تفسیر معتزله: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۷ مارس ۲۰۲۴، ساعت ۱۱:۰۷

مقدمه

معتزله یکی از فرقه‌های کلامی است که در اواخر قرن اول و اوایل قرن دوم هجری در عصر اموی پیدا شد. رئیس این فرقه، واصل بن عطاء است.

اصول و مبانی اعتقادی معتزله عبارتند از: توحید؛ عدل؛ وعد و وعید؛ امر به معروف و نهی از منکر؛ منزلة بین المنزلتین (یعنی مرتکب‌ کبیره، نه مؤمن است و نه کافر. به‌خلاف مرجئه که او را مؤمن می‌دانند و به خلاف خوارج که او را کافر می‌خوانند).

معتزله برای اثبات عقاید خود و ردّ ادله مخالفان، تفسیر قرآن را با مهارت خاصی به حاکمیت عقل پیوند زدند؛ تاجایی که گاهی روایات صحیح را نادیده می‌گرفتند؛ یعنی هرجا بین عقل و نقل تعارضی به‌وجود می‌آمد، اگر نمی‌توانستند برای نقل تأویلی بیابند، آن را ردّ می‌کردند.

معتزله در تفسیر قرآن همه آرای خود را صحیح می‌دانستند و بنا به دیدگاه اجتهادی خود آنجا که از یک آیه احتمال‌های مختلفی به ذهن می‌رسید، همه آنها را موافق اجتهاد صحیح می‌شمردند. در حقیقت، رسالت تفسیر در پپشگاه معتزله، تأویل آیاتی از قرآن است که با عقاید آنان سازگار نیست.

معتزله گاهی برای توجیه عقایدشان قرائت مشهور را رها کرده، به قرائت شاذ روی آوردند، چنان که در قول خداوند ﴿وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيمًا﴾^[۱] برای تنزیه خدا الله را به فتح می‌خوانند و موسی را، با تقدیر ضمه، فاعل تلقی می‌کردند تا فاعل تکلم موسی باشد، نه الله^[۲].^[۳]

مفسّران معتزله

«معتزله» فرقه‌ای از مسلمانان پیرو واصل بن عطا هستند که به آزادی اراده و اختیار یا تفویض معتقدند. برخی از معتزله که به تفسیر قرآن همت گماشته‌اند عبارتند از:

ابوبکر احمد بن علی رازی جصاص، از علمای حنفی مذهب صاحب تفسیر احکام القرآن؛
قاضی عبدالجبار همدانی معتزلی از علمای شافعی مذهب و صاحب تفسیر تنزیه القرآن عن المطاعن؛
محمود بن عمر بن محمد بن احمد خوارزمی زمخشری مشهور به زمخشری، از علمای حنفی مذهب و نگارنده الکشاف عن حقایق غوامض التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التأویل
ابوالحسن علی بن محمد بن حبیب ماوردی بصری، از علمای شافعی مذهب معتزله، صاحب تفسیر النکت و العیون معروف به «تفسیر ماوردی»؛
قاسم بن خلیل دمشقی، صاحب کتاب تفسیر القرآن؛
ابوسعید محسن بن محمد بن کرامه جشمی معروف به «حاکم جشمی»، صاحب تفسیر التهذیب فی تفسیر القرآن^[۴].^[۵]

جستارهای وابسته

منابع

فرهنگ‌نامه علوم قرآنی

پانویس

↑ «موسی با خداوند بی‌میانجی سخن گفت» سوره نساء، آیه ۱۶۴.
↑ گلدتسیهر، ایگناتس، مذاهب التفسیر الاسلامی، صفحه (۱۲۱-۱۹۹)؛ ذهبی، محمد حسین، التفسیر والمفسرون، جلد۱، صفحه ۳۶۷؛ جوینی، مصطفی الصاوی، مناهج فی التفسیر، صفحه ۱۰۷؛ کمالی دزفولی، علی، شناخت قرآن، صفحه (۴۳۳-۴۴۷)؛ صالح، صبحی، مباحث فی علوم القرآن، صفحه ۲۹۴؛ جلالیان، حبیب الله، تاریخ تفسیر قرآن کریم، صفحه (۱۵۶-۱۶۴).
↑ فرهنگ نامه علوم قرآنی، ج۱، ص۱۸۳۴.
↑ ایازی، محمد علی، المفسرون حیاتهم و منهجهم، صفحه ۸۳۴؛ جلالیان، حبیب الله، تاریخ تفسیر قرآن کریم، صفحه ۱۶۴.
↑ فرهنگ نامه علوم قرآنی، ج۱، ص۴۵۴۱.

[1] «موسی با خداوند بی‌میانجی سخن گفت» سوره نساء، آیه ۱۶۴.

[2] گلدتسیهر، ایگناتس، مذاهب التفسیر الاسلامی، صفحه (۱۲۱-۱۹۹)؛ ذهبی، محمد حسین، التفسیر والمفسرون، جلد۱، صفحه ۳۶۷؛ جوینی، مصطفی الصاوی، مناهج فی التفسیر، صفحه ۱۰۷؛ کمالی دزفولی، علی، شناخت قرآن، صفحه (۴۳۳-۴۴۷)؛ صالح، صبحی، مباحث فی علوم القرآن، صفحه ۲۹۴؛ جلالیان، حبیب الله، تاریخ تفسیر قرآن کریم، صفحه (۱۵۶-۱۶۴).

[3] فرهنگ نامه علوم قرآنی، ج۱، ص۱۸۳۴.

[4] ایازی، محمد علی، المفسرون حیاتهم و منهجهم، صفحه ۸۳۴؛ جلالیان، حبیب الله، تاریخ تفسیر قرآن کریم، صفحه ۱۶۴.

[5] فرهنگ نامه علوم قرآنی، ج۱، ص۴۵۴۱.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-{{نبوت}}
+{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = تفسیر | عنوان مدخل  = | مداخل مرتبط = | پرسش مرتبط  = }}
-<div style="background-color: rgb(252, 252, 233); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">این مدخل از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:</div>
-<div style="background-color: rgb(255, 245, 227); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">[[تفسیر معتزله در علوم قرآنی]]</div>
-==مقدمه==
+== مقدمه ==
-[[معتزله]] یکی از [[فرقه‌های کلامی]] است که در اواخر [[قرن اول]] و اوایل [[قرن دوم هجری]] در عصر [[اموی]] پیدا شد. [[رئیس]] این [[فرقه]]، [[واصل بن عطاء]] است.
+[[معتزله]] یکی از فرقه‌های کلامی است که در اواخر قرن اول و اوایل قرن دوم هجری در عصر [[اموی]] پیدا شد. [[رئیس]] این [[فرقه]]، [[واصل بن عطاء]] است.
-اصول و مبانی [[اعتقادی]] معتزله عبارتند از: [[توحید]]؛ [[عدل]]؛ [[وعد و وعید]]؛ [[امر به معروف و نهی از منکر]]؛ منزلة بین المنزلتین (یعنی مرتکب‌ کبیره، نه [[مؤمن]] است و نه [[کافر]]. به‌خلاف [[مرجئه]] که او را مؤمن می‌دانند و به خلاف [[خوارج]] که او را کافر می‌خوانند).
+اصول و مبانی [[اعتقادی]] معتزله عبارتند از: [[توحید]]؛ [[عدل]]؛ وعد و وعید؛ [[امر به معروف و نهی از منکر]]؛ منزلة بین المنزلتین (یعنی مرتکب‌ کبیره، نه [[مؤمن]] است و نه [[کافر]]. به‌خلاف [[مرجئه]] که او را مؤمن می‌دانند و به خلاف [[خوارج]] که او را کافر می‌خوانند).
-معتزله برای [[اثبات]] [[عقاید]] خود و ردّ [[ادله]] [[مخالفان]]، [[تفسیر قرآن]] را با [[مهارت]] خاصی به [[حاکمیت]] [[عقل]] پیوند زدند؛ تاجایی که گاهی [[روایات]] صحیح را نادیده می‌گرفتند؛ یعنی هرجا بین عقل و نقل تعارضی به‌وجود می‌آمد، اگر نمی‌توانستند برای نقل تأویلی بیابند، آن را ردّ می‌کردند.
+معتزله برای [[اثبات]] [[عقاید]] خود و ردّ [[ادله]] مخالفان، [[تفسیر قرآن]] را با مهارت خاصی به [[حاکمیت]] [[عقل]] پیوند زدند؛ تاجایی که گاهی [[روایات]] صحیح را نادیده می‌گرفتند؛ یعنی هرجا بین عقل و نقل تعارضی به‌وجود می‌آمد، اگر نمی‌توانستند برای نقل تأویلی بیابند، آن را ردّ می‌کردند.
-معتزله در تفسیر قرآن همه آرای خود را صحیح می‌دانستند و بنا به دیدگاه [[اجتهادی]] خود آنجا که از یک [[آیه]] احتمال‌های مختلفی به [[ذهن]] می‌رسید، همه آنها را موافق [[اجتهاد]] صحیح می‌شمردند. در [[حقیقت]]، [[رسالت]] [[تفسیر]] در پپشگاه معتزله، [[تأویل]] آیاتی از [[قرآن]] است که با عقاید آنان سازگار نیست.
+معتزله در تفسیر قرآن همه آرای خود را صحیح می‌دانستند و بنا به دیدگاه [[اجتهادی]] خود آنجا که از یک [[آیه]] احتمال‌های مختلفی به ذهن می‌رسید، همه آنها را موافق [[اجتهاد]] صحیح می‌شمردند. در [[حقیقت]]، [[رسالت]] [[تفسیر]] در پپشگاه معتزله، [[تأویل]] آیاتی از [[قرآن]] است که با عقاید آنان سازگار نیست.
-معتزله گاهی برای توجیه عقایدشان قرائت مشهور را رها کرده، به قرائت شاذ روی آوردند، چنان که در قول [[خداوند]] {{متن قرآن|وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيمًا}}<ref>« موسی با خداوند بی‌میانجی سخن گفت» سوره نساء، آیه ۱۶۴.</ref>  برای [[تنزیه]] [[خدا]] [[الله]] را به [[فتح]] می‌خوانند و [[موسی]] را، با تقدیر ضمه، فاعل تلقی می‌کردند تا فاعل تکلم موسی باشد، نه الله<ref>گلدتسیهر، ایگناتس، مذاهب التفسیر الاسلامی، صفحه (۱۲۱-۱۹۹)؛ ذهبی، محمد حسین، التفسیر والمفسرون، جلد۱، صفحه ۳۶۷؛ جوینی، مصطفی الصاوی، مناهج فی التفسیر،صفحه ۱۰۷؛ کمالی دزفولی، علی، شناخت قرآن،صفحه (۴۳۳-۴۴۷)؛ صالح، صبحی، مباحث فی علوم القرآن،صفحه ۲۹۴؛ جلالیان، حبیب الله، تاریخ تفسیر قرآن کریم، صفحه (۱۵۶-۱۶۴).</ref>.<ref>[[فرهنگ‌نامه علوم قرآنی (کتاب)|فرهنگ نامه علوم قرآنی]]، ج۱، ص۱۸۳۴.</ref>
+معتزله گاهی برای توجیه عقایدشان قرائت مشهور را رها کرده، به قرائت شاذ روی آوردند، چنان که در قول [[خداوند]] {{متن قرآن|وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيمًا}}<ref>«موسی با خداوند بی‌میانجی سخن گفت» سوره نساء، آیه ۱۶۴.</ref> برای [[تنزیه]] [[خدا]] [[الله]] را به [[فتح]] می‌خوانند و [[موسی]] را، با تقدیر ضمه، فاعل تلقی می‌کردند تا فاعل تکلم موسی باشد، نه الله<ref>گلدتسیهر، ایگناتس، مذاهب التفسیر الاسلامی، صفحه (۱۲۱-۱۹۹)؛ ذهبی، محمد حسین، التفسیر والمفسرون، جلد۱، صفحه ۳۶۷؛ جوینی، مصطفی الصاوی، مناهج فی التفسیر، صفحه ۱۰۷؛ کمالی دزفولی، علی، شناخت قرآن، صفحه (۴۳۳-۴۴۷)؛ صالح، صبحی، مباحث فی علوم القرآن، صفحه ۲۹۴؛ جلالیان، حبیب الله، تاریخ تفسیر قرآن کریم، صفحه (۱۵۶-۱۶۴).</ref>.<ref>[[فرهنگ‌نامه علوم قرآنی (کتاب)|فرهنگ نامه علوم قرآنی]]، ج۱، ص۱۸۳۴.</ref>
-==مفسّران معتزله==
+== مفسّران معتزله ==
 «معتزله» فرقه‌ای از مسلمانان پیرو واصل بن عطا هستند که به آزادی اراده و اختیار یا تفویض معتقدند. برخی از معتزله که به تفسیر قرآن همت گماشته‌اند عبارتند از:
-#[[ابوبکر احمد بن علی رازی جصاص]]، از علمای حنفی مذهب صاحب [[تفسیر احکام القرآن (کتاب)|تفسیر احکام القرآن]]؛
+# [[ابوبکر احمد بن علی رازی جصاص]]، از علمای حنفی مذهب صاحب [[تفسیر احکام القرآن (کتاب)|تفسیر احکام القرآن]]؛
-#قاضی [[عبدالجبار همدانی معتزلی]] از علمای شافعی مذهب و صاحب تفسیر [[تنزیه القرآن (کتاب)|تنزیه القرآن]]؛
+# قاضی [[عبدالجبار همدانی معتزلی]] از علمای شافعی مذهب و صاحب تفسیر [[تنزیه القرآن عن المطاعن (کتاب)|تنزیه القرآن عن المطاعن]]؛
-#[[محمود بن عمر بن محمد بن احمد خوارزمی زمخشری]] مشهور به [[زمخشری]]، از علمای حنفی مذهب و نگارنده [[الکشاف عن حقایق غوامض التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التاویل (کتاب)|الکشاف عن حقایق غوامض التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التاویل]]
+# [[محمود بن عمر بن محمد بن احمد خوارزمی زمخشری]] مشهور به [[زمخشری]]، از علمای حنفی مذهب و نگارنده [[الکشاف عن حقایق غوامض التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التأویل (کتاب)|الکشاف عن حقایق غوامض التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التأویل]]
-#[[ابوالحسن علی بن محمد بن حبیب ماوردی بصری]]، از علمای شافعی مذهب معتزله، صاحب تفسیر [[النکت و العیون (کتاب)|النکت و العیون]] معروف به «[[تفسیر ماوردی]]»؛
+# [[ابوالحسن علی بن محمد بن حبیب ماوردی بصری]]، از علمای شافعی مذهب معتزله، صاحب تفسیر [[النکت و العیون (کتاب)|النکت و العیون]] معروف به «[[تفسیر ماوردی]]»؛
-#[[قاسم بن خلیل دمشقی]]، صاحب کتاب [[تفسیر القرآن (کتاب)|تفسیر القرآن]]؛
+# [[قاسم بن خلیل دمشقی]]، صاحب کتاب [[تفسیر القرآن (کتاب)|تفسیر القرآن]]؛
-#[[ابوسعید محسن بن محمد بن کرامه جُشَمی]] معروف به «[[حاکم جُشَمی]]»، صاحب تفسیر [[التهذیب فی تفسیر القرآن (کتاب)|التهذیب فی تفسیر القرآن]]<ref>ایازی، محمد علی، المفسرون حیاتهم ومنهجهم،صفحه ۸۳۴؛ جلالیان،حبیب الله،تاریخ تفسیرقرآن کریم،صفحه ۱۶۴.</ref>.<ref>[[فرهنگ‌نامه علوم قرآنی (کتاب)|فرهنگ نامه علوم قرآنی]]، ج۱، ص۴۵۴۱.</ref>
+# [[ابوسعید محسن بن محمد بن کرامه جشمی]] معروف به «[[حاکم جشمی]]»، صاحب تفسیر [[التهذیب فی تفسیر القرآن (کتاب)|التهذیب فی تفسیر القرآن]]<ref>ایازی، محمد علی، المفسرون حیاتهم و منهجهم، صفحه ۸۳۴؛ جلالیان، حبیب الله، تاریخ تفسیر قرآن کریم، صفحه ۱۶۴.</ref>.<ref>[[فرهنگ‌نامه علوم قرآنی (کتاب)|فرهنگ نامه علوم قرآنی]]، ج۱، ص۴۵۴۱.</ref>
 == جستارهای وابسته ==
@@ خط ۱۳۰: / خط ۱۲۸: @@
 {{پانویس}}
-[[رده:تفسیر معتزله]]
 [[رده:تفسیر]]