آیه اشتری در حدیث

این مدخل زیرشاخهٔ بحث آیات امامت امام علی است. آیه اشتری در حدیث از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: آیه اشتری - پرسش مرتبط ندارد

آیه نجوی
ترجمه آیه
از مردم کسی است که جانش را در مقابل به دست آوردن خشنودی خدا می‌فروشد و خدا نسبت به بندگان مهربان است
مشخصات آیه
بخشی از	آیهٔ ۲۰۷ سورهٔ بقره قرآن کریم
محتوای آیه
دلالت آیه	دلالت بر افضلیت و امامت حضرت علی(ع)

آیه اشتری: ﴿وَمِنَ النَّاسِ مَن يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاء مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَؤُوفٌ بِالْعِبَادِ﴾؛ ، از جمله آیاتی است که در جریان هجرت رسول خدا(ص) از مکه به مدینه، نازل شده است. بر اساس روایاتی که در منابع فریقین در شأن نزول این آیه، وارد شده، هنگامی که رسول خدا(ص) عزم هجرت [به مدینه] کرد، به علیّ بن أبی‌طالب(ع) دستور داد شبی که به سوی غار خارج می‌شود ـ در حالی که مشرکان خانه پیامبر(ص) را محاصره کرده و قصد ترور آن حضرت را داشتند، در رختخواب او بخوابد. آن حضرت آن شب را در بستر رسول خدا(ص) خوابید؛ در این هنگام بود که این آیه نازل شد. محدثان بسیاری اط شیعه و اهل سنت روایات شأن نزول این آیه درباره امام علی(ع) را از اهل بیت(ع) و برخی صحابه همچون ابن عباس نقل کرده‌اند، مفسران و متکلمان شیعه با استناد به این آیه بر برتری و افضلیت امام علی(ع) بر دیگران استدلال کرده‌اند. روشن است که پس از اثبات افضلیت، به حکم عقل، امامت آن حضرت به راحتی قابل اثبات خواهد بود.

شأن نزول

روایات صحیح و معتبری در منابع فریقین نقل شده که این آیه را در شأن امام علی(ع) دانسته‌اند به عنوان نمونه ثعلبی از علمای اهل سنت چنین نقل کرده که «هنگامی که رسول خدا(ص) عزم هجرت [به مدینه] کرد، علیّ بن أبی‌طالب(ع) را برای بازگرداندن دَیْن‌ها و امانت‌هایی که نزد ایشان بود به جای خود گذارد و دستور داد شبی که به سوی غار خارج شد ـ در حالی که مشرکان خانه ایشان را محاصره کرده بودند ـ در رختخواب او بخوابد، از این رو رسول خدا(ص) به علی(ع) فرمود: «ای علی، خودت را به عبای حضرمی سبز رنگ من بپیچ و در رختخواب من بخواب که اگر خدا بخواهد، از سوی مشرکان امر ناخوشایندی به تو نخواهد رسید». پس علی(ع) نیز چنین کرد.

آن‌گاه خدای عزّوجلّ به جبرئیل و میکائیل وحی فرستاد که: «همانا من میان شما دو نفر اخوّت و برادری برقرار کردم و عُمْر یکی از شما را از دیگری طولانی‌تر ساختم؛ پس کدام یک از شما زندگی دوستش را بر خود ترجیح می‌دهد؟». آن‌گاه هر دو زندگی را برای خود اختیار کردند و خداوند عزّوجلّ به آن دو وحی کرد: «آیا شما مثل علیّ بن أبی‌طالب نیستید؟ من میان او و محمّد برادری قرار دادم، پس علی در رختخواب او خوابید و جانش را فدای او کرد و زندگی او را برخود ترجیح داد. به زمین فرود آئید و او را از دشمنانش محافظت کنید». پس آن دو فرود آمدند و جبرئیل بالای سر و میکائیل پایین پای امیرالمؤمنین(ع) بود.جبرئیل گفت: آفرین، احسنت! از مثل تو ای پسر ابوطالب. خداوند به تو بر ملائکه مباهات می‌کند.

پس خداوند در حالی که رسولش به سوی مدینه در حرکت بود، [این آیه را] در شأن علیّ بن أبی‌طالب(ع) نازل فرمود که: ﴿وَمِنَ النَّاسِ مَن يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاء مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَؤُوفٌ بِالْعِبَادِ﴾».

احادیث مرتبط با آیه

در منابع معتبر تفسیری و روایی فریقین، احادیث صحیحی از ائمه هدی(ع) و برخی صحابه همچون ابن عباس نقل شده که شأن نزول آیه را امیرالمؤمنین(ع) می‌دانند.

احادیث شیعه

روایات امام سجاد(ع)

روایت اول

«عن السّجّاد(ع): أَوَّلُ مَنْ شَرَی نَفْسَهُ لِلَّهِ عَلِیُّ‌بْنُ‌أَبِی‌طَالِبِ(ع) کَانَ الْمُشْرِکُونَ یَطْلُبُونَ رَسُولَ اللَّهِ(ص) فَقَامَ مِنْ فِرَاشِه.»

امام سجاد(ع) می‌فرمایند: اوّلین کسی که جان خود را [در راه رضای خدا] فروخت (دست از جان خود شست)، علیّ‌بن‌ابی‌طالب(ع) بود. مشرکین [وقتی پیامبر(ص) را در بستر خود ندیدند] در پی قتل رسول‌خدا(ص) رفتند و علی(ع) از بستر پیامبر(ص) برخاست.

روایت دوم

«عن لسّجّاد(ع)- نَزَلَتْ فِی عَلِیٍّ(ع) حِینَ بَاتَ عَلَی فِرَاشِ رَسُولِ اللَّهِ(ص)»}

امام سجاد(ع) می‌فرمایند: این آیه، در شأن حضرت علی(ع) هنگامی‌که در بستر رسول‌خدا(ص) خوابید، نازل شده است.

روایت امام عسکری از امام هادی(ع)

«عن الهادی(ع):- السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ(ع) وَ سَیِّدَ الْوَصِیِّین... أَنْتَ لَمَّا أَبَاتَکَ النَّبِیُّ(ص) وَ أَمَرَکَ أَنْ تَضْجَعَ فِی مَرْقَدِهِ وَاقِیاً لَهُ بِنَفْسِکَ أَسْرَعْتَ إِلَی إِجَابَتِهِ مُطِیعاً وَ لِنَفْسِکَ عَلَی الْقَتْلِ مُوَطِّناً فَشَکَرَ اللَّهُ تَعَالَی طَاعَتَکَ وَ أَبَانَ عَنْ جَمِیلِ فِعْلِکَ بِقَوْلِهِ جَلَّ ذِکْرُهُ ﴿ وَمِنَ النَّاسِ مَن يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاء مَرْضَاتِ اللَّهِ.﴾»

امام عسکری(ع) از پدرش نقل می‌کنند که ایشان در روز غدیر أمیرالمؤمنین را این‌گونه زیارت می‌نمود:سلام بر تو ای امیرمؤمنین! و ای سرور اوصیاء!..». آنگاه که پیامبر(ص) تو را امر فرمود که شب در بسترش دراز بکشی و جانت را برای محافظت از ایشان سپرگردانی، تو خواسته‌ ایشان را به سرعت اجابت نمودی و خودت را برای کشته‌شدن آماده کردی. پس خداوند متعال، با بیان این آیه ﴿ وَمِنَ النَّاسِ مَن يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاء مَرْضَاتِ اللَّهِ﴾ فرمانبری تو را قدر نهاد و زیبایی کارت را واضح و آشکار نمود.

روایت امام باقر(ع)

«عن الباقر(ع): نَزَلَتْ فِی عَلِیِّ‌بْنِ‌أَبِی‌طَالِبٍ(ع) حِینَ بَذَلَ نَفْسَهُ لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ(ص) لَیْلَهًَْ اضْطَجَعَ عَلَی فِرَاشِ رَسُولِ اللَّهِ(ص) لَمَّا طَلَبَتْهُ کُفَّارُ قُرَیْشٍ.»

امام باقر(ع) می‌فرمایند: این آیه در شأن علیّ‌بن‌ابیطالب(ع) نازل شد؛ زمانی‌که جانش را در راه خدا و رسولش فدا کرد؛ همان شبی که کافرانقریش به دنبال رسول‌خدا(ص) بودند و او در بستر حضرت [برای حفظ جان ایشان] به پهلو دراز کشید.

روایت علی بن ابراهیم

«عن علیّ‌بن‌إبراهیم: ذَاکَ أَمِیرُ‌الْمُؤْمِنِینَ(ع)»

علی‌بن‌ابراهیم می‌گوید: منظور، از این آیه، امیرالمؤمنین(ع)، است.

روایت ابن عباس

«ابن‌عباس:- إِنَّ النَّبِیَّ(ص) أَمَرَ عَلِیّاً(ع) أَنْ یَنَامَ عَلَی فِرَاشِهِ فَانْطَلَقَ النَّبِیُّ(ص) برد {بِبُرْدٍ} أَخْضَرَ لِرَسُولِ اللَّهِ(ص) فَقَالَ بَعْضُهُمْ شُدُّوا عَلَیْهِ فَقَالُوا: الرَّجُلُ نَائِمٌ، وَ لَوْ کَانَ یُرِیدُ أَنْ یَهْرُبَ لَفَعَلَ فَلَمَّا أَصْبَحَ قَامَ عَلِیٌّ(ع) فَأَخَذُوهُ فَقَالُوا: أَیْنَ صَاحِبُکَ؟ فَقَالَ: مَا أَدْرِی. فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَی فِی عَلِیٍّ(ع) حِینَ نَامَ عَلَی الْفِرَاشِ ﴿ وَمِنَ النَّاسِ مَن يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاء مَرْضَاتِ اللَّهِ﴾»

ابن‌عباس می‌گوید: پیامبر اکرم(ص) به علی(ع) فرمان داد که در بستر ایشان بخوابد و پیامبر(ص) رفت. علی بُرد سبز پیامبر(ص) را بر خود کشید و خوابید. برخی از دشمنان گفتند: «حمله کنید». برخی دیگر گفتند: «اکنون که خوابیده است و اگر می‌خواست بگریزد تا کنون گریخته بود». و چون صبح شد علی(ع) برخاست. او را گرفتند و گفتند: «همراهت کجاست»؟ گفت: «نمی‌دانم» و خداوند متعال در مورد خوابیدن علی(ع) در بستر پیامبر(ص) این آیه را نازل فرمود: ﴿ وَمِنَ النَّاسِ مَن يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاء مَرْضَاتِ اللَّهِ﴾ .

احادیث اهل سنت

در شرح نهج البلاغه ج ۳ ص۲۷۰ چنین آمده که ابو جعفر اسکافی گفته: داستان در بستر رسول اکرم(ص) خوابیدن حضرت على(ع)، به تواترثابت شده و جز شخص دیوانه یا بى‌دین کسی آن را انکار نمی‌کند و همه مفسرین روایت نموده‌اند که آیه ﴿وَمِنَ النَّاسِ مَن يَشْرِي﴾ تا آخر آیه در شب خوابیدن حضرت على(ع) جاى حضرت رسول(ص) و درباره على(ع) نازل شده است.

روایات ابن عباس

روایت اول

از ابن‌عباس نقل شده است که گفت: «علی(ع) جان خود را فروخت، لباس پیامبر(ص) را پوشید و در جای او خوابید. ابن عباس گفت: مشرکان به رسول خدا(ص) سوء قصد داشتند؛ آن‌گاه ابوبکر آمد در حالی که علی(ع)خواب بود. ابن عباس گفت: ابوبکر می‌پنداشت که او پیامبر خداست، از این‌رو گفت: ای پیامبر خدا! علی(ع) به وی گفت: همانا پیامبر خدا به سوی چاه میمون حرکت کرده است، پس او را دریاب. ابن عباس گفت: ابوبکر حرکت کرد و با او داخل غار شد. علی(ع) را رها ساخت در حالی که به او سنگ پرتاب می‌شد، چنان که به پیامبر خدا سنگ می‌زدند و علی(ع) به خود می‌پیچید و فریاد می‌زد و سرش را در پیراهن فرو برده بود و تا صبح بیرون نیاورد. سپس سرش را باز کرد، پس مشرکان او را سرزنش کردند و گفتند: دوست تو را با سنگ می‌زدیم، اما او ناله نمی‌کرد در حالی که تو فریاد می‌زدی و ما آن را خوش نمی‌داریم»

این حدیث در منابعی آمده است که از نظر اهل سنت بسیار معتبرند که از آن جمله می‌توان به مسند أحمد و صحیح ترمذی اشاره کرد. هم‌چنین محدّثان بسیار بزرگ و مشهوری آن را روایت کرده‌اند و رجالیانی نامدار، به روشنی تمام به صحّت آن اذعان کرده‌اند. اندیشمندانی هم‌چون:

1. حاکم نیشابوری؛
2. ابن عبدالبرّ قرطبی؛
3. جمال الدین مزّی<؛
4. شمس الدین ذهبی؛
5. ابوبکر هیثمی؛
6. ابن حجر عسقلانی.

روایت دوم:

حاکم نیشابوریحدیث دیگری را نقل و تصحیح کرده است و ذهبی نیز در تصحیح آن با حاکم موافقت کرده است. حاکم در مستدرک می‌نویسد: «ابوبکر أحمد بن اسحاق، از زیاد بن خلیل شوشتری، از کثیر بن یحیی، از ابوعوانه، از ابوبلج، از عمرو بن میمون، از ابن عباس برای ما روایت کردند که گفت: علی(ع) جان خویش را فروخت و پیراهن پیامبر(ص) را پوشید و در جای ایشان خوابید، در حالی که مشرکان به رسول خدا(ص) سوء قصد داشتند رسول خدا(ص) عبای خود را به علی(ع) پوشاند در حالی که قریش می‌خواستند پیامبر(ص) را بکشند. پس به سوی علی(ع) سنگ پرتاب می‌کردند و می‌پنداشتند او پیامبر(ص) است که عبا پوشیده و علی(ع) ناله می‌کرد. چون دیدند او علی(ع) است، او را سرزنش کردند و گفتند تو ناله می‌کنی در حالی که دوست تو ناله نمی‌کرد و ما آن را از تو توقع نداریم.

این حدیث را هر چند مسلم و بخاری نیاورده‌اند، امّا صحیح الإسناد است و ابوداوود طیالسی و غیر او از ابوعوانه با اندکی اضافه روایت کرده‌اند و بکر بن محمّد صیرفی در مرو بر ما حدیث کرد که عبید بن قنفذ بزّار، از یحیی بن عبدالحمید حمانی، از قیس بن ربیع، از حکیم بن جبیر، از علی بن حسین برای ما حدیث نقل کردند که گفت: همانا نخستین کسی که جانش را برای طلب خشنودی خداوند فروخت علیّ بن أبی‌طالب(ع) بود.

روایت ثعلبی

ثعلبى در تفسیرش روایت کرده که: چون پیامبر خدا(ص) اراده هجرت به سوى مدینه کرد، على(ع) را در مکه به جاى خود گذارد تا دیون پیامبر و ودایعى که خدمت حضرت گذارده بودند، رد کند؛ و در شب خروج به سوى غار، در حالی که مشرکین اطراف خانه را گرفته و قصد کشتن حضرت را داشتند، به على امر فرمود که در بستر او بخوابد، از این رو امر کرد: بُرد سبز حضرمى مرا به خود بپیچ و در بستر من بخواب، یقین بدان که از ناحیه مشرکین به تو آسیبى نخواهد رسید. انشاء اللّه. على(ع) به دستور حضرت عمل کرد و در نتیجه خداوند به جبرئیل و میکائیل وحى فرستاد که: من بین شما، برادرى افکندم و عمر یکى از شما دو نفر، طولانی‌تر از دیگرى است؛ اینک کدامیک از شما برادر خود را بر خود مقدم می‌دارد؟ هر دو طول زندگى را برای خود اختیار نمودند، سپس خداوند وحى فرستاد که: چرا شما مثل على(ع) نبودید، من بین او و محمّد(ص) عقد برادرى بستم، او در جاى پیغمبر خوابید و جان خود را براى فدا نمودن آماده ساخت و او را بر خود مقدّم داشت، فرود آیید و او را از دست دشمنان حفظ کنید. هر دو فرود آمدند،جبرئیل نزد سر حضرت على(ع) و میکائیل نزد پاى او نشستند، جبرئیل بانگ زد: «بخّ بخّ من مثلک یا علىّ! یباهى اللّه تبارک و تعالى بک الملائکة» (مبارک باد! مبارک باد! کیست مانند تو اى على که خداوند به وجود تو بر ملائکه مباهات فرماید) و در حالی که پیامبر خدا(ص)، روانه مدینه بود، خداوند این آیه را در شأن على(ع) نازل فرمود: ﴿وَمِنَ النَّاسِ مَن يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاء مَرْضَاتِ اللَّهِ﴾

ابن عباس گوید که این، آیه در حال فرار کردن پیامبر(ص) با ابى‌بکر از دست مشرکین به سوى غار و خوابیدن حضرت على در جاى او نازل شده است.

این حدیث ثعلبى را دیگران هم با طول و تفصیلش، روایت نموده‌اند.

داستان لیلة المبیت (شب خوابیدن) در منابع دیگری از اهل سنت نیز آمده است

دلالت آیه

افضلیت و امامت امیرالمؤمنین(ع)

با توجه به آن دسته از احادیث، که شأن نزول این آیه را امیرالمؤمنین(ع) و جریان بیتوته آن حضرت در شبی به نام لیلة المبیت در فراش رسول خدا(ص) با هدف حفظ جان پیامبر اکرم(ص)، می‌دانند، می‌توان به این نتیجه رسید که آن کس که جان خود را جهت حفظ جان پیامبر به خطر می‌اندازد و از جان خود می‌گذرد، افضل و برتر از دیگران است چه اینکه بر اساس شواهد تاریخی و روایی دیگر، این از خودگذشتگی نسبت به هیچ شخص دیگری نقل نشده. نزول آیه‌ای از قرآن در این خصوص نیز شاهد دیگری بر افضلیت امیرالمؤمنین(ع) است.

با اثبات افضلیت امیرالمؤمنین(ع)،امامت آن حضرت براحتی قابل اثبات است؛ چراکه بر اساس حکم عقل، همه عقلای عالمحکم به لزوم تقدیم شخض افضل بر مفضول (پایین‌تر) کرده و مقدم کردن شخص مفضول را قبیح می‌دانند.

منابع

1. حسینی میلانی، سید علی، جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۵