نامه اعمال

این مدخل زیرشاخهٔ بحث قیامت است. نامه اعمال از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: نامه اعمال در معارف دعا و زیارات - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

یکی از مسلمات اعتقادات اسلامی که در آیات و روایات فراوانی بر آن تأکید شده، این است که همه اعمال ما از نیک و بد ثبت و ضبط و در نامه عمل ما نوشته می‌شوند؛ اما نامه اعمال چه ویژگی‌هایی دارد؟ و چند نوع نامه اعمال وجود دارد؟ ماهیت آنها چیست؟ فلسفه وجودی آنها چیست؟ از پرسش‌هایی است که پاسخ آنها در ادامه بیان می‌شود:

ویژگی‌های نامه اعمال

با توجه به آیات قرآن و روایات نقل شده درباره نامه اعمال می‌توان به ویژگی‌هایی زیر درباره آن اشاره کرد:

1. تمام رفتارهای انسان‌ها حتی آثار اعمال نیز در نامه اعمال ثبت می‌شود: ﴿إِنَّا نَحْنُ نُحْيِي الْمَوْتَى وَنَكْتُبُ مَا قَدَّمُوا وَآثَارَهُمْ وَكُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْنَاهُ فِي إِمَامٍ مُبِينٍ﴾.
2. ثبت رفتارهای انسان در نامه اعمال وی چنان دقیق و جامع است که کوچک‌ترین خطا، لغزش و نقصانی در آن صورت نمی‌گیرد؛ ازاین‌رو بدکاران پس از دیدن آن، سخت شگفت‌زده و هراسان می‌شوند: ﴿وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنَا مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصَاهَا﴾.
3. گواهی‌نامه اعمال بر اعمال انسان چنان گویا و روشن است که هیچ‌کس نمی‌تواند آن را انکار کند؛ زیرا نامه اعمال دقیقاً نسخه‌برداری از اعمال انجام شده است: ﴿هَذَا كِتَابُنَا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ﴾.
4. نویسندگان نامه اعمال دو فرشته‌اند که در طرف راست و چپ هر انسانی حاضرند: ﴿إِذْ يَتَلَقَّى الْمُتَلَقِّيَانِ عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ قَعِيدٌ * مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ﴾. اما برخی از اعمال را فقط خداوند متعال ثبت می‌کند و به خاطر رحمت و ستاریت نمی‌گذارد فرشتگان او بر بعضی از اعمال آدمی آگاه شوند: «وَ كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيَّ مِنْ وَرَائِهِمْ وَ الشَّاهِدَ لِمَا خَفِيَ عَنْهُمْ وَ بِرَحْمَتِكَ أَخْفَيْتَهُ وَ بِفَضْلِكَ سَتَرْتَهُ»؛ و تو بر من از پس آنها نگهبان بودی و شاهد آنچه بر ایشان مخفی بود و تو به رحمت خود آن را مخفی کردی و به فضل خود پوشاندی.

انواع نامه اعمال

در قرآن کریم واژه کتاب مربوط به بندگان به سه صورت آمده است:

1. نامه‌ای که مخصوص هر انسانی است و تمام جزئیات اعمال او در آن آمده است: ﴿وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنْشُورًا * اقْرَأْ كِتَابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا﴾. تعبیر ﴿كُلَّ إِنْسَانٍ﴾ (هر انسانی) و همچنین ﴿كِتَابَكَ﴾ (نامه اعمال خودت) دلیل روشنی درباره این نامه اعمال اختصاصی است.
2. نامه مربوط به امت‌ها که مجموعه اعمال یک امت در آن جمع است: ﴿كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعَى إِلَى كِتَابِهَا﴾. کاربرد تعبیر «کتاب» به صورت مفرد و نه جمع آن هم برای یک امت شاهد مقصود ماست.
3. کتاب واحدی که مجموعه اعمال همه انسان‌ها و تمام امت‌ها از آغاز تا پایان تاریخ در آن ثبت است و در حقیقت به منزله دفتر کل همگانی و مرکزی محسوب می‌شود: ﴿وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ﴾.

بنابراین، به نظر می‌رسد که برای هر انسانی سه نوع کتاب یا نامه عمل وجود دارد و بر این اساس که این سه کتاب، نامه‌های اعمال جداگانه‌ای باشند، ثبت یک عمل در سه نامه و کتاب برای تأکید بر این مطلب است که انسان بداند اعمال او در کتاب‌های متعددی ثبت و ضبط می‌شود و امکان ندارد کاری از او سر بزند و روز قیامت محاسبه نشود.

حقیقت نامه عمل

نامه اعمال در قیامت چیزی مانند ورق‌های کاغذ و دفتر و کتاب معمولی نیست؛ زیرا در این صورت به هزاران برگ نیاز هست که اعمال یک عمر را در آن بنویسند و چنین کتابی برای همه به آسانی مطالعه‌شدنی نیست، درحالی‌که از آیات و روایات به خوبی استفاده می‌شود که اعمال انسان در آن چنان ثبت است که با یک نگاه می‌توان بر آنها آگاه شد. همچنین، خطوط و نقوش معمولی چنان نیست که انکارپذیر نباشد، درحالی‌که از آیات و روایات فهمیده می‌شود که محتوای این کتاب انکارشدنی نیست.

درباره منظور از نامه اعمال نظریات مختلفی بیان شده است که چند نمونه از آنها را نقل می‌کنیم:

1. نامه اعمال کنایه از روح و نفس انسانی است که آثار همه اعمال در آن باقی مانده و در قیامت همچون کتابی نشانگر اعمال گذشته انسان خواهد بود. فیض کاشانی در ذیل آیه ۱۳ سوره اسراء این نظریه را این‌گونه بیان کرده است: هِيَ بِعَيْنِهَا نَفْسُهُ الَّتِي رَسَخَتْ فِيهَا آثَارُ أَعْمَالِهِ بِحَيْثُ انْتَقَشَتْ بِهَا؛ نامه عمل همان روح آدمی است که آثار اعمال در آن رسوخ یافته؛ به گونه‌ای که این اعمال در آن نقش بسته است.
2. نامه اعمال، حقیقت اعمال انسان است. علامه طباطبایی با استفاده از آیه ﴿يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ...﴾، می‌گوید: «نامه اعمال همان حقایق اعمال انسانی است و مانند خطوط و نقوش معمولی در کتاب‌های دنیا نیست. آن، خود اعمال انسانی است که خداوند آشکارا آدمی را بر آن آگاه می‌کند و هیچ دلیلی بهتر از دیدن نیست. این کتاب در دنیا از درک انسان پنهان است و حجاب غفلت روی آن را پوشانده است و خداوند روز قیامت آن را می‌گشاید و پرده‌های غفلت را کنار می‌زند و انسان را از آن باخبر می‌کند».
3. نامه اعمال، در حقیقت آثار تکوینی اعمال انسان است که در آخرت تجلی می‌کند. توضیح اینکه، اعمال انسان همانگونه که در درون جان او اثر می‌گذارد در عالم بیرون، در فضا و هوای اطراف، در زمینی که در آن زندگی می‌کنیم و در همه چیز اثر دارد و گویی بر آنها نقش می‌بندد، نقوشی که به کمک قوا و نیروهای عالم هستی و فرشتگان در دل این موجودات، ثبت و در قیامت پرده از آن برداشته و آشکار می‌شود. این آثار از تمام محیط بیرون گردآوری و فشرده و به دست هرکس داده می‌شود و با یک نگاه در آن حال هرکس معلوم است. این آثار در دنیا برای ما محسوس و درک‌شدنی نیست اما بی‌شک آنها وجود دارند و در روز قیامت که دید دیگری خواهیم داشت همه اینها را می‌بینیم و آنها را تصدیق می‌کنیم.

فلسفه نامه اعمال

اینکه در آیات و روایات بسیاری درباره نامه اعمال، که در آن تمام جزئیات اعمال و سخنان و نیات انسان ثبت می‌شود، سخن گفته شده، برای آثار تربیتی فراوان آن است. ایمان به موضوع نامه عمل که هر عمل کوچک و بزرگی در آن ثبت می‌شود و فرشتگانی که شب و روز با انسان و مأمور ثبت و ضبط این اعمال هستند و ایمان به این حقیقت که در صحنه محشر نامه اعمال در برابر دیده همگان گشوده و تمام گناهان پنهان در آن نمایان می‌شود و مایه رسوایی در میان دوست و دشمن است عامل بازدارنده عجیبی از گناهان است، مثل کسی که می‌داند دائما یک دستگاه کاملاً مجهز فیلم‌برداری در خلوت و اجتماع از درون و بیرون او فیلم‌برداری می‌کند و سرانجام تمام این فیلم‌ها به صورت پرونده در یک دادگاه مطرح می‌شود. این شخص به‌طور یقین کاملاً مراقب اعمال و رفتار خویش خواهد بود و خواهد کوشید کوچک‌ترین لغزش و خطایی از او صادر نشود.

بنابراین، اعتقاد به وجود نامه اعمال موجب تهذیب نفس، تکامل روح و تقویت مبانی اخلاقی و تقوا و عامل هشداردهنده‌ای به تمام انسان‌هاست که دائما مراقب رفتار خویش باشند؛ چراکه همه این رفتارها بدون کم و کاست ثبت می‌شود و روزی در محضر خداوند متعال ارائه خواهد شد.

منابع

1. جدی، مهدی، مقاله «نامه اعمال»، فرهنگنامه کلام اسلامی