آیه اشتری

این مدخل زیرشاخهٔ بحث آیات امامت امام علی است. آیه اشتری از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: آیه اشتری در حدیث - آیه اشتری از دیدگاه اهل سنت - پرسش مرتبط ندارد

آیه اشتری
ترجمه آیه
از مردم کسی است که جانش را در مقابل به دست آوردن خشنودی خدا می‌فروشد و خدا نسبت به بندگان مهربان است
مشخصات آیه
بخشی از	آیهٔ ۲۰۷ سورهٔ بقره قرآن کریم
محتوای آیه
دلالت آیه	دلالت بر افضلیت و امامت حضرت علی(ع)

آیه اشتری: ﴿وَمِنَ النَّاسِ مَن يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاء مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَؤُوفٌ بِالْعِبَادِ﴾؛ ، از جمله آیاتی است که در جریان هجرت رسول خدا(ص) از مکه به مدینه، نازل شده است. بر اساس روایاتی که در شأن نزول این آیه، وارد شده، هنگامی که رسول خدا(ص) عزم هجرت [به مدینه] کرد، علیّ بن أبی‌طالب(ع) را برای بازگرداندن دَیْن‌ها و امانت‌هایی که نزد ایشان بود به جای خود گمارد و دستور داد شبی که به سوی غار خارج می‌شود ـ در حالی که مشرکان خانه پیامبر(ص) را محاصره کرده و قصد ترور آن حضرت را داشتند، در رختخواب او بخوابد. آن حضرت آن شب را در بستر رسول خدا(ص) خوابید؛ در این هنگام بود که این آیه نازل شد. مفسران و متکلمان شیعه با استناد به این آیه بر برتری و افضلیت امام علی(ع) بر دیگران استدلال کرده‌اند. روشن است که پس از اثبات افضلیت، به حکم عقل، امامت آن حضرت به راحتی قابل اثبات خواهد بود. با این وجود برخی سعی کرده‌اند تا با خدشه در احادیث دال بر افضلیت امام علی(ع) که در تفسیر این آیه نقل شده‌اند، دلالت آیه بر امامت آن حضرت را زیر سؤال برند لذا گاه در سند آن احادیث مناقشه کرده‌اند و گاه در دلالت آنها.

شأن نزول

روایات صحیح و معتبری در منابع فریقین نقل شده که این آیه را در شأن امام علی(ع) دانسته‌اند به عنوان نمونه ثعلبی از علمای اهل سنت چنین نقل کرده که «هنگامی که رسول خدا(ص) عزم هجرت [به مدینه] کرد، علیّ بن أبی‌طالب(ع) را برای بازگرداندن دَیْن‌ها و امانت‌هایی که نزد ایشان بود به جای خود گذارد و دستور داد شبی که به سوی غار خارج شد ـ در حالی که مشرکان خانه ایشان را محاصره کرده بودند ـ در رختخواب او بخوابد، از این رو رسول خدا(ص) به علی(ع) فرمود: «ای علی، خودت را به عبای حضرمی سبز رنگ من بپیچ و در رختخواب من بخواب که اگر خدا بخواهد، از سوی مشرکان امر ناخوشایندی به تو نخواهد رسید». پس علی(ع) نیز چنین کرد.

آن‌گاه خدای عزّوجلّ به جبرئیل و میکائیل وحی فرستاد که: «همانا من میان شما دو نفر اخوّت و برادری برقرار کردم و عُمْر یکی از شما را از دیگری طولانی‌تر ساختم؛ پس کدام یک از شما زندگی دوستش را بر خود ترجیح می‌دهد؟». آن‌گاه هر دو زندگی را برای خود اختیار کردند و خداوند عزّوجلّ به آن دو وحی کرد: «آیا شما مثل علیّ بن أبی‌طالب نیستید؟ من میان او و محمّد برادری قرار دادم، پس علی در رختخواب او خوابید و جانش را فدای او کرد و زندگی او را برخود ترجیح داد. به زمین فرود آئید و او را از دشمنانش محافظت کنید». پس آن دو فرود آمدند و جبرئیل بالای سر و میکائیل پایین پای امیرالمؤمنین(ع) بود.جبرئیل گفت: آفرین، احسنت! از مثل تو ای پسر ابوطالب. خداوند به تو بر ملائکه مباهات می‌کند.

پس خداوند در حالی که رسولش به سوی مدینه در حرکت بود، [این آیه را] در شأن علیّ بن أبی‌طالب(ع) نازل فرمود که: ﴿وَمِنَ النَّاسِ مَن يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاء مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَؤُوفٌ بِالْعِبَادِ﴾».

احادیث مرتبط با آیه

در منابع معتبر تفسیری و روایی فریقین، احادیث صحیحی از ائمه هدی(ع) و برخی صحابه همچون ابن عباس نقل شده که شأن نزول آیه را امیرالمؤمنین(ع) می‌دانند.

به عنوان نمونه ابن‌عباس می‌گوید: پیامبر اکرم(ص) به علی(ع) فرمان داد که در بستر ایشان بخوابد و پیامبر(ص) رفت. علی بُرد سبز پیامبر(ص) را بر خود کشید و خوابید. برخی از دشمنان گفتند: «حمله کنید». برخی دیگر گفتند: «اکنون که خوابیده است و اگر می‌خواست بگریزد تا کنون گریخته بود». و چون صبح شد علی(ع) برخاست. او را گرفتند و گفتند: «همراهت کجاست»؟ گفت: «نمی‌دانم» و خداوند متعال در مورد خوابیدن علی(ع) در بستر پیامبر(ص) این آیه را نازل فرمود: ﴿ وَمِنَ النَّاسِ مَن يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاء مَرْضَاتِ اللَّهِ﴾ .

دلالت آیه

افضلیت امیرالمؤمنین(ع)

با توجه به آن دسته از احادیث، که شأن نزول این آیه را امیرالمؤمنین(ع) و جریان بیتوته آن حضرت در شبی به نام لیلة المبیت در فراش رسول خدا(ص) با هدف حفظ جان پیامبر اکرم(ص)، می‌دانند، می‌توان به این نتیجه رسید که آن کس که جان خود را جهت حفظ جان پیامبر به خطر می‌اندازد و از جان خود می‌گذرد، افضل و برتر از دیگران است چه اینکه بر اساس شواهد تاریخی و روایی دیگر، این از خودگذشتگی نسبت به هیچ شخص دیگری نقل نشده. نزول آیه‌ای از قرآن در این خصوص نیز شاهد دیگری بر افضلیت امیرالمؤمنین(ع) است.

امامت امیرالمؤمنین(ع)

با اثبات افضلیت امیرالمؤمنین(ع)،امامت آن حضرت براحتی قابل اثبات است؛ چراکه بر اساس حکم عقل، همه عقلای عالمحکم به لزوم تقدیم شخض افضل بر مفضول (پایین‌تر) کرده و مقدم کردن شخص مفضول را قبیح می‌دانند.

منابع

1. حسینی میلانی، سید علی، جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۵
2. برازش، علیرضا، تفسیر اهل بیت، ج۲
3. مکاتبه اختصاصی دانشنامه امامت و ولایت با محمد هادی فرقانی