداری کند بی‌گمان از خداوند فرمان برده است» سوره نساء، آیه ۸۰.
    23. «آیا ترسیدید که پیش از رازگویی‌تان صدقه‌هایی بپردازید؟ حال که چنین نکردید و خداوند از شما در گذشت پس نماز را برپا دارید و زکات بپردازید و از خداوند و پیامبرش فرمانبرداری کنید» سوره مجادله، آیه ۱۳.
    24. «و از پیامبر فرمان برید باشد که بر شما بخشایش آورند» سوره نور، آیه ۵۶. و نیز: Ra bracket.pngوَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَLa bracket.png «و از خداوند و فرستاده (او) پیروی کنید باشد که بر شما بخشایش آورند» سوره آل عمران، آیه ۱۳۲. و Ra bracket.pngوَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُLa bracket.png «و از خداوند و پیامبرش فرمان می‌برند، اینانند که خداوند به زودی بر آنان بخشایش می‌آورد» سوره توبه، آیه ۷۱.
    25. «و پیامبر برای آنان آمرزش می‌خواست خداوند را توبه‌پذیر بخشاینده می‌یافتند» سوره نساء، آیه ۶۴.
    26. «این همان است که خداوند و فرستاده او به ما وعده داده‌اند و خداوند و فرستاده او راست گفتند» سوره احزاب، آیه ۲۲.
    27. «خداوند، به حق رؤیای پیامبرش را راست گردانیده است» سوره فتح، آیه ۲۷.
    28. «و آنان که از خداوند و پیامبر فرمان برند با کسانی که خداوند به آنان نعمت داده است از پیامبران و راستکرداران و شهیدان و شایستگان خواهند بود» سوره نساء، آیه ۶۹.
    29. «و آنان که از خداوند و رسول او فرمانبرداری کنند، (خداوند) آنها را به بوستان‌هایی درمی‌آورد که از بن آنها جویبارها روان است؛ در آنها جاودانند» سوره نساء، آیه ۱۳.
    30. «و کسانی که از خداوند و پیامبرش فرمان برند و از خداوند بهراسند و از او پروا کنند کامیابند» سوره نور، آیه ۵۲.
    31. شیخ‌الاسلامی، علی، آل رسول، سوسن و حیدری اصفهانی، نادره، اطاعت از خاتم پیامبران در قرآن کریم، ص ۳۳.
    32. «کسانی که به (فراخوان) خداوند و پیامبر پس از آسیب دیدن پاسخ گفتند، برای کسانی از آنان که نیکی و پرهیزگاری ورزیده‌اند پاداشی سترگ خواهد بود» سوره آل عمران، آیه ۱۷۲.
    33. قرشی، ج ۲، ص ۸۷
    34. راغب اصفهانی، ص ۲۱۰؛ طریحی، ج ۲، ص ۲۸
    35. طبرسی، مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن، ج ۴، ص ۳۴۶
    36. «ای مؤمنان! (ندای) خداوند و پیامبر را هر گاه شما را به چیزی فرا خوانند که به شما زندگی می‌بخشد پاسخ دهید و بدانید که خداوند میان آدمی و دل او میانجی می‌شود و (بدانید که) به نزد وی گرد آورده می‌شوید» سوره انفال، آیه ۲۴.
    37. سور آبادی، ج ۲، ص ۸۸۲
    38. مظهری، ج ۴، ص ۴۶
    39. مراغی، ج ۹، ص ۱۸۷‌
    40. طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج ۱۰، ص ۱۹۲؛ زحیلی، ج ۹، ص ۲۹۰
    41. طباطبایی، المیزان فی تفسیرالقرآن، ج ۹، ص ۵۶
    42. عروسی حویزی، ج ۲،؟ ؟؟
    43. «سپس در آن هنگام که شما را به خواندنی (یگانه) از زمین فرا می‌خواند ناگهان (از گورها) بیرون می‌آیید» سوره روم، آیه ۲۵.
    44. شیخ‌الاسلامی، علی، آل رسول، سوسن و حیدری اصفهانی، نادره، اطاعت از خاتم پیامبران در قرآن کریم، ص ۳۵.
    45. «و چون به سوی خداوند و پیامبرش فرا خوانده می‌شوند تا (پیامبر) میان آنان داوری کند ناگاه گروهی از آنان رو می‌گردانند» سوره نور، آیه ۴۸.
    46. «پس نه، به پروردگارت سوگند که ایمان نمی‌آورند تا در آنچه میانشان ستیز رخ داده است تو را داور کنند سپس از آن داوری که کرده‌ای در خود دلتنگی نیابند و یکسره (بدان) تن در دهند» سوره نساء، آیه ۶۵.
    47. «پیامبر را میان خویش چنان فرا نخوانید که یکدیگر را فرا می‌خوانید؛ بی‌گمان خداوند کسانی از شما را که در پناه کسان دیگر، پنهانی بیرون می‌آیند می‌شناسد پس کسانی که از فرمان وی سرمی‌پیچند از اینکه به آنان آزمونی یا عذابی دردناک رسد باید بپرهیزند» سوره نور، آیه ۶۳.
    48. طبرسی، مجمع‌ البیان‌ فی‌ تفسیر‌ القرآن‌، ج ۱۷‌، ص ۱۷۷؛ سورآبادی، ج ۳، ص ۱۶۹۷
    49. آلوسی، ج ۹، ص ۴۱۴
    50. شیخ‌الاسلامی، علی، آل رسول، سوسن و حیدری اصفهانی، نادره، اطاعت از خاتم پیامبران در قرآن کریم، ص ۳۷.
    51. «آیا آنان به دل بیمارند یا تردید دارند یا می‌هراسند که خداوند و پیامبرش بر آنان بیداد روا دارند؟ (خیر)، بلکه آنان ستمگرند» سوره نور، آیه ۵۰.
    52. طباطبایی، المیزان فی تفسیرالقرآن، ج ۱۶، ص ۴۲۹
    53. همان، ج ۱۵، ص ۲۰۴
    54. «به دل بیماری‌یی دارند و خداوند بر بیماریشان افزود» سوره بقره، آیه ۱۰.
    55. «و اما در بیماردلان بر پلیدیشان پلیدی می‌افزاید» سوره توبه، آیه ۱۲۵.
    56. «بیماردلان می‌گفتند: اینان را دینشان فریفته است» سوره انفال، آیه ۴۹.
    57. «تا آنچه را شیطان (در دل‌ها) می‌افکند آزمونی برای بیماردلان کند» سوره حج، آیه ۵۳.
    58. «و سرانجام بیماردلان و کافران بگویند که خداوند از این مثل چه می‌خواهد؟» سوره مدثر، آیه ۳۱.
    59. «آنگاه بیماردلان را خواهی دید که برای آنان سر و دست می‌شکنند؛ می‌گویند بیم داریم که بلایی به ما رسد» سوره مائده، آیه ۵۲.
    60. «و چون سوره‌ای (با آیات) محکم فرو فرستند و در آن از کارزار سخن رود کسانی را که بیماردلند می‌بینی که چون کسی در تو می‌نگرند که از (ترس) مرگ، بیهوش شده باشد» سوره محمد، آیه ۲۰.
    61. «و هنگامی که دو رویان و بیماردلان گفتند: خداوند و پیامبرش به ما جز وعده فریبنده نداده‌اند» سوره احزاب، آیه ۱۲.
    62. «آیا کسانی که بیماردلند پنداشته‌اند که خداوند هرگز کینه‌های آنان را آشکار نمی‌کند؟» سوره محمد، آیه ۲۹.
    63. شیخ‌الاسلامی، علی، آل رسول، سوسن و حیدری اصفهانی، نادره، اطاعت از خاتم پیامبران در قرآن کریم، ص ۳۸.
    64. «و اگر آنها به آنچه خداوند و پیامبرش به آنان داده‌اند خرسند می‌شدند و می‌گفتند: "خداوند ما را بس، به زودی خداوند و پیامبرش از بخشش خویش به ما خواهند داد، ما به سوی خداوند دست به دعا برمی‌داریم" (پسندیده‌تر بود). سوره توبه، آیه ۵۹.
    65. سیدبن قطب، فی ظلال القرآن، ج ۳، ص ۱۶۶۸
    66. «و هنگامی که خبری از ایمنی یا بیم به ایشان برسد آن را فاش می‌کنند و اگر آن را به پیامبر یا پیشوایانشان باز می‌بردند کسانی از ایشان که آن را در می‌یافتند به آن پی می‌بردند و اگر بخشش و بخشایش خداوند بر شما نمی‌بود (همه) جز اندکی، از شیطان پیروی می‌کردید» سوره نساء، آیه ۸۳.
    67. «بگو از خداوند و پیامبر فرمان برید و اگر پشت کردند (بدانند که) بی‌گمان خداوند کافران را دوست نمی‌دارد» سوره آل عمران، آیه ۳۲.
    68. «و هر کس با خداوند و فرستاده او نافرمانی ورزد و از حدود او فراتر رود (خداوند) او را در آتشی در می‌آورد (که) جاودانه در آن است و او را عذابی خوارساز (در پیش) خواهد بود» سوره نساء، آیه ۱۴.
    69. «و چون خداوند و فرستاده او به کاری فرمان دهند سزیده هیچ مرد و زن مؤمنی نیست که آنان را در کارشان گزینش (دیگری) باشد؛ هر کس از خدا و فرستاده‌اش نافرمانی کند به گمراهی آشکاری افتاده است» سوره احزاب، آیه ۳۶.
    70. «(یاد کن) آنگاه را که کافران به ننگ - ننگ جاهلی- دل نهادند و خداوند، آرامش خود را بر پیامبرش و بر مؤمنان فرو فرستاد و آنان را به فرمان پرهیزگاری پایبند کرد و آنان بدان سزاوارتر و شایسته آن بودند و خداوند به هر چیزی داناست» سوره فتح، آیه ۲۶.
    71. قرشی، ج ۳، ص ۲۸۳
    72. راغب اصفهانی، ج ۲، ص ۲۳۶
    73. «آنگاه خداوند آرامش خویش را بر پیامبر خود و بر مؤمنان فرو فرستاد و سپاهیانی را که آنان را نمی‌دیدید» سوره توبه، آیه ۲۶.
    74. «آنگاه که آن دو در غار بودند همان هنگام که به همراهش می‌گفت: مهراس که خداوند با ماست و خداوند آرامش خود را بر او فرو فرستاد و وی را با سپاهی که آنان را نمی‌دیدید پشتیبانی کرد» سوره توبه، آیه ۴۰.
    75. «اوست که آرامش را در دل مؤمنان فرو فرستاد تا ایمانی بر ایمانشان بیفزایند» سوره فتح، آیه ۴.
    76. «به راستی خداوند از مؤمنان خشنود شد هنگامی که با تو در زیر آن درخت بیعت می‌کردند پس آنچه در دل داشتند معلوم داشت، از این رو آرامش را بر آنها فرو فرستاد» سوره فتح، آیه ۱۸.
    77. طباطبایی، المیزان فی تفسیرالقرآن، ج ۱۸، ص ۴۳۳
    78. مراغی، ج ۱۰، ص ۸۷
    79. «آنگاه خداوند آرامش خویش را بر پیامبر خود و بر مؤمنان فرو فرستاد» سوره توبه، آیه ۲۶.
    80. ابوالفتوح رازی، ج ۹، ص ۲۰۷
    81. شیخ‌الاسلامی، علی، آل رسول، سوسن و حیدری اصفهانی، نادره، اطاعت از خاتم پیامبران در قرآن کریم، ص ۳۹.
    82. شیخ‌الاسلامی، علی، آل رسول، سوسن و حیدری اصفهانی، نادره، اطاعت از خاتم پیامبران در قرآن کریم، ص ۴۲.