کعبه
کعبه از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: کعبه در قرآن - کعبه در تاریخ اسلامی - کعبه در معارف مهدویت - پرسش مرتبط ندارد
کعبه، خانه خدا، بنایی سنگی و چهار گوش به صورت مکعب که در شهر مکه و در مسجد الحرام قرار دارد و قبله مسلمانان است.
مقدمه
«کعبه» نام معروف و اختصاصی خانه خداست که در مسجدالحرام واقع شده و قبله مسلمانان است. این خانه توسط حضرت ابراهیم(ع) و با کمک فرزندش اسماعیل ساخته شده است.
اولین بقعهای از زمین که خلقت یافته، کعبه بوده و پس از آن تمام زمین هستی یافته است[۱].
در قرآن کریم آمده ﴿جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ﴾[۲]. این معنا ممکن است یا از نظر امور دینی باشد که قیام حج و مناسک به او است، یا از نظر امور دنیا که موجب ایمنی از قتل و غارت و آسایش ضعفا و فایده بردن تجار و کسبه باشد؛ زیرا مدتی از سال که مراسم حج برپا میشود و اجتماع همگانی در آنجا تشکیل میگردد، موجب قیام و برپا بودن مردم شده و در آن اوقات از تجاوز و تعدیها ایمن، و به جای قتل و غارت به اصلاح امور خود میپردازند. بعضی گفتهاند: حیات مردمان به کعبه است؛ زیرا هرگاه کعبه از جمعیت خالی شود و مردم حج را ترک کنند هلاک میشوند. این نام (کعبه) فقط در دو مورد از قرآن کریم (آیات ۹۶ و ۹۸ سوره مائده) آمده است.
علت نامگذاری کعبه
چرا کعبه را کعبه نامیدهاند؟ چند قول است. امام حسن مجتبی(ع) فرمود: گروهی از یهودیان خدمت رسول اکرم(ص) آمده پرسشهایی کردند. از جمله سئوال کردند: چرا بیت الله را کعبه مینامند؟ آن حضرت فرمود: چون در وسط دنیا قرار گرفته است[۳].
از امام صادق(ع) سؤال شد چرا کعبه را کعبه نامیدهاند؟ فرمود: برای این که ساختمان آن، بر چهارگوش و چهار دیوار بنا شده است. سؤال شد چرا چهارگوش ساخته شده فرمود: برای این که در مقابل بیت المعمور است و آن چنین است. سؤال شد، چرا بیت المعمور مربع خلق شده است؟ فرمود: برای این که بیت المعمور در مقابل عرش است و آن مربع است. سؤال شد چرا عرش مربع آفریده شده، فرمود: برای این که کلماتی که اسلام بر آنها استوار گشته، چهار کلمه است: «سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ اللَّهُ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَكْبَرُ»[۴].
نگاه کردن به کعبه عبادت است. امام ششم میفرماید: کسی که به خانه خدا نگاه کند و عارف به حق او باشد، همان طور که حرمت کعبه را میشناسد، خدای تعالی تمام گناهان او را میآمرزد و اندوه دنیا و آخرت را از او برطرف میسازد و مهماتش را کفایت میفرماید[۵].
امام هشتم(ع) میفرماید: علت این که خانه کعبه در وسط روی زمین قرار گرفته، این است که مردم شرق و غرب جهان، از نظر آمدن به سوی او برابر باشند[۶].
احکام کعبه
وجوب نماز به سوی آن، وجوب طواف به سوی آن، وجوب ذبح شرعی به سوی آن، وجوب دفن مسلمان به سوی آن، حرمت جنگ کردن در کنار آن، حرمت تعقیب نمودن پناهنده به آن، حرمت رو یا پشت کردن به آن هنگام تخلیه، استحباب قرار دادن شخص در حال احتضار به سوی آن، استحباب قرار گرفتن به هنگام خوابیدن و نشستن به سوی آن، استحباب قرار گرفتن به هنگام وضو و تلاوت قرآن و دعا به سوی آن، کراهت به جای آوردن نمازهای شبانه روز (پنجگانه) در داخل آن، کراهت (یا حرمت) ساختن بنایی مرتفعتر از آن (در کنار مسجدالحرام)، کافر و محکوم به اعدام شدن عامل هتک حرمت و آلوده به نجاست عمدی نمودن آن.
مشخصات ظاهری کعبه
شکل کعبه تقریباً مربع و قدری مستطیل است. دیوارهای آن از بیرون با سنگهای حجاری شده کبود رنگ که به آنها (صمّا) گفته میشود، یعنی سنگ سفت و سخت ساخته شده و از درون با سنگهای مرمر سیاه که پارهای از آنها منقوش و پارهای از دوره شاهان (بنی قلادون مصر) در آن به یادگار گذاشته شده، بنا گردیده است.
ساختمان کعبه از زمان عبدالله بن زبیر و حجاج ثقفی تا دوران ما، به همان شکل کنونی باقی مانده است. مشخصات کعبه بر اساس متر عبارت است از:
- طول ضلع درِ کعبه؛ یعنی از رکن اسود تا رکن عراقی ۶۸ / ۱۱ متر.
- طول رکن عراقی تا شامی، طرفی که حجر اسماعیل در آن قرار دارد. ۹۰/۹ متر.
- طول رکن شامی تا رکن یمانی ۰۴/ ۱۲ متر.
- طول رکن یمانی تا رکن اسود ۱۸/۱۰ متر.
بنای کعبه از سنگهای سیاه و سختی ساخته شده که با کنار زدن پرده از روی آن، کاملاً آشکار است. این سنگها که از زمان بنای کعبه از سال ۱۰۴۰ ق. تا به امروز بر جای مانده، از کوههای مکه به ویژه جبل الکعبه که در محله شُبَیکه مکه بوده، گرفته شده است. سنگها اندازههای مختلف دارد، به طوری که بزرگترین آنها با طول و عرض و ارتفاع ۱۹۰، ۵۰ و ۲۸ سانتیمتر و کوچکترین آنها با طول و عرض ۵۰ و ۴۰ سانتیمتر میباشد.
پایههای آن از سرب مذاب ساخته شده و بدین ترتیب بنایی است نسبتاً مستحکم و استوار. پیش از بنای قریش، کعبه دو در داشته است: یکی در ناحیه شرقی محل در فعلی و دیگری در ناحیه غربی که از یکی وارد و از دیگری خارج میشدهاند، اما قریش تنها در ناحیه شرقی آن دری نصب کرد. بعدها ابن زبیر در دیگر را گشود که به وسیله حجاج بسته شد و اکنون همان یک در باقی مانده است. این در تا به حال چندین بار عوض شده است و آخرین بار در سال ۱۳۹۸ قمری به دستور خالد بن عبدالعزیز در جدیدی ساخته و نصب گردید. ساختمان کعبه نیز از سال ۱۰۴۰ تا قرن اخیر تعمیر نشده بود، ولی در سال ۱۳۷۷ قمری و سپس ۱۴۱۷ به دستور سعود بن عبد العزیز و فهد بن عبدالعزیز در آن تعمیراتی صورت گرفت.
سقف کعبه به صورت دو سقفی است که با سه پایه چوبی که در میانه آن در یک ردیف قرار گرفته، نگهداری میشود. اطراف آن سنگهای مرمر نصب شده و در کنار آن پلکانی قرار دارد که برای رسیدن به سقف بالایی تعبیه شده است.
پیشتر به اندازههای اضلاع کعبه، اشاره کردیم و اکنون توضیح ذیل را از زبان مسؤول فعلی کعبه که از خاندان آل شیبه است و اینان از پیش از اسلام تا به امروز سدانت و حراست کعبه را در اختیار داشته و دارند میآوریم: بنای آن از سنگ سخت (الحجارة الصلبة الزرقاء) است. ارتفاع آن حدود پانزده متر (به طول دقیق ۸۵/۱۴) و طول جهتی که حجر (اسماعیل) در آن است و وجه برابرش ده متر و ده (به طور دقیق ۲۲/۱۰) سانتیمتر است و طول دو ضلع دیگر دوازده (به طور دقیق ۵۸/۱۱ متر) است. زاویههای کعبه نیز تقریباً به سمت جهات اربعه؛ شمال، جنوب، شرق و غرب است. حجرالاسود در ارتفاع ۱۰/۱ از زمین قرار گرفته و در کعبه نیز حدود دو متری از زمین مطاف ارتفاع دارد و با نردبان باید بالا رفت. کعبه از دریا حدود ۳۰۰ متر بالاتر است. محل کعبه تقریباً در وسط مسجدالحرام است و بیشتر به ضلع شرقی جنوبی مسجدالحرام نزدیک است تا به دو ضلع دیگر.
اطراف کعبه، میدان مطاف است و این یک دایره مستطیلی است که قطر شمالی جنوبی ۵۱ متر و قطر شرقی غربی آن ۴۱ متر است. دایره مطاف که خارج از مستطیل کعبه است، در غرب و جنوب با فاصله ۵۱ متر و شرق و شمال ۴۱ متر است. زمانی که ما در جهت شرقی از طرف باب السلام یا باب النبی وارد مسجدالحرام شویم و به کعبه نگاه کنیم، میبینیم این خانه، از پارچهای سیاه که آیاتی از قرآن را بر آن بافتهاند، پوشیده شده و با احتشام و جبروت جلوه میکند. این آیات قرآنی با رشته نقرهای طلافام بر آن بافته شده و اطراف آن را گرفته است. در کعبه نیز پوشیده از نقرهای است که طلای خالص روی آن گرفته و آیاتی با طلا بر روی آن برجسته شده است[۷].
تاریخچه کعبه
کعبه تاکنون ۱۲ بار تجدید بنا شده است. درباره تاریخ و سابقه کعبه آوردهاند: بنای آن به دو هزار سال قبل از آدم بر میگردد و آن را صراخ میگفتند. پس این خانه پیش از عهد آدم ابوالبشر بر پا بوده و حج میشده است، ولی طرز ستایش و نیایش آنان در دست نیست. اما در دورههای پس از آدم(ع)، هندوها و اعتقادات شان این بوده که بودا به زیارت کعبه رفته و در آن وقت روحاش در حجرالاسود حلول کرد؛ بدین جهت کعبه را محترم میشمردهاند. اعراب، قرنها پیش از اسلام نظر به این که نیای بزرگ عرب حضرت اسماعیل(ع) در بنای آن سهم به سزایی داشته، از نقاط حج دوردست به زیارت این خانه میآمدهاند. ایرانیان قبل از اسلام، کعبه را عزیز شمرده و معتقد بودهاند که روح اهورا مزدا در آن حلول کرده است. اما با ظهور اسلام، تمام خرافات و شرکها و بتپرستیها نابود شد و همگان این خانه را خانه خدا دانسته و اکنون خانه وحدت، خانه حقیقت و یکتاپرستی است.
امیرالمؤمنین علی(ع) در پاسخ مسائل مرد شامی فرمودند: دو هزار سال پیش از آدم، خانه کعبه حج میشده و ملائکه میآمدند و حج میکردند. پس این خانه، پرونده چندین هزار ساله دارد که امروز به دست نسل حاضر از مسلمین رسیده و قبله مسلمانان جهان است.
تاریخ گویای این مطلب است که هر کس از ستمکاران و گردنکشان که قصد اهانت به این خانه کرده، صاحب خانه آنها را عبرت جهانیان کرده و نابودشان ساخته است. بعضی مفسران ذیل آیه شریفه ﴿إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ﴾[۸] آوردهاند: بدان جهت بکّه نامیده شده که گردنهای ستمگران را میکوبد و کسی قصد سوء به آن نکرده، مگر آنکه خداوند او را شکست داده است. در داستان تُبَّع در روایت است که وقتی اراده بیاحترامی به این خانه را کرد، دیدگانش از حدقه بیرون آمد و به صورتش افتاد و در فتنه قرامطه یکی از آنان که خواست ناودان طلایی کعبه را سرقت کند از بام خانه سقوط کرد و هلاک شد[۹]. داستان ابرهه و اصحاب فیل نیز که در قرآن آمده نمونهای از این دست است.
نامهای کعبه
خانه خدا به چند اسم نامیده شده است. نامهای جداگانه هر کدام به فضیلتی اشاره دارد: صراخ، بیت الله، البیت، بیت الحرام[۱۰]، بیت العتیق، بیت المعمور[۱۱]، بکه، کعبه،بیت الله الحرام، بیت الحرم، بینه، حمساء، دار الصفا، دوار، ذات الودع، ضراح، قادس، قریة القدیمه، مذهب، ناذر.
خداوند خانه خدا را هفده بار و در چهارده آیه یاد کرده است: دوبار با واژه «الکعبه»، هفت بار با «البیت» یک بار با «بیت»، دوبار با «البیت الحرام» دوبار با «البیت العتیق»، یک بار با «بیتک المحرم» و دوبار با واژه «بیتی». «المسجد الحرام» نیز پانزده بار در قرآن کریم یاد شده است و یک بار تنها با واژه «المسجد» آمده است[۱۲].
امام پنجم(ع) میفرماید: خداوند بیت المعمور را محل توجه برای اهل آسمان و کعبه را برای اهل زمین قرار داد[۱۳].[۱۴]
منابع
پانویس
- ↑ ﴿إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ﴾ «بیگمان نخستین خانهای که برای (عبادت) مردم (بنا) نهاده شد همان است که در مکّه است، خجسته و رهنمون برای جهانیان» سوره آل عمران، آیه ۹۶.
- ↑ «خداوند، خانه محترم کعبه را (وسیله) برپایی (امور) مردم کرده است و (نیز) ماه حرام و قربانی (بینشان) و قربانیهای دارای گردنبند را؛ چنین است تا بدانید خداوند آنچه را در آسمانها و زمین است میداند و خداوند به هر چیز داناست» سوره مائده، آیه ۹۷.
- ↑ علل الشرایع (به نقل از راهنمای حرمین شریفین، ابراهیم غفاری، ج۱، ص۱۳۸).
- ↑ راهنمای حرمین شریفین، ابراهیم غفاری، ج۱، ص۱۳۸.
- ↑ کافی (به نقل از راهنمای حرمین شریفین، ابراهیم غفاری، ج۱، ص۱۳۵).
- ↑ وسائل الشیعه (به نقل از راهنمای حرمین شریفین، ابراهیم غفاری، ج۱، ص۱۳۵).
- ↑ آثار اسلامی مکه و مدینه، رسول جعفریان، ص۸۲.
- ↑ «بیگمان نخستین خانهای که برای (عبادت) مردم (بنا) نهاده شد همان است که در مکّه است، خجسته و رهنمون برای جهانیان» سوره آل عمران، آیه ۹۶.
- ↑ راهنمای حرمین شریفین، ابراهیم غفاری، ج۱، ص۱۴۳.
- ↑ سوره مائده، آیه ۲.
- ↑ ﴿وَالْبَيْتِ الْمَعْمُورِ﴾ «و سوگند به آن خانه آبادان» سوره طور، آیه ۴.
- ↑ حج و عمره در قرآن و حدیث، محمدی ری شهری، ص۹۳.
- ↑ راهنمای حرمین شریفین، ابراهیم غفاری، ج۱، ص۱۳۴.
- ↑ تونهای، مجتبی، محمدنامه، ص ۷۸۷.