سبأ در قرآن

این مدخل زیرشاخهٔ بحث سبأ است. سبأ از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: سبأ در قرآن - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

واژه سبأ به صورت‌های گوناگون از جمله مهموز (سبأ)، غیر مهموز (سبا)، منصرف (اسم مذکر برای شخص یا سرزمین) و غیر منصرف (اسم مؤنث برای قبیله یا شهر) ضبط شده است.

درباره ریشه و معنای لغوی سبأ اختلاف است: برخی آن را از ماده "سبأ" و به معنای خریدن، کندن پوست ، سوزاندن، سوگند خوردن و برخی دیگر از ماده "سبی" به معنای اسیر کردن دانسته‌اند. براساس معنای دوم، سَبَأ نام نخستین عربی بود که افرادی را به اسارت گرفت و به سرزمین یمن آورد.

برخی دیگر سَبَأ را معرّب واژه عبری شبا دانسته‌اند. در گزارش‌های کتاب مقدس، شبا به عنوان نام سرزمین و قوم سبأ آمده است .

برخی به سبب ارتباط داستان قوم سبأ با حضرت سلیمان در قرآن، احتمال داده‌اند که سبأ از واژگان دخیل باشد که از منابع مسیحی گرفته شده یا مستقیماً از عربستان جنوبی آمده باشد. به هر حال سبأ را نام پدر عرب‌های یمن و نیای نخست قوم سبأ، نام ناحیه‌ای از کشور یمن در شرق صنعاء، زیستگاه قوم سبأ و سرزمین ملکه بلقیس دانسته‌اند.

یکی از سوره‌های قرآن نیز به سبب بیان سرگذشت قوم سبأ، به این نام خوانده می‌شود. نتیجه اینکه سبأ در آغاز نام یک شخص بود و به مرور نسلی‌ از وی پدید آمد و به نام قوم سبأ خوانده شد؛ همچنین زیستگاه، پادشاهان و سوره‌ای که سرگذشت آنان را بیان کرده، با این نام اشتهار یافتند.

واژه سبأ دو بار در قرآن آمده است. ﴿فَمَكَثَ غَيْرَ بَعِيدٍ فَقَالَ أَحَطْتُ بِمَا لَمْ تُحِطْ بِهِ وَجِئْتُكَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ﴾؛ ﴿لَقَدْ كَانَ لِسَبَإٍ فِي مَسْكَنِهِمْ آيَةٌ جَنَّتَانِ عَنْ يَمِينٍ وَشِمَالٍ كُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّكُمْ وَاشْكُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ﴾

گزارش قرآن کریم درباره قوم و سرزمین سبأ مربوط به دو دوره تاریخی متفاوت است: در سوره نمل خبر آوردن هُدهُد از قوم سبأ، حکومت باشکوه و مقتدر ملکه سبأ، دیدار وی با حضرت سلیمان (ع) و ایمان آوردنش گزارش شده‌اند. ﴿ فَمَكَثَ غَيْرَ بَعِيدٍ فَقَالَ أَحَطتُ بِمَا لَمْ تُحِطْ بِهِ وَجِئْتُكَ مِن سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ إِنِّي وَجَدتُّ امْرَأَةً تَمْلِكُهُمْ وَأُوتِيَتْ مِن كُلِّ شَيْءٍ وَلَهَا عَرْشٌ عَظِيمٌ وَجَدتُّهَا وَقَوْمَهَا يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِن دُونِ اللَّهِ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ فَهُمْ لا يَهْتَدُونَ أَلاَّ يَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَيَعْلَمُ مَا تُخْفُونَ وَمَا تُعْلِنُونَ اللَّهُ لا إِلَهَ إِلاَّ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ قَالَ سَنَنظُرُ أَصَدَقْتَ أَمْ كُنتَ مِنَ الْكَاذِبِينَ اذْهَب بِّكِتَابِي هَذَا فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ فَانظُرْ مَاذَا يَرْجِعُونَ قَالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتَابٌ كَرِيمٌ إِنَّهُ مِن سُلَيْمَانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ أَلاَّ تَعْلُوا عَلَيَّ وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ قَالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي أَمْرِي مَا كُنتُ قَاطِعَةً أَمْرًا حَتَّى تَشْهَدُونِ قَالُوا نَحْنُ أُوْلُوا قُوَّةٍ وَأُوْلُوا بَأْسٍ شَدِيدٍ وَالأَمْرُ إِلَيْكِ فَانظُرِي مَاذَا تَأْمُرِينَ قَالَتْ إِنَّ الْمُلُوكَ إِذَا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوهَا وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهَا أَذِلَّةً وَكَذَلِكَ يَفْعَلُونَ وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِم بِهَدِيَّةٍ فَنَاظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ فَلَمَّا جَاءَ سُلَيْمَانَ قَالَ أَتُمِدُّونَنِ بِمَالٍ فَمَا آتَانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِّمَّا آتَاكُم بَلْ أَنتُم بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ ارْجِعْ إِلَيْهِمْ فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لّا قِبَلَ لَهُم بِهَا وَلَنُخْرِجَنَّهُم مِّنْهَا أَذِلَّةً وَهُمْ صَاغِرُونَ قَالَ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهَا قَبْلَ أَن يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ قَالَ عِفْريتٌ مِّنَ الْجِنِّ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَن تَقُومَ مِن مَّقَامِكَ وَإِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٌ قَالَ الَّذِي عِندَهُ عِلْمٌ مِّنَ الْكِتَابِ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَن يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِندَهُ قَالَ هَذَا مِن فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ وَمَن شَكَرَ فَإِنَّمَا يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَمَن كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ قَالَ نَكِّرُوا لَهَا عَرْشَهَا نَنظُرْ أَتَهْتَدِي أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لا يَهْتَدُونَ فَلَمَّا جَاءَتْ قِيلَ أَهَكَذَا عَرْشُكِ قَالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِن قَبْلِهَا وَكُنَّا مُسْلِمِينَ وَصَدَّهَا مَا كَانَت تَّعْبُدُ مِن دُونِ اللَّهِ إِنَّهَا كَانَتْ مِن قَوْمٍ كَافِرِينَ قِيلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَكَشَفَتْ عَن سَاقَيْهَا قَالَ إِنَّهُ صَرْحٌ مُّمَرَّدٌ مِّن قَوَارِيرَ قَالَتْ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمَانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ ﴾

در سوره سبأ نیز حکایت بهره‌مندی قوم سبأ از سرزمینی آباد و باغ‌های سرسبز و انقراض آنان و ویرانی سرزمین‌شان به وسیله سیل عرم به سبب رویگردانی از خداوند آمده‌اند. ﴿ لَقَدْ كَانَ لِسَبَإٍ فِي مَسْكَنِهِمْ آيَةٌ جَنَّتَانِ عَن يَمِينٍ وَشِمَالٍ كُلُوا مِن رِّزْقِ رَبِّكُمْ وَاشْكُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْنَاهُم بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَى أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَيْءٍ مِّن سِدْرٍ قَلِيلٍ ذَلِكَ جَزَيْنَاهُم بِمَا كَفَرُوا وَهَلْ نُجَازِي إِلاَّ الْكَفُورَ وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا قُرًى ظَاهِرَةً وَقَدَّرْنَا فِيهَا السَّيْرَ سِيرُوا فِيهَا لَيَالِيَ وَأَيَّامًا آمِنِينَ فَقَالُوا رَبَّنَا بَاعِدْ بَيْنَ أَسْفَارِنَا وَظَلَمُوا أَنفُسَهُمْ فَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ وَمَزَّقْنَاهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِّكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلاَّ فَرِيقًا مِّنَ الْمُؤْمِنِينَ ﴾ مفسران در تفسیر این آیات به موضوعاتی مانند ویژگی‌های سرزمین سبأ، فرهنگ و تمدن قوم سبأ، شرح و وصف سد مأرب و سبب ساخت آن، حادثه سیل ویرانگر عرم، خبرآوردن هدهد، دیدار ملکه سبأ با حضرت سلیمان (ع) و ایمان آوردن وی، فرجام قوم سبأ و جز آن پرداخته‌اند..

موقعیت جغرافیایی سبأ

مورخان و پژوهشگران با ارائه تصویری نسبتاً روشن از موقعیت جغرافیایی سرزمین سَبَأ آن را در شرق صنعای یمن در جنوب غربی شبه‌جزیره عربستان دانسته‌اند. مرکز آن در دوره‌ای از تاریخ، شهر مَأرب بود که تا شهر صنعاء حدود ۳۳۳ کیلومتر فاصله دارد. برپایه این دیدگاه، مرزهای سَبَأ از سمت غرب به دریای سرخ، از شمال به منطقه عسیر و تهامه عربستان، از شرق به حضرموت و از جنوب به خلیج عدن منتهی می‌شدند. البته این حدود با تغییر دولت‌ها در دوره‌های مختلف تاریخی دستخوش تغییر و تحول می‌گشتند.

برخی پژوهشگران ضمن نامعلوم دانستن محل دقیق سرزمین سبأ، آن را احتمالاً مشتمل بر یمن و حضرموت کنونی دانسته‌اند . نزدیکی به دریا، فراوانی باران، زمین‌های حاصل‌خیز و قرار گرفتن بر سر راه هند، سرزمین سبأ را نسبت به حجاز دارای موقعیتی بسیار ممتاز و مدت‌ها پیش از اسلام مرکز تمدنی شکوفا ساخته بودند. ثروت سرزمین سبأ در مشرق ‌زمین مشهور بوده است. گزارش‌های تاریخی، کتیبه‌های به دست آمده و کاوش‌های باستان‌شناختی از تمدن بسیار پیشرفته و مبتنی بر کشاورزی و بازرگانی عرب‌های جنوبی حکایت می‌کنند.

قرآن کریم از زیستگاه سبأ با عنوان شهر و دیاری دل‌پسند و نیکو یاد کرده است: ﴿لَقَدْ كَانَ لِسَبَإٍ فِي مَسْكَنِهِمْ آيَةٌ جَنَّتَانِ عَنْ يَمِينٍ وَشِمَالٍ كُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّكُمْ وَاشْكُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ﴾

برخی مفسران، سبأ را نام سرزمین یمن یا منطقه‌ای از آن و بیشتر آنان، مراد از آن را قوم سبأ دانسته‌اند. . ظاهر آیه، به ویژه ضمیر جمع مذکر "هم" در ﴿مَسْكَنِهِمْ﴾ مؤید دیدگاه غالب است.

در گزارش‌های تاریخی و تفسیری و اغلب معطوف به وصف قرآنی ﴿بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ﴾، سرزمین سبأ از مناطق شگفت‌انگیز دنیا، بسیار آباد و حاصل‌خیز، دارای آبی فراوان و گوارا و هوایی سالم و لطیف معرفی شده است.

برخی با رویکردی اغراق‌آمیز گفته‌اند که سرزمین سبأ عاری از هرگونه بیماری و حشرات و حیوانات موذی و گزنده بود؛ حتی اگر حشره‌ای در میان لباس کسی وارد آن سرزمین می‌شد، از بین می‌رفت. وی این ویژگی را سبب آیت شدن زیستگاه آنان دانسته است. شماری از مفسران، این دیدگاه را نپذیرفته‌اند.

قرآن کریم از دو سلسله باغ و بوستان پرمحصول یاد می‌کند که در دو سمت راست و چپ زیستگاه سبأ قرار داشتند و آن را نشانه‌ای از وحدانیت، قدرت کامل و رحمت و نعمت الهی معرفی می‌کند. خداوند این نعمت‌ها را در اختیار قوم سبأ نهاده بود تا از آن بهره برده، شکر خدا را به جای آورند. مفسران در تفسیر آیت بودن باغ‌ها اختلاف دارند: باغ‌ها و بوستان‌های سبأ را دارای درختانی بسیار انبوه با میوه‌های فراوان وصف کرده‌اند؛ به گونه‌ای که به گفته سدی و مقاتل، اگر کسی سبدی بر سر می‌نهاد و از زیر درختان می‌گذشت، سبد در مدت کوتاهی از میوه پر می‌شد. برخی آیت بودن باغ‌ها را به همین سبب دانسته‌اند. برخی‌ دیگر آن را به شکوفه‌های رنگارنگ و میوه‌های گوناگون یکایک درختان تفسیر کرده‌اند. بر اساس برخی گزارش‌ها دو باغ بزرگ هر یک به مسافت چند روز راه بود و فراوانی درختان و درهم تنیدگی آنها به گونه‌ای بود که آفتاب بر زمین باغ‌ها نمی‌تابید.

سد تاریخی مأرب در آبادی سرزمین سبأ و پیدایش باغ‌های بسیار زیبا و کشتزارهای پر برکت در دو طرف مسیر رودخانه و قریه‌های آباد و به هم پیوسته این سرزمین نقش اصلی و اساسی داشت. این سد برای مهار آب چشمه‌ها و باران و سیلاب‌های گسیل‌ شده از کوه‌ها و ذخیره‌سازی آن برای آبیاری دشت‌های پیرامونی ساخته شده بود. میان سد و شهر مأرب جلگه‌ای پهناور، باغ‌هایی بسیار سرسبز و زیبا و کشتزارهایی سرشار از محصول قرار داشتند ..

شهرها و آبادی ها

یکی از شهرهای مهم سبأ به نام مأرب در فاصله سه ‌منزلی (سه الی ۴ روز راه) شهر صنعا نزدیک حضرموت قرار داشته است. این شهر پایتخت کشور سبأ بود و در انتهای درّه‌هایی قرار داشت که باران‌های سیلابی کوه‌های اطراف از کنار آن می‌گذشتند.

سد عظیم و تاریخی مأرب در این شهر قرار داشت. (سد مأرب) از نعمت‌های الهی به مردم سبأ این بود که میان سرزمین آنها و مناطق آباد و پرخیر و برکت دیگری که سبئیان با آنها ارتباط داشتند، آبادی‌هایی نزدیک به هم با فاصله معین وجود داشت؛ به‌گونه‌ای که یکی از دیگری دیده می‌شد. چنین فاصله نزدیکی موجب می‌شد تا امنیت کامل شبانه‌روزی در سفر برای مردم سبأ برقرار باشد و آنها بدون هراس از گرسنگی، تشنگی، خستگی و هرگونه خطر جانی به مسافرت بپردازند: ﴿وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا قُرًى ظَاهِرَةً وَقَدَّرْنَا فِيهَا السَّيْرَ سِيرُوا فِيهَا لَيَالِيَ وَأَيَّامًا آمِنِينَ﴾. چنین موقعیتی سبب می‌شد تا سبئیان در سفرهای تجاری به سرزمین‌های دیگر از یک آبادی به آبادی دیگر بروند و هرگز نیازمند گذر از بیابان‌های گسترده و غیر مسکونی نباشند؛ ولی آنان به جای شکر، ناسپاسی در پیش گرفته و گفتند: پروردگارا! میان سفرهای ما فاصله‌های طولانی قرار ده که این همه شهر و دیار در طول سفر خسته ‌کننده‌اند: ﴿فَقَالُوا رَبَّنَا بَاعِدْ بَيْنَ أَسْفَارِنَا وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ وَمَزَّقْنَاهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ﴾. به گفته مفسران، آنها از خدا خواستند بیابان‌ها را بی‌آب و علف گرداند تا آنان نیز مانند دیگر مسافران به همراه خود زاد و راحله ببرند؛غافل از اینکه با این درخواست بی‌مورد بر خود ستم کردند..

ویرانی سرزمین سبأ

در پی ناسپاسی و کفرورزی قوم سبأ خداوند باغ‌های آنان را با سیل عَرِم نابود کرد و درختانی با میوه‌های تلخ و درخت شوره‌گز و سدر را جایگزین آنها ساخت: ﴿فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ﴾، ﴿ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِمَا كَفَرُوا وَهَلْ نُجَازِي إِلَّا الْكَفُورَ﴾ به گفته مفسران، قوم سبأ نهرهای روان و اموال فراوانی داشتند. آبادی‌های آنان به هم پیوسته بودند؛ اما بر اثر فراوانی نعمت، امنیت و آسایش، به تجمل‌گرایی و عیاشی پرداختند و دچار کبر، کفر، ناسپاسی و طغیان شده و پیامبران الهی را تکذیب کردند. سرانجام خداوند با سیل عرم سد مأرب را ویران و همه مزارع خرم و بوستان‌های پرنعمت آنان را به صحرایی سوزان بدل کرد. در روایتی منسوب به امام صادق (ع) نیز به این مطلب اشاره شده است. درباره چگونگی و تاریخ ویرانی سد مأرب و نابودی سرزمین سبأ اختلاف است.

(سد مأرب) در منابع تفسیری و تاریخی حکایتی با اندکی تفاوت در این باره نقل شده که بر اساس آن کاهنی با پیش‌بینی کردن ویرانی قریب‌الوقوع سد مأرب و نابودی باغ‌ها، از قوم سبأ خواست به سرزمین‌های دیگر کوچ کنند. در پی ویرانی سد و پیدایش خشکسالی، ساکنان سبأ به مناطقی دیگر مانند شام، یثرب، تهامه و عمان مهاجرت کردند. پراکنده شدن قوم سبأ در میان عرب، به مَثَل تبدیل شد: هنگامی که از اضمحلال و پراکندگی شدید قوم و قبیله‌ای سخن به میان می‌آمد، آن را به سرنوشت قوم سبأ تشبیه می‌کردند. قرآن کریم نیز به این پراکندگی و مثل شدن حکایت قوم سبأ در تاریخ اشاره می‌کند: ﴿فَقَالُوا رَبَّنَا بَاعِدْ بَيْنَ أَسْفَارِنَا وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ وَمَزَّقْنَاهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ﴾..

سبأ

﴿لَقَدْ كَانَ لِسَبَإٍ فِي مَسْكَنِهِمْ آيَةٌ...﴾. ﴿...وَجِئْتُكَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ﴾. واژه سبأ دوبار در قرآن به کار رفته است. آیه «۲۲ سوره نمل اشاره به قومی دارد که ملکه ایشان بلقیس بود و به خدا ایمان آورد اما آیه ۱۵ سوره سبأ به احتمال زیاد به قوم دیگری اشاره دارد که نافرمانی و ناسپاسی کردند و در اثر مجازات مبتلای به شکستن سدشان شدند. (مأرب = مآرب) برخی از پژوهشگران در این زمینه می‌نویسند: اهل سدی که شکست و مردمی که سلیمان به دیارشان لشکر کشید هر دو از قوم سبأاند ولی ظاهراً غیر هم بوده‌اند و دو قضیه در دو زمان متفاوت اتفاق افتاده است.

مأرب کجاست؟

«بعد از اسلام نخستین جغرافی دانی که از مأرب نام برده ابن خرداد به است که هنگام سخن از مخلاف‌های یمن، ده مأرب را جزء مخلاف اعلا و انعم و... یاد کرده است به نوشته یعقوبی مأرب خود مخلافی از ۸۴ مخلاف یمنی است. استخری در آغاز قرن چهارمه‍.ق از مأرب نام برده و از آبگیری که به دیار سبأ بود و سدی بر آن بسته بودند سخن گفته است صاحب حدود العالم سبا را از شهرک‌های با نعمت و مردم بسیار یاد کرده است» «پایتخت دولت سبئیان در ابتدا شهر صرواح واقع در مغرب مأرب بوده و سپس شهر مأرب واقع در شصت میلی مشرق صنعاء پایتخت شد این شهر در ارتفاع ۳۹۰۰ پا از سطح دریا قرار داشت و محل تلاقی چند راه بازرگانی بود که سرزمین کندر و بخور را به بنادر مدیترانه پیوند می‌داد. سد مأرب از بناهای مشهور این شهر است.

بنای سد مأرب

سرزمین یمن مانند سایر نقاط عربستان فاقد نهر است و در موسم باران سیل‌های فراوان به راه می‌افتند و پس از خرابی بسیار، در ریگزارها فرو می‌روند و چون فصل باران تمام می‌شود مردم دچار خشکی و بی‌آبی می‌گردند از این رو مردم سبأ به فکر ساختن سدی افتادند تا سیلاب‌های کوهستان را در مخزن‌های بزرگ و محکم ذخیره کنند و از آن همه خسارت و ویرانی بازدارند مناسب‌ترین جا برای ساختن سد تنگه میان دو کوه باقی بود که رودخانه عظیم اذنه از میان آن دو می‌گذشت قوم سبأ سد بزرگ و تاریخی معروف به سد مأرب یا سد عرم را در این تنگه بنا نهادند.

علت ویرانی سد

قرآن علت ویرانی سد مأرب را پس از احداث باغستان‌ها و وفور نعمت و امنیت، اعراض و رویگردانی از خدا و ناسپاسی در برابر نعمات الهی و شهوت و عیاشی و اختلاف و تفرقه، ذکر می‌کند خدای تعالی سیل «عرم» را بر آن سد بزرگ گماشت تا آن را ویران ساخت و آب، تمام دشت و باغ‌ها و خانه‌ها را بگرفت و همه را ویران کرد و پس از چندی آن وادی خرم را به صحرایی خشک و سوزان تبدیل کرد و به جای آن همه درختان میوه و باغ‌های سرسبز، چند درخت اراک و درخت شوره گز و اندکی درخت سدر به جای ماند و آن بلبلان خوش الحان جای خود را به فغان بومان سپردند.

قوم سبأ

مردم سبأ قوم قدیمی از عرب بودند که در یمن زندگی می‌کردند، نام سبأ آن گونه که گفته‌اند نام پدر بزرگ ایشان و سبأ پسر یشحب، پسر یعرب، پسر قحطان است.. همین انتصاب در قصص شگفت انگیز قرآن مجید نیز ذکر گردیده است یکی از دیانت‌های مردم سبأ آفتاب پرستی بود پرستش ماه، گوزن و گوساله نیز در آن سرزمین و رونق داشت و مردم معبدهای عظیم برای پرستش این معبود‌ها بنا کرده بودند.

مکان جغرافیایی سبأ

مورخین نوشته‌اند که کشور یمن پایتختش شهر سبأ بود. به نوشته قاموس کتاب مقدس: سبأ در آفریقا در شمالی بلاد حبش واقع می‌باشد اما بر پایه معجم البلدان سبأ سرزمینی است در یمن، در سوی جنوب باخترین جزیره العرب (احتمالاً یمن و حضرموت امروزین) همچنین سبأ را سرزمینی بین اردن و فلسطین نیز دانسته‌اند، اما گمان نخستین درست‌تر می‌نماید. به استناد نوشته برخی پژوهشگران؛ سبأ: منطقه‌ای واقع در جنوب غربی شبه جزیره عربستان در یمن، که نام آن در کتاب‌های عهد قدیم و عربی و یونانی و رومی، یاد شده و تمدن درخشانی داشته است. برخی از دانشمندان گفته‌اند: مسکن قوم سبأ سرزمین یمن فعلی بوده و آن روزگاران بسیار مترقی و پیشرفته بوده است در جانب شرقی شهر صنعاء پایتخت فعلی یمن به فاصله صد و بیست کیلومتری دشت پهناوری هست که ظاهراً سرزمین قوم سبأ بوده است. این مورد در کتاب قصص قرآن تألیف مرحوم صدرالدین بلاغی نیز تأیید شده است پس سرزمین سبأ در جانب شرقی «صنعاء» پایتخت کنونی یمن واقع بوده است.

جغرافیای سبأ، در سوره مبارکه سبأ

﴿لَقَدْ كَانَ لِسَبَإٍ فِي مَسْكَنِهِمْ آيَةٌ جَنَّتَانِ عَنْ يَمِينٍ وَشِمَالٍ كُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّكُمْ وَاشْكُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ﴾. سبأ. نام مکانی است؛ که قومی در آن زندگی می‌کردند؛ که نشانه‌هایی، از قدرت الهی، اعم از مواهب طبیعی و مادی در آن وجود داشت. اکنون در این مقوله باید روشن کنیم که این مکان، چه محلی است. ما ابتدا به معنی این واژه اشاره می‌نماییم و سپس جغرافیای آن را توضیح می‌دهیم.

سبأ یعنی چه؟

تفسیر نمونه، در مورد سبأ، چنین بیان می‌نماید: «در این که سبأ بر وزن سبد نام کیست و چیست، در میان مورخان گفتگو است؛ ولی معروف این است، که سبأ نام پدر اعراب یمن است و طبق روایتی، که از پیامبر گرامی اسلام(ص) نقل شده: مردی بود به نام سبأ که ده فرزند از او متولد شد و از هر کدام از آنها قبیله‌ای، از قبایل عرب آن سامان به وجود آمدند.

بعضی سبأ را، نام سرزمین یمن، یا منطقه‌ای از آن دانسته‌اند. ظاهر قرآن مجید، در داستان سلیمان(ع) و هدهد، در سوره نمل، نیز نشان می‌دهد؛ که سبأ نام مکانی بوده است؛ آنجا که می‌گوید: ﴿وَجِئْتُكَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ﴾ در حالی که ظاهر آیه مورد بحث، این است که سبأ قومی بوده‌اند؛ که در آن منطقه می‌زیسته‌اند؛ زیرا ضمیر جمع مذکر هم به آنها باز گشته است؛ ولی منافاتی میان این دو تفسیر نیست؛ زیرا ممکن است سبأ در ابتدا نام کسی بوده، سپس تمام فرزندان و قوم او به آن نام نامیده شده‌اند و بعد این اسم، به سرزمین آنها نیز منتقل گردیده».

برخی پژوهشگران می‌نویسند: «سبأ، نام شهری، به مسافت سه منزل، از صنعا یمن و مردم آنجا را سبایی می‌نامند و در تورات - کتاب ملوک - این نام را شبا Shaba بیان کرده‌اند، سد مأرب اطراف آنجا را سبز و خرم کرده بود. برخی گمان کرده‌اند؛ که در مشرق، یمن جایی نزدیک به حضرموت کنونی بود. ملکه بلقیس، که در قرآن ذکر شده، معاصر سلیمان(ع) بود. و به موجب تورات کتاب اول پادشاهان، باب دهم - او - یعنی ملکه سبأ به حضور سلیمان رسید.»..

برخی از نویسندگان، نیز در زیر واژه سبأ می‌نویسند: «ناگفته نماند، مسکن قوم سبأ، سرزمین یمن فعلی بوده و آن روزگاران، بسیار مترقی و پیشرفته بوده است، در جانب شرقی صنعا پایتخت فعلی یمن [شمالی] به فاصله صد و بیست کیلومتر، دشت پهناوری است، که ظاهراً سرزمین سبأ بوده است. در کاوش‌های علما، آثار بسیاری از آنجا به دست آمده؛ که نشان دهنده یک تمدن عظیم، در روزگارهای گذشته است». برخی از پژوهشگران، در مقاله‌ای تحت عنوان سبأ، چنین آورده‌اند: «سبأ بر وزن صبا، قوم و مملکتی، در قسمت جنوب غربی جزیره العرب – عربستان - که اکنون یمن نام دارد؛ در هزاره اول ق. م. سبائیان یا قوم سبأ و دو قوم دیگر - معینیان و حمیریان - در تاریخ عربستان جنوبی نقش مهمی داشته‌اند. آنان را نخستین قوم عربستان جنوبی شمرده‌اند، که به آستانه تمدن گام نهادند... سرزمین این قوم، به جهت حاصل‌خیزی و نزدیکی به دریا و قرار گرفتن آن، بر سر راه هند؛ مزیت قاطعی برای آن فراهم آورد و تا پیش از ظهور اسلام؛ این ناحیه را مرکز شکوفایی ساخت. پایتخت دولت سبأ مأرب بود. واقعه‌ای که سبب انحطاط تمدن عربستان جنوبی گردید: شکستن سد مشهور مأرب بود؛ که کمی پیش از ظهور اسلام روی داد و مآخذ عربی، آن را همان سیل العرم که ذکرش در قرآن آمده است دانسته‌اند».

در مورد آبادی و وفور نعمت، در سبأ به ویژه، در پایتخت آن؛ آمده مأرب: «شهری بود که در انتهایی یکی از... دره‌ها قرار داشت و سیل‌های عظیم کوه‌های صراط از کنار آن می‌گذشت، در دهانه این دره و دامنه دو کوه بلق سد عظیم و نیرومندی بنا کردند و مجاری مختلف آب، در آن ایجاد کرده بودند، به قدری ذخیره آب پشت سد زیاد شد؛ که با استفاده از آن، توانستند باغ‌های بسیار زیبا و کشتزارهای پر برکت، در دو طرف مسیر رودخانه‌ای، که به سد منتهی می‌شد؛ ایجاد کنند... قریه‌های آباد این سرزمین؛ تقریباً به هم متصل بود و سایه‌های گسترده درختان، دست به دست هم داده بود. آن قدر میوه‌ها فراوان بر شاخسار آن ظاهر شده بود؛ که می‌گویند هر گاه کسی سبدی روی سر می‌گذاشت و از زیر آنها می‌گذشت؛ پشت سر هم میوه، در آن می‌افتاد و در مدت کوتاهی پر می‌شد».

ویژگی‌های جغرافیای سبأ

برخی نویسندگان می‌نویسند: «طول جغرافیایی سبأ ۶۴ درجه و عرض آن ۷ درجه و در اقلیم اول واقع است». یادآور می‌شود: «در روزگار باستان، سلطان نشین سبأ که در قرآن مجید، از آبادانی آن سخن به میان آمده است. در سرزمین یمن کنونی [شمالی] مستقر بوده است تا ظهور اسلام و فتوحات مسلمانان صدر اسلام، یمن به تصرف آنان در آمده و مردم آن به دین اسلام گرویدند. یمنی‌ها افتخار می‌کنند، که اجداد آنان، تنها مردمانی هستند؛ که بی‌هیچ مقاومتی در برابر ارتش اسلام، به دعوت حضرت علی(ع) مسلمان شدند.

در قرن دوم هجری، امام یحیی الهادی الحق، سلسله امامان زیدیه را، که تا سال ۱۳۴۱ ه ش ۱۹۶۲ در یمن حکمرانی کردند؛ بنیاد نهاد. در این سال، به دنبال مبارزاتی که به رهبری یکی از افسران یمن، به نام سلال، آغاز شده بود محمد البدر امام یمن فراری شد، پس از آن یک سلسله جنگ‌های پی در پی، میان طرفداران امام و طرفداران حکومت جمهوری در گرفت؛ که منجر به پیروزی جمهوری خواهان شد. یمن، تا قبل از استقلال، جزء متصرفات انگلستان بود، ولی در سال ۱۳۲۲ ه ش ۱۹۴۳ م. به استقلال رسید». در شهر ضالع ضریح حضرت شعیب(ع)، زیارتگاه مردم است.

منابع

1. اسدی، علی، مقاله «سبأ / سرزمین»، دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۵
2. فرزانه، محرم، اماکن جغرافیایی در قرآن
3. عرب، محمد حسن، دانشنامه اماکن جغرافیایی قرآن مجید
4. مکارم شیرازی، ناصر، قصه‌های قرآن