سیر و سلوک

سیر و سلوک از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: سیر و سلوک در عرفان اسلامی - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

سالک در سلوک خود مراحل و مراتبی را می‌گذارند که انسان را کم‌کم ورزش می‌دهند و برای قرب الهی آماده می‌سازند. برای کامل شدن در امور دنیوی نیز مراحلی نیاز است؛ مثلاً کسی که می‌خواهد شنا بیاموزد و شناگری ماهر و کامل شود، نمی‌تواند از وسط دریا آغاز کند، بلکه باید در استخر و رودخانه کم‌عمق و ساحل دریا تمرین کند و ورزیده شود؛ بعد هم که به دریا رفت، باید مواظبش باشند تا پس از مراحل مختلف آرام‌آرام خودش شناگر شود.

در عرفان از مراحل و مراتب سیر و سلوک با نام‌های مختلف «مقام»، «منزل»، «اسفار»، «درجه»، «مرتبه» و «وادی» یاد شده است و همه این اسامی ناظر بر یک مفهومند؛ این مراحل از یک مرحله یا دو مرحله گرفته تا هزار مرحله و بلکه بیشتر ذکر شده‌اند. علت اختلاف عددی مقامات و منازل سلوکی اکثراً به دلیل اختلاف در اجمال و تفصیل است؛ به این معنا که عارفی بنای اختصار داشته و عارفی دیگر به عللی تصمیم به بیان تفصیلی مقامات و منازل گرفته است؛ هفت اقلیم، هفت شهر عشق، مقامات چهارگانه یا سه‌گانه و... نتیجه‌ای واحد دارد. خلاصه همه مقام‌هایی که در ادامه به شرح آنها می‌پردازیم، این است که فوق عالم طبیعت، عالم یا عوالمی روحانی و نورانی است که نفس‌های پاک، محتاج آنهایند و عقل بشری توان درک حسن و زیبایی آنها را ندارد. انسان با دوری از عُجب، تکبر، ریا، حسد و دیگر شهوت‌های جسمانی، خود را نیکوتر می‌سازد، در نتیجه شایستگی می‌باید که به عوالم روحانی ملحق شود. پس نفس انسانی در هویت مقام معلومی ندارد و مانند دیگر موجودات طبیعی و نفسی و عقلی نیست که مقامی معلوم و درجه‌ای معین در وجود دارند، بلکه نفس انسانی مقامات و درجات متفاوت و نشآت سابق (پیشین) و لاحقی (پسین) دارد و به حکم ﴿وَقَدْ خَلَقَكُمْ أَطْوَارًا﴾ دارای احوال گوناگونی است و به پیشامدِ تجلیات اسماء و صفات الهی، قبض و بسط و اختلاف اسفار برایش پیش می‌آید؛ از این‌رو گاهی در سفری از اسفار اربعه و گاهی در سفری دیگر است و به اختلاف حالات، اختلاف اسفار پیش می‌آید، نه این که اسفار در طول زمانی یکدیگر قرار بگیرند.

در ادامه مراحلی ذکر می‌شود که هر یک از منظری خاص راه سلوک را تداعی می‌کنند؛ باید توجه داشت که الفاظ و عبارات بیانگر مقامات و درجات نیست؛ چون هرکسی هر چه یافته است، سرّ اوست و این سرّ و حقیقت را آن‌طور که هست، نمی‌توان بیان کرد، مگر خود ما نیز توفیق پیدا کنیم و بیابیم، وگرنه الفاظ و عبارات فقط در حدّ ایما و اشاره‌اند.

مراحل و عوالم حقیقت انسانی

مقالهٔ اصلی: انسان در عرفان اسلامی

حقیقت انسانی مراحل و عوالمی دارد که اینهاست: طبع، نفس، قلب، روح، سرّ، خفی و اخفی. در اینجا هر یک را به اختصار توضیح می‌دهیم:

1. طبع: «طبع» قوای طبیعی است که مرحله نازله حقیقت انسانی است؛ یعنی قوای نباتی و آثار و افعال آن؛ مانند خوردن و آشامیدن. خلاصه در این مرتبه طبیعت، بدن در مقام حیات نباتی است.
2. نفس: «نفس» بالاتر از مرتبه «طبع» است که ادراکات قوای حیوانی و ادراکات حس و خیال و و هم را شامل می‌شود و مقام و مرتبه حیات حیوانی است.
3. قلب: «قلب» توجه به عالم «غیب» است؛ ولی با نظر به عالم شهادت آمیخته است؛ این مقام به مراتب از مقام «نفس» عالی‌تر و برتر است.
4. روح: روح مرتبه و مقام نفس ناطقه است که از چنگ قوای بدن و آثار طبع و نفس به کلی رها شده و به روحانیون عالم قدس پیوسته است.
5. سرّ: (سرّ) مقامی است که عارف به معرفت حق و جمال الهی آشنا می‌گردد و بینا می‌شود و سرّ الهی را در همه موجودات مشاهده می‌کند و می‌گوید: «مَا رَأَيْتُ شَيْئًا إِلَّا وَ رَأَيْتُ اللَّهَ فِيهِ»
6. خفی: «خفی» مقام و مرتبه‌ای است که عارف فقط خدا را مشاهده می‌کند، نه چون مقام سرّ که خدا را در دریا و صحرا مشاهده می‌کرد.
7. اخفی: «اخفی» مقام فنای در حق است؛ منتها التفات به فنا در این مقام نیست، ولی در مقام خفی بود؛

هر یک از این مراتب هفتگانه به ترتیب از مرتبه دانی به مقام عالی می‌رسد و از شهر کوچکی به شهر بزرگی، تا در مقام اخفی به کشورِ پهناورِ هستیِ مطلق گام می‌گذارد.

عوالم حس، مثال، و حقیقت

مقالهٔ اصلی: عوالم سه‌گانه

عوالم حس، مثال، و حقیقت

انسان معجونی از اجزای مختلف و قوای متباین است و با همه عوالم آشنایی دارد؛ یعنی با:

1. عالم «حس» یا «شهادت» یا «طبیعت»؛
2. عالم «مثال» یا «خیال» یا «برزخ»؛
3. عالم «حقیقت» یا «امر» یا «عقل».

ملاصدرا نیز این سه عالم را در اسفار به استدلال و برهان می‌آورد و نفس انسانی را دارای سه نشئت ادراکی می‌داند:

1. صورت حسّی طبیعی که مظهر آن حواسّ پنج‌گانه ظاهری است و به آن «دنیا» گویند و بر دو نشئت بعدی تقدم دارد؛ چون با حواس مشهود است و خیر و شرّش بر همگان معلوم، آن را عالم شهادت نیز می‌نامند.
2. اشباح و صُوَری که از حواس، پنهان و غایبند و مظهرشان حواسِ باطنی است؛ آن را با نشئت اول مقایسه کرده و در مقابلش قرار داده‌اند؛ به این دلیل آن را عالم غیب و آخرت می‌گویند.
3. نشئت عقل که دار مقربان و عقل و معقول است و مظهرش قوه عاقله انسان می‌باشد.

نشئه اول دارِ قوه، استعداد و مزرعه‌ای برای رشد بذر ارواح و نهال نیات و اعتقادات است و دو مرحله دیگر، مرحله تمامیت و فعلیت و رسیدنِ میوه‌ها و درویدن.

پس عوالم انسان از عالم طبیعت شروع می‌شود. این عالم به صورت بالفعل موجود است و دو عالم دیگر به صورت بالقوه. برای انسان جز عالم طبیعت، عالم دیگری به صورت کامل کشف نشده و فقط آثاری از عالم مثال و مقدار ناچیزی از عالم عقل برای او مکشوف است. امام سجاد(ع) به این سه عالم و ترتیبشان در دعای سجده شب نیمه شعبان اشاره می‌فرماید: «سَجَدَ لَكَ سَوَادِي وَ خَيَالِي وَ بَيَاضِي».

عالم حسی انسان، عبارت از بدن اوست که دارای ماده و صورت است؛ عالم مثالش عالمی است که حقایق آن، صوَری عاری از ماده‌اند و عالم عقلی‌اش عالمی است که حقیقت و نفس اوست، بدون ماده و صورت. هر یک از این عوالم، لوازم و آثاری ویژه دارند که لازمه فعلیتشان است. بنابراین کسی که در عالم طبیعت فرو رود، آثار آن در او تحقق می‌یابد و به حکم آن به حرکت درمی‌آید و آثار عالم عقلی‌اش ضعیف می‌گردد و موجودی چون حیوان، بلکه فرومایه‌تر خواهد شد. اما هرکس به سوی عالم عقل ترقّی نماید و حاکم در مملکت وجودش عقل باشد، موجودی روحانی می‌شود و حقیقت، نفس و روحش بر او کشف می‌گردد و حجاب‌های ظلمانی کنار رفته، حتی حجاب‌های نورانی هم برداشته می‌شوند و از دیار حس و طبیعت و عالم مرگ و فنا و فقدان و تاریکی و جهل می‌دهد.

به عبارتی دیگر، انسان مُدرکِ محسوسات است و خصوصیات عوالم مادی را ادراک می‌کند و از ادراک آنها می‌تواند پله‌پله به عالم بالاتری به نام عالم مثال رود. عالم مثال از ماده رهایی دارد و مجرد است؛ اما تجرد وی برزخی است و به کلیت و اطلاق عوالم عقول نمی‌رسد. انسان با یکی از قوای خود به نام «قوه خیال» به عالم مثال پیوند می‌یابد و با قوه عاقله ادراک کلیات می‌کند و با عوالم عقول آشنا می‌شود؛ از این‌رو انسان با ادراک فکری و ادراک شهودی با فوق عالم شهادت و ملائکه و عوالم عقول پیوند می‌یابد. این موجود که از دامن خاک روییده، بالا می‌آید و به مقامی نائل می‌شود که کتاب نظام هستی را به بهترین وجه مطالعه می‌کند؛ به تاروپود آن پی می‌برد و به «أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَّهُ الْعَقْلُ» می‌رسد و در صعود خود با گفتن «أَنَا الْعَقْلُ» از مقام خویش خبر می‌دهد. این مرتبه نیز مقام نهایی و محدوده نهایی سیر او نیست؛ چراکه او حد یقف ندارد. همان‌طور که انسان از عالم شهادت خبر می‌دهد و می‌تواند بگوید أَنَا عَالِمُ الشَّهَادَةِ و راست است، می‌تواند از عالم مثال اطلاع یابد و خبر دهد که أَنَا عَالِمُ الْمِثَالِ و از بالاتر هم می‌تواند خبر دهد و بفرماید أَنَا الْعَقْلُ. پس همه این مراتب را زیر پر دارد؛ در حالی که مراتب دیگر موجودات معلوم است و از حدود خود بیرون نمی‌روند؛ چنان‌که جبرئیل گفت «لَوْ دَنَوْتُ أَنْمُلَةً لَاحْتَرَقَتْ». پس انسان جامعیت دارد و حقایق را می‌یابد و ادراک می‌کند و معجونی از قواست؛ اما ملائکه چنین نیستند و هیچ موجودی از جامعیت انسان اطلاعی ندارد.

عوالم انسان همانند مراتب قرآن

دانستیم که طبع، خیال و عقل سه عالم انسانی است. به اعتباری دیگر عوالم انسانی را می‌توان طبیعی، مثالی، عقلی و الهی دانست. انسان یک حقیقت واحد از عرش تا فرش است و مراتب لا تعد و لاتحصی دارد و علم و عمل انسان‌سازند؛ ﴿وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ﴾ و درجات بی‌شمارند. به اعتباری دیگر، درجات و مراتب انسانی به عدد آیات قرآن است؛ شش هزار و چند آیه از آیات کتبی هستند و این آیات خزائن می‌باشند. اکنون آیاتی که در صدور مؤمنان است، چیست؟! ﴿بَلْ هُوَ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ﴾؛ کاغذ این آیات چیست؟! مرکبی که این آیات را نوشته، چیست؟! همان‌طور که آیات مراتب دارند، انسان و بهشت نیز مراتبی دارند و انسان، یک حقیقت واحد دارای مراتب است. قرآن کلام و هم‌شکل حق و فعل اوست؛ بر اساس آیه ﴿قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ﴾ کتاب خدا و عالم و مخلوقاتش به شاکله او هستند و چون خود نامتناهی است، کتاب او و انسان که صنعت عظیم اوست هم نامتناهی است و آیات، خواه کتبی و خواه انفسی، بی‌شمارند و ما فقط برای شرح مراتب انسان و قرآن مراتبی را بیان می‌داریم.

مراتب قرآن اینهاست: ظهر، بطن، حد و مطلع. همه اینها بیانگر عوالم انسان و قابل تطبیق با آنند: انسان طبیعی، انسان مثالی، انسان عقلی و انسان الهی. «الْقُرْآنُ مَأْدُبَةُ اللَّهِ» در این مقام به کار می‌آید که قرآن سفره خداست و خداوند مراتب این سفره بی‌انتها را برای انسان پایان‌ناپذیر گشوده است. خوراک انسان قرآن است. اگر انسان مالک این سفره نبود، معنا نداشت به او خطاب «اقْرَأْ وَ ارْقَ» شود. انسان در حد تجرد توقف نمی‌کند و هر چه به او بدهید، اشتها و سعه وجودی‌اش بیشتر می‌شود؛ قرآن نیز دریایی است که تباهی ندارد؛ بستگی دارد که غواص آن، چه کسی باشد و مبیّن حقایق قرآن چه کسی باشد و سعه وجودی شخص چقدر باشد.

قرآن حقیقت، نورالله، جنت و حکمت است؛ به هر مقداری که حکمت شویم، به همان مقدار بهشتیم. به عبارتی دیگر، بهشت شهر حکمت است و قرآن هم حکیم و حکمت است؛ ﴿يس * وَالْقُرْآنِ الْحَكِيمِ﴾؛ در نتیجه قرآن بهشت است و به هر اندازه قرآن شویم، به همان اندازه بهشتیم.

پس مراحل وجودی انسان با مراتب و بطون قرآن تطبیق دارد؛ به هر اندازه قرآن را فراگرفتیم و آیات قرآن در ما نشست، قرآن و بهشت هستیم. به هر اندازه‌ای که با آیات الهی محشوریم و حقیقت ما قرآن را مس کرده است، قرآنی هستیم.

خلاصه آنکه قرآن مراتبی دارد که آنها را می‌توان با مراتب نفس تطبیق داد. هم‌چنین درجات قرآنی در معارج انسانی پیاده می‌شود و باید قرآن به سر و دل داشته باشیم.

ظاهر قرآن همان امر آشکار و نصی است که در آن ابهام راه ندارد. در تشبیه، محسوساتِ یک شیء را همگان قبول دارند؛ برای مثال این آب است و این درخت و آن کوه و آن دریاست؛ ظاهر قرآن هم این‌گونه جلی و هویداست.

بطن یک پله بالاتر از ظَهر است. حدیثی از امیرالمؤمنین(ع) را می‌توان درباره این مطالب دانست: «اللَّهُمَّ نَوِّرْ ظَاهِرِي بِطَاعَتِكَ، وَ بَاطِنِي بِمَحَبَّتِكَ، وَ قَلْبِي بِمَعْرِفَتِكَ، وَ رُوحِي بِمُشَاهَدَتِكَ، وَ سِرِّي بِاسْتِقْلَالِ اتِّصَالِ حَضْرَتِكَ يَا ذَا الْجَلَالِ وَ الْاِكْرَامِ».

حدّ، مرز بین دو طرف و حاجب بین دو امر است. طفره به طور مطلق محال است؛ بر این پایه مراتب صعودی و نزولی قرآن و انسان را باید پله‌پله پیمود؛ با حدّ می‌توان ارتقا یافت و به سوی مطلع رفت؛ حدّ قرآن واسطه میان باطن و مطلع است؛ مانند انسان کامل که واسطه فیض حق به خلق (واسطه میان خلق و حق) است. انسان‌های کامل جایی قرار گرفته‌اند که به طرفین مشرِف هستند؛ از آن طرف می‌گیرند و در این سوی پیاده می‌کنند و واسطه فیض الهی هستند؛ از این‌روی مقام آنان را «برزخ جامع» می‌گویند. پس جایگاه انسان کامل برزخ جامع و «إِذَا شَاؤُوا أَنْ عَلِمُوا، عُلِّمُوا» است. با این وجود اگر از او چیزی بپرسیم، ممکن است جواب ندهد؛ نه این که نداند و به اندیشه نیازمند باشد؛ زیرا مقام او بالاتر از مقام حدس است.

بعد از حدّ، مُطَّلَع است که اسم مکان «إطَّلَعَ» و به معنای جایی است که اشراف و آگاهی دارد و روح بلندی است که در مرتبه اعلی قرار دارد و بر همه مشرف است و حجابی برای دیدن هیچ‌کس جلوی او نیست. این مقام «ولایت ساری در همه» است.

ولایت به معنای صادر اول است و مراد از سریان ولایت، همین سریان صادر اول و وجود منبسط و نفس رحمانی و فیض مقدس است؛ چنان‌که فرموده‌اند وجود و حیات جمیع موجودات به مقتضای ﴿مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ﴾، به سریان ماء ولایت، یعنی صادر اول و نفس رحمانی است؛ وی به منزلت هیولی و به مثابت ماده ساری در جمیع موجودات است. پس صادر اول و این ولایت در همه موجودات ساری است؛ انسان عروج پیدا می‌کند و با این ولایت اتحاد وجودی می‌یابد و به کمال صادر اول می‌رسد و او نیز در همه جا ساری می‌شود؛ از این امر به «ولایت ساری» تعبیر می‌کنند. چون خودِ صادر نخستین ساری در همه است، نفس کاملی که در قوس صعود به آن مقام می‌رسد و با آن اتحاد وجودی می‌یابد و ب ه اوصاف وی متصف می‌شود نیز در همه ساری می‌باشد و حقیقت اسمای تکوینی را می‌فهمد و تاروپود آنها را می‌نمایاند و تبیان همه اشیاء و قرآن ناطق می‌شود؛ چنان‌که حضرت پیامبر اکرم(ص) و امیرالمؤمنین در مقام صعود و ارتقا و به حسب اعتلای وجودی خود به صادر نخستین رسیدند و پیروان ایشان هرکدام به اندازه سعه وجودی خود، به مقام ولایت نزدیک می‌شوند.

پس ولایت ساریِ مشرف بر همه، مقام صادر اول است که انسان کامل در سیر عروجی و ارتقای وجودی با صادر اول متحد می‌شود و ولایت او در همه موجودات سریان می‌یابد. او متن همه شرح‌هاست و ظاهر و باطن در اوست. ائمه معصومین(ع) این حقیقت را با لفظ شریف «خلیفة الله» به ما آموختند. او در منزل مُطّلع همه ماورا را می‌بیند و این اولین منزل برای غیب الهی و تعیّن اول است. این منزل باب حضرت اسماء و حقایق مجرد غیبی است و باب رحمت است. آن کسی که به این منزل رسید، به اسماء آگاهی می‌یابد و مبیّن حقایق اسماء و باخبر از تاروپود اسمای تکوینی الهی می‌شود؛ ﴿عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا﴾؛ علم به اسماء، دانستن لغت و ریشه آنها نیست، بلکه عالم به آن، کلمه تکوینی را تشریح و تاروپودش را تبیین می‌کند و آن را می‌شکافد؛ به همین دلیل حرف‌هایی دارد که مایه حیرت می‌شود؛ او را «حجت الله» می‌گویند؛ زیرا علم او به علت مطالعه و اندیشه و تجربه نیست، بلکه هرگاه اراده کند، می‌داند و از تاروپود اشیاء خبر می‌دهد.

ما با نظر به مطالب گذشته و سالک در مسیر تکاملی خویش کم‌کم به جایی می‌رسیم که قرآن را صورت نگاشته‌شده انسان کامل و تفسیر مسیر تکاملی نوع انسان می‌شناسیم و شخص انسان کامل را ظرف حقایقِ قرآن و امام قافله نوع انسان می‌یابیم و می‌فهمیم که هرکس از قرآن، یعنی صراط مستقیم تجاوز کند، از سیر تکاملی انسانی و حرکت استکمالی الی الله بازمی‌ماند. درواقع قرآن از متن انسان کامل به بیرون صورت یافته و نوشته شده است؛ بنابراین قرآن کریم را صورت کتبی «خاتم انبیا»می‌گویند. این کتابْ خُلق رسول الله، سرنوشت، طبیعت، سیره و روش رسول الله است و ما می‌خواهیم بکوشیم قرآنی بشویم و به آن اندازه که قرآنی شدیم، حشر با حقیقت خاتم انبیا داریم و حشر با مقام انسانی داریم. انسان باید ببیند تا چه اندازه به آن قرب دارد و از این سفره پرنعمت بهره برده است.

اگر به تفسیر قرآن بپردازیم و قرآن را موضوع بحث، کاوش، تحقیق و تنقیب قرار بدهیم، می‌بینیم که قرآن صورت کتبی انسان کامل است و اگر بخواهیم انسان کامل را بنگاریم، قرآن می‌شود.

مراتب طهارت (طهارت ظاهری، طهارت باطنی، طهارت خاصّه)

مقالهٔ اصلی: طهارت در عرفان اسلامی

منابع

1. علیزاده آملی، علی، عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی