آیه
متن این جستار آزمایشی و غیرنهایی است. برای اطلاع از اهداف و چشم انداز این دانشنامه به صفحه آشنایی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت مراجعه کنید.
- اين مدخل از چند منظر متفاوت، بررسی میشود:
- در این باره، تعداد بسیاری از پرسشهای عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل آیه (پرسش) قابل دسترسی خواهند بود.
آیه: پارهای از حروف یا کلمات یا جملههای قرآن، واقع در یک سوره با فاصله معیّن و جدا از قبل و بعد
مفهوم آیه
- در ریشه آیه، میان لغویان اختلاف است. ابن فارس اصل آن را (اَیَیَ) به معنای مکث و انتظار میداند[۱].
- جوهری و مصطفوی ریشه آن را "اَوی، یأوی" به معنای توجّه و قصد میدانند[۲].
- "اَ اْ یَ" قول دیگری است که ابن فارس نقل میکند[۳].
- ابن دُرَیْد میگوید: آیه از اَیْ به معنای آشکار کردن گرفته شده[۴].
- راغب آن را با تشدید یاء (اَیّ) به صورت یک احتمال ذکر میکند و میگوید: درست آن است که از تَأَیّی، به معنای تثبُّت و پایداری[۵] أخذ شده باشد.
- لغویان برای آیه چند معنا گفتهاند:
آیه در قرآن
- کلمه آیه در قرآن ۸۶ بار مفرد و ۲۹۶ بار به صورت جمع آمده است[۸].
- از نظر مفسّران و لغویان، "آیه" در قرآن به یکی از معانی ذیل به کار رفته است:
- نشانه که ریشه همه معانی دیگر است:
وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ
[۹].
- دلیل و برهان:
...ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ...
[۱۰].
- معجزه:
وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ...
[۱۱].
- درس و عبرت:
لَقَدْ كَانَ فِي يُوسُفَ وَإِخْوَتِهِ آيَاتٌ لِلسَّائِلِينَ
[۱۲].
- بنا و عمارت:
أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ
[۱۳].
- قدرت و سلطه:
...فَلَا يَصِلُونَ إِلَيْكُمَا بِآيَاتِنَا...
[۱۴].
- آیه قرآن:
هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ...
[۱۵].
- به هر کدام از آیات قرآن به تناسب معانی لغوی، آیه گفته میشود. در تعریف آیه قرآن گفتهاند: قطعهای از قرآن است که در سورهای واقع شده و شروع و پایان دارد و از چند جمله یا کلمه گرچه برخی در تقدیر باشند تشکیل شده[۱۶].
- علامه طباطبایی میگوید: آیه، قطعهای از قرآن است که جدا از قبل و بعدش قابل تلاوت باشد [۱۷].
نخستین و واپسین
- در جمع میان سه نظر میتوان گفت: پنج آیه اوّل سوره علق، نخستین آیاتی است که مقارن بعثت نازل شده و مورد اتّفاق است؛ سپس چند آیه از ابتدای سوره مدّثّر (پس از دوره سه ساله فترت وحی) نازل شد؛ ولی سوره فاتحه الکتاب نخستین سوره کامل بود نه نخستین آیات که نازل شد؛ یعنی چند آیه از سوره علق و مدّثّر در آغاز، عنوان سوره نداشتند و با نزول بقیّه آیههای سوره، این عنوان را یافتند [۱۹].
- اختلاف آرا در مورد واپسین آیه بیشتر است:
- آیات سوره نصر (به نقل از ابن عبّاس)؛
- آیات سوره مائده (به نقل از عایشه)؛
- آیه
فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ...
[۲۰]؛
يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ...
[۲۱](به نقل صحیح بخاری از براء بن عازب)؛
لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ...
[۲۲](روایت دیگری از ابن عباس)؛
- آیه ربا:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا
[۲۳](به روایت دیگری از بخاری)[۲۴]. ابوبکر باقلانی بر آن است که هیچ یک از این اقوال را نمیتوان به رسول خدا(ص) نسبت داد؛ زیرا هر کدام از راویان، این آیات را از روی اجتهاد یا گمان، واپسین آیه میدانند[۲۵]؛
- آیه
وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ
[۲۶] رأی مشهور مفسّران این است که حضرت رسول پس از نزول آن، بیش از ۲۱ روز در حیات نبود. این قول را سیوطی از طرق گوناگون از ابن عبّاس روایت کرده[۲۷]؛
- آیه اکمال:
...الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ...
[۲۸] که در بازگشت پیامبر(ص) از حَجّة الوداع در غدیر خُم نازل شد؛ زیرا سوره مائده، احکامی را در بر دارد که پایان جنگها و نیز کمال و استقرار اسلام را میرساند؛ به ویژه که این آیه از پایان کار رسالت خبر میدهد؛ بنابراین مناسب است که واپسین آیه، از واپسین سوره (مائده) باشد[۲۹].
کوتاهترین و بلندترین آیه
- با صرف نظر از حروف مقطّعه، کوتاهترین آیه از جهت تعداد کلمات،
مُدْهَامَّتَانِ
[۳۰][۳۱] و از جهت تعداد حروف،
وَالْفَجْرِ
[۳۲] و
وَالْعَصْرِ
[۳۳] و مانند آن دو است[۳۴].
- بلندترین آیه،
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ...
[۳۵] است که به آیه دَیْن معروف شده و یک صفحه کامل مصحف با رسم الخط عثمان طه را تشکیل میدهد.
اقسام آیات
محکم و متشابه
- در یک جای قرآن، آیات به دو دسته تقسیم شده است: محکمات و متشابهات:
هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ...
[۳۶].
- مفسّران در مقصود از محکم و متشابه آرای متفاوتی دارند. رشید رضا برای آن ده قول ذکر کرده است [۳۷].
- علامه طباطبایی میگوید: میتوان نزدیک بیست قول در آن یافت. محکمات، نزد مفسّران، آیاتی است که معنای آنها روشن است و با معنای غیر مراد اشتباه نمیشود. به این دسته آیات باید ایمان داشت و به آنها عمل کرد. متشابهات، آیاتی هستند که ظاهرشان مقصود نیست و مراد واقعی آنها را که تأویلشان است، جز خدا کسی نمیداند. به اینگونه آیات نیز باید ایمان داشت؛ ولی از پیروی و عمل به آنها باید خودداری کرد؛ البتّه به نظر دانشمندان شیعه، تأویل آیات متشابه را پیامبر(ص) و امامان(ع) نیز میدانند[۳۸].
- به نظر علامه طباطبایی، لازمه آشکار جمله
هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ
این است که آیات متشابه از جهت مدلول و مراد، به محکمات برمیگردند، و از روایات به دست میآید که متشابه در رساندن مدلول خود استقلال ندارد و به واسطه ردّ آن به محکمات روشن میشود؛ بنابراین در قرآن، آیهای که هیچگونه دسترس به مقصود واقعیاش نباشد، وجود ندارد[۳۹].
- بیشترین آیات متشابه، در خصوص صفات و افعال خدا است: مانند:
اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ...
[۴۰]. تشابه در کلمه نور است که خداوند با آن وصف شده.
...يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ...
[۴۱]. در این آیه، تشابه در یَد (دست) است که به خدا نسبت داده شده است.
- با ارجاع این آیات به محکمات، آنها نیز از صفت محکم برخوردار میشوند؛ محکماتِ آنها مانند:
لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ
[۴۲]،
سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَصِفُونَ
[۴۳]،
لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ
[۴۴]. عدد آیات متشابه از دویست تجاوز نمیکند[۴۵].
ناسخ و منسوخ
- این تقسیم، برگرفته از این دو آیه است:
مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا
[۴۶]،
وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ...
[۴۷].
- جواز و وقوع نسخ و عدم آن در آیات قرآن و شناخت ناسخ و منسوخ، از آغاز مورد توجّه و تحقیق قرآنپژوهان بوده و از مهمترین مبادی فهم قرآن و احکام تشریعی آن شناخته شده است. برای آیات قرآن، سه قسم نسخ برشمردهاند:
- نسخ حکم و تلاوت: یعنی آیهای پس از نزول و بیان یک یا چند حکم، همراه با حکم آن، به کلّی محو شود. این نوع نسخ را گروهی از اهل حدیث و جمعی از محدّثان غیر محقّق پذیرفتهاند؛ امّا از دیدگاه بیشتر قرآنپژوهان مردود است؛ زیرا لازمه قبول چنین نسخی، پذیرفتن تحریف قرآن است.
- نسخ تلاوت و بقای حکم: یعنی آیهای محو شود؛ ولی حکمی که بیان کرده باقی بماند و به آن عمل شود. بیشتر مفسّران و دانشمندان اهل سنّت اینگونه نسخ را پذیرفتهاند؛ امّا شیعه به دو دلیل آن را مردود میداند:
- نسخ حکم و بقای تلاوت: یعنی شکل آیه با همان بلاغت و اعجاز باقی باشد و تلاوت شود؛ امّا حکم آن با جای گزینی آیهای دیگر از جانب خداوند نسخ گردد. این همان نسخ معروف و مورد اتّفاق قرآنپژوهانی است که جواز و وقوع نسخ را پذیرفتهاند[۴۸].
تقسیمات دیگر
- سیوطی آیات را از جهت نزول، اینگونه تقسیم میکند: آیات مکّی و مدنی، سفری و حضری، تابستانی و زمستانی، فراشی و نومی، زمینی و آسمانی، لیلی و نهاری[۴۹]. و نیز از جهت محتوا و ویژگیهای دیگر نیز آنها را به ۳۴ دسته تقسیم کردهاند؛ مانند: آیات الاحکام، آیات استدراج، آیات ناسخ، آیات منسوخ. برای بعضی از آیات، نام نیز نهادهاند که تعدادشان بالغ بر یک صد آیه است؛ مانند: آیه تبلیغ[۵۰]،
- آیه ولایت
إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ
[۵۱]،
- آیه حجاب
وَقُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاء بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاء بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاء وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِن زِينَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ
[۵۲]،
- آیة الکرسی
اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِمَا شَاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَلَا يَئُودُهُ حِفْظُهُمَا وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ
[۵۳][۵۴].
- در بیان پیامبر(ص)، امامان(ع) و اصحاب عناوین و صفاتی برای بعضی آیات قرآن آمده است؛ مانند محکمترین آیه:
إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ
[۵۵].
- جامعترین یا هراس انگیزترین آیه:
فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ
[۵۶]. پیامبر(ص) فرمود: عظیمترین آیه، آیة الکرسی
اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِمَا شَاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَلَا يَئُودُهُ حِفْظُهُمَا وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ
[۵۷] است.
- از امام علی(ع) نقل شده که شما اهل عراق میگویید: امیدوار کنندهترین آیه،
قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ...
[۵۸] است؛ امّا ما اهل بیت میگوییم: این آیه است:
وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضَى
[۵۹][۶۰].
ترتیب آیات
- درباره نظم و ترتیب آیات میان قرآنپژوهان دو دیدگاه وجود دارد: بیشتر محقّقان اهل سنت و شیعه برآنند که جایگاه آیات در سورهها با هدایتِ رسول(ص) به وسیله جبرئیل و دستور حضرت به اصحاب معیّن میشد؛ بنابراین، ترتیب موجود توقیفی است؛ یعنی تغییر آن جایز نیست. اینان میگویند:صحابه حافظ قرآن که تا آخر عمر پیامبر(ص) و پس از او نیز میزیستند، قرآن را با همان ترتیب زمان حضرت روایت میکردند.
- زید بن ثابت خود یکی از حافظان و راویان قرآن بود و به دستور ابوبکر مأمور تدوین قرآن به شکل مصحف شد. او آیات را براساس مرسوم زمان رسول خدا(ص) مرتّب و مدوّن کرد و هیچگونه اختلافی میان مسلمانان در ترتیب آیات پدید نیامد[۶۱]. روایاتی که در این باره وارد شده، دلیلی دیگر بر این مدّعا است. عثمان بن ابیعاص میگوید: ما نزد پیامبر(ص) بودیم. دیدیم دیدگان خود را بالا برد و در نقطهای متمرکز کرد و فرمود: جبرئیل هماکنون بر من فرود آمد و گفت: آیه
إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ
[۶۲] را در این جای سوره نحل قرار دهم[۶۳]؛ افزون بر این، اگر ترتیب موجود تغییر یابد، از اعجاز بیانی قرآن کاسته میشود و این، دلیل بر ترتیب آیات بر اساس وحی خدا و امر پیامبر(ص) بوده است[۶۴].
- سیوطی نظریّه توقیفی بودن را اجماعی میداند و آن را از زرکشی و ابوجعفر بن زبیر نقل میکند[۶۵].
- عدّهای دیگر معتقدند که ممکن است آیات قرآن در زمان پیامبر مرتّب شده باشد؛ امّا پس از وی، ذوق، سلیقه و اجتهاد اصحاب در نظم و ترتیب موجود نقش داشته است. به نظر علامه طباطبایی، روایات جمع اوّل قرآن (زمان ابوبکر) مؤید این است که اجتهاد اصحاب در ترتیب آیات دخالت داشته، و روایت عثمان بن ابیعاص، فقط ترتیب بعضی از آیات نه تمام آنها را به دست پیامبر(ص) ثابت میکند و اگر بپذیریم که همه آیات به دستور حضرت مرتب شده، بدان معنا نیست که آن چه را اصحاب منظّم و مرتّب کردهاند، همان ترتیب زمان رسول خدا(ص) است و فقط این مطلب را میرساند که آنان تعمّدی بر تغییر موارد روشن و مسلّم نداشتهاند؛ امّا در جایی که آشکار نبود و نمیدانستند، اطمینانی به حفظ ترتیب آن حضرت نیست؛ هم چنین طبق روایات، او آیات مکّی را در سورههای مکّی و آیات مدنی را در سورههای مدنی قرار میداد؛ امّا آن چه هماکنون دیده میشود، وجود آیات مکّی در سورههای مدنی و بالعکس است و اجماعی که بر وحدت ترتیب فعلی با ترتیب زمان پیامبر ادّعا شده، اجماع منقول است و نمیتوان بر آن تکیه کرد[۶۶].
تعداد آیات
- در شمار آیات قرآن اختلاف است. یکی از عوامل این اختلاف آن است که پیامبر(ص) هنگام تلاوت، در انتهای هر آیه وقف میکرد و روشن میشد که آن جا پایان آیه است؛ سپس برای تکمیل و ارتباط سخن، آن را به آیه بعد وصل میکرد و شنونده گاهی میپنداشت که در آن جا فاصله و وقفی نیست و دو آیه را یکی میشمرد؛ بنابراین، اختلاف روایات در موارد وصل و وقف، سبب اختلاف در شمار آیات شد و در پی آن، مکتبهای گوناگونی در این باره پدید آمد که عبارتند از مکتب کوفی: ۶۲۳۶ آیه؛ مدنی: (دو عدد دارد) ۶۰۰۰ و ۶۲۱۴ آیه؛ بصری: ۶۲۰۴ آیه، و شامی: ۶۲۲۵ آیه[۶۷].
- عدد کوفی چون به علی(ع) منسوب است، نزد دانشمندان علوم قرآن و تفسیر به واقعیّت نزدیکتر و از اعتبار ویژهای برخوردار است. عدد آیات در مصحف شریف براساس مکتب کوفی است. سیوطی از ابوعمرو دانی نقل میکند که عدد شش هزار در آیات قرآن اجماعی است و از آن کمتر نگفتهاند؛ امّا در بیشتر از آن، دویست و چهار، چهارده، نوزده، بیست و چهار، و سی و شش آیه نیز گفتهاند.
- ابن ضریس از طریق عثمان بن عطا از پدرش از ابن عباس نقل میکند که تمام آیات قرآن ۶۶۶۰ آیه است[۶۸].
- به طور کلّی سورهها از جهت تعداد آیات سه دستهاند:
- چهل سورهاند و در تعداد آیاتشان هیچ اختلافی نیست.
- چهار سورهاند که در اجمالشان اختلافی نیست؛ یعنی همه اهل عدد در تعداد آیات آنها وحدت نظر دارند؛ امّا در تفصیل آنها اختلاف است؛ به طور مثال، اهل کوفه
طسم
[۶۹] را یک آیه و دیگران به جای آن
أُمَّةً مِنَ النَّاسِ يَسْقُونَ...
[۷۰] را یک آیه شمردهاند.
- هم در اجمال و هم در تفصیلشان اختلاف است که هفتاد سورهاند؛ مانند فاتحة الکتاب که تعداد آیاتش را شش، هفت، هشت و نُه گفتهاند و از طرفی گروهی
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
[۷۱] و عدّهای دیگر
أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ
[۷۲] را یک آیه میدانند[۷۳]. به نظر علامه طباطبایی، عددهایی که گفتهاند، نصّ متواتر یا خبر واحد معتبری که بتوان بر آن تکیه کرد، ندارد؛ بنابراین، اعتقاد به هیچ کدام لازم نیست؛ بلکه میتوان هر کدام را با تحقیق پذیرفت یا رد کرد[۷۴].
تناسب آیات
- شکّی نیست که میان آیات قرآن، نوعی مناسبت و هم بستگی وجود دارد. این مناسبت از چند جهت مورد توجّه قرار میگیرد:
- مناسبت میان دستهای از آیات یک سوره که موضوعی خاص را بیان میکند و این همان وحدت سیاق و مصطلح مفسّران است؛
- مناسبت میان مجموع آیات یک سوره که هدف یا اهداف متعدّدی را تعقیب میکند و پس از رسیدن به آن، سوره به پایان میرسد. کوتاهی و بلندی سورهها نیز به این سبب برمیگردد[۷۵]. آن دسته از قرآنپژوهان که ترتیب آیات را توقیفی میدانند (ترتیب آیات، همین مقاله) بر لزوم کشف این مناسبت تأکید میکنند. در این باره ابوالحسن برهانالدین عمر بقاعی کتابی به نام نظم الدُرر فی مناسبات الآیات و السّور تألیف و براساس مناسبات میان آیات، قرآن را تفسیر کرده است. سیوطی نیز کتابی به نام اسرار ترتیب القرآن نوشته. او میگوید: دانستن مناسبت آیات، علمی شریف است و چون دقیق بوده، مفسّران کمتر به آن توجّه کردهاند و بیشتر از همه امام فخر رازی به آن پرداخته و گفته است که بیشترین لطایف و ظرافتهای قرآن در ترتیب و روابط میان آیات نهفته.
- نخستین کسی که از علم مناسبت آیات و سورهها بحث کرد، ابوبکر نیشابوری بود. او هنگامی که بر کرسی تدریس مینشست، همواره از حکمت ارتباط میان آیات سخن میگفت. شیخ ولیالدین ملوی نیز میگوید: هر کس بگوید چون قرآن بهطور تدریجی فرود آمده، نباید در پی کشف مناسبات آیات باشیم، دچار توهّم شده؛ زیرا جان کلام همین جا است که قرآن نزولش براساس وقایع، و ترتیبش براساس حکمت و مطابق لوح محفوظ است[۷۶].
- فخر رازی میگوید: خداوند آیات را با بهترین روش مرتّب کرده؛ برای مثال، گاهی احکامی را بیان و در طیّ آن آیاتی را با آهنگ تشویق و تهدید فرود آورده؛ سپس آیاتی را که عظمت و بزرگی خدا را بیان میکند، به آن افزوده است؛ زیرا پذیرش تکلیف به اعمال سخت، در ابتدا از جانب انسان مشکل است، مگر آن که با تشویق و تهدید همراه شود و این دو در قلبها تأثیر نمیکند، مگر اینکه انسان به کمال و عظمت صادرکننده تکلیف ایمان داشته باشد[۷۷].
- شاید بتوان گفت: در میان مفسّران، بیش از همه طبرسی در مجمع البیان به ارتباط و تناسب میان آیات و سورهها توجّه کرده. او در ذیل عنوان "النّظم" به شرح پیوند معنوی آیات پرداخته است. مفسّران دیگری که به این امر توجّه کردهاند، زمخشری در الکشّاف، فخر رازی در التفسیر الکبیر، آلوسی در روح المعانی، محمد رشید رضا در تفسیر المنار و شیخ محمود شلتوت در تفسیر القرآن الکریم هستند.
- برخی دیگر از مفسّران، با آن که معتقد به وجود تناسب میان آیاتند، میگویند: نباید برای کشف مناسبت، خود را به زحمت انداخت؛ زیرا قرآن کتابی فنّی و درسی نیست تا دارای فصول و نظام تألیفی خاصّی باشد؛ بلکه در طول ۲۳ سال به تدریج نازل شده؛ پس ممکن است در بسیاری موارد میان آیاتش پیوند خاصّی نباشد.
- شیخ عزالدّین میگوید: شناخت مناسبت آیات خوب است؛ امّا این مناسبت باید براساس ارتباط میان اجزایی باشد که اوّل و آخرش به هم ربط دارد؛ بنابراین نباید ربطهای نادرستی را به کلام خدا نسبت داد [۷۸]. به گفته علامه طباطبایی، چه بسا ممکن است چند آیه به صورت جملهای معترضه که بیان گر مطلب دیگری باشد، میان دو آیه هم سیاق فاصله شوند؛ بنابراین نیازی به تکلّف و زحمت برای یافتن ارتباط و تناسب آیات نیست و دلیلی بر لزوم این تناسب وجود ندارد، مگر در سورههایی که یک جا نازل شده، یا آیاتی که ارتباطشان روشن است[۷۹].
ویژگی آیات قرآن
- روشنی و قابل فهم بودن، ویژگی برجسته آیات قرآن است. این حقیقت با واژه "بیّن"،
وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ
[۸۰] و "تفصیل"[۸۱] به معنای جدا کردن آنها از یکدیگر آنگونه که معنا و مدلول هریک در جای خود روشن شود[۸۲] و "تصریف"
وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا مَا حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرَى وَصَرَّفْنَا الْآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ
[۸۳] به معنای بازگویی بیان شده است. آیات قرآن به روشنگر نیز وصف شده:
وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ آيَاتٍ مُبَيِّنَاتٍ
[۸۴].
نقش و آثار آیات قرآن
- افزایش ایمان که بر اثر تلاوت آیات قرآن بر مؤمنان حاصل میشود:
إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِيمَانًا
[۸۵].
- بازگشت به سوی خدا، از جمله اهداف نزول آیات شمرده شده:
وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ
[۸۶].
- شناساندن راه و روش مجرمان برای آن که مؤمنان از آن دوری کنند از اهداف نزول آیات قرآن است:
وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ
[۸۷][۸۸].
- تزکیه و تعلیم: از خواستههای ابراهیم(ع) برای ذرّیّه خود از خداوند، فرستادن پیامبری است که آیات را برای تعلیم و تزکیه بر آنان بخواند:
رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ
[۸۹].
- تفکّر و ژرف نگری از آثار دیگر آیات قرآن است:
وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ
[۹۰].
- ایمان: در آیه
إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ
[۹۱] آمده است که هنگام تلاوت آیات قرآن بر مؤمنان، ایمانشان افزایش مییابد.
- یقین داشتن به نزول آیات از سوی خداوند:
قَدْ بَيَّنَّا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ
[۹۲].
- تعقّل: خداوند صاحبان خرد و آنان را که تعقّل میکنند، کسانی میداند که از آیات قرآن اثر میپذیرند و متذکّر میشوند:
هُوَ الَّذِيَ أَنزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُّحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاء الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاء تَأْوِيلِهِ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلاَّ اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِّنْ عِندِ رَبِّنَا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلاَّ أُوْلُواْ الأَلْبَابِ
[۹۳][۹۴].
منابع
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ مقاییس، ج ۱، ص ۱۶۷، «اَیی».
- ↑ الصحاح، ج ۶، ص ۲۲۷۵، «اَیی»؛ التحقیق، ج ۱، ص ۱۸۶، «آیه».
- ↑ مقاییس، ج ۱، ص ۱۶۷، «ا ی ی».
- ↑ جمهرة اللّغه، ج ۱، ص ۲۵۰، «آیه».
- ↑ مفردات، ص ۱۰۱، «ای».
- ↑ البرهان فی علوم القرآن، ج ۱، ص ۳۶۳.
- ↑ التحقیق، ج ۱، ص ۱۷۲، «آیه».
- ↑ المعجم الاحصائی، ج ۲، ص۲۴-۳۰.
- ↑ «و بسا نشانهای است در آسمانها و زمین که بر آن میگذرند و آنان از آن رو گردانند»؛ سوره یوسف، آیه ۱۰۵.
- ↑ «...زیرا نشانههای خداوند را انکار میکردند و پیامبران را ناحقّ میکشتند..»؛ سوره بقره، آیه ۶۱.
- ↑ «و اگر برای اهل کتاب هر نشانهای بیاوری از قبله تو پیروی نخواهند کرد..»؛ سوره بقره، آیه ۱۴۵.
- ↑ «به راستی در (داستان) یوسف و برادران وی برای پرسشگران نشانههاست»؛ سوره یوسف، آیه ۷.
- ↑ «آیا بر هر بلندی بنایی از سر بازی (و بیهوده) میسازید؟»؛ سوره شعراء، آیه ۱۲۸.
- ↑ «...که با نشانههای ما دستشان به شما نرسد..»؛ سوره قصص، آیه ۳۵.
- ↑ «اوست که این کتاب را بر تو فرو فرستاد؛ برخی از آن، آیات «محکم» (/ استوار/ یک رویه)اند، که بنیاد این کتاباند و برخی دیگر (آیات) «متشابه» (/ چند رویه)اند..». سوره آل عمران، آیه ۷.
- ↑ الاتقان، ج ۱، ص ۱۴۵.
- ↑ المیزان، ج ۱۳، ص ۲۳۱.
- ↑ البرهان فی علوم القرآن، ج ۱، ص۲۹۳-۳۰۰.
- ↑ تاریخ قرآن، ص ۴۴.
- ↑ «پس اگر رو بگردانند بگو: خداوندی که خدایی جز او نیست مرا بس..». سوره توبه، آیه ۱۲۹.
- ↑ «از تو نظر میخواهند بگو: خداوند برای شما درباره کلاله نظر میدهد..». سوره نساء، آیه ۱۷۶.
- ↑ «بیگمان پیامبری از (میان) خودتان نزد شما آمده است..»؛ سوره توبه، آیه ۱۲۸.
- ↑ «ای مؤمنان! از خداوند پروا کنید و اگر مؤمنید آنچه از ربا که باز مانده است رها کنید» سوره بقره، آیه ۲۷۸.
- ↑ البرهان فی علوم القرآن، ج ۱، ص ۲۹۷.
- ↑ نکت الانتصار، ص ۸۹.
- ↑ «و از روزی پروا کنید که در آن به سوی خداوند بازگردانده میشوید» سوره بقره، آیه ۲۸۱.
- ↑ الدّر المنثور، ج ۲، ص ۱۱۶.
- ↑ «...امروز دینتان را کامل کردم..». سوره مائده، آیه ۳.
- ↑ تاریخ قرآن، ص ۴۶.
- ↑ «دو سبز سیر» سوره الرحمن، آیه ۶۴.
- ↑ التحریر والتنویر، ج ۱، ص ۷۷.
- ↑ «سوگند به سپیدهدم» سوره فجر، آیه ۱.
- ↑ «سوگند به روزگار» سوره عصر، آیه ۱.
- ↑ الاتقان، ج ۲، ص ۳۵۷.
- ↑ «ای مؤمنان! چون وامی تا سرآمدی معیّن میان شما برقرار شد، آن را به نوشته آورید...» سوره بقره، آیه ۲۸۲.
- ↑ «اوست که این کتاب را بر تو فرو فرستاد؛ برخی از آن، آیات «محکم» (/ استوار/ یک رویه)اند، که بنیاد این کتاباند و برخی دیگر (آیات) «متشابه» (/ چند رویه)اند..». سوره آل عمران، آیه ۷.
- ↑ المنار، ج ۳، ص۱۶۳-۱۶۵.
- ↑ المیزان، ج۳، ص۳۲-۴۳.
- ↑ قرآن در اسلام، ص ۳۷.
- ↑ «خداوند، نور آسمانها و زمین است..»؛ سوره نور، آیه ۳۵.
- ↑ «دست خداوند بالای دستهای آنان است» سوره فتح، آیه ۱۰.
- ↑ «چیزی مانند او نیست» سوره شوری، آیه ۱۱.
- ↑ «پاکا و فرا برترا که اوست از آنچه (آنان) وصف میکنند» سوره انعام، آیه ۱۰۰.
- ↑ «چشمها او را در نمییابند» سوره انعام، آیه ۱۰۳.
- ↑ التمهید، ج ۳، ص ۱۴.
- ↑ «اگر آیهای را نسخ کنیم یا (حکم) آن را واپس افکنیم به از آن یا همگون آن را میآوریم»؛ سوره بقره، آیه ۱۰۶.
- ↑ «و چون آیهای را به جای آیهای دیگر آوریم -و خداوند به آنچه فرو میفرستد داناتر است-..»؛ سوره نحل، آیه ۱۰۱.
- ↑ التمهید، ج ۲، ص ۲۸۵.
- ↑ الاتقان، ج ۱، ص ۱۰.
- ↑
يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ
«ای پیامبر! آنچه را از پروردگارت به سوی تو فرو فرستاده شده است برسان و اگر نکنی پیام او را نرساندهای؛ و خداوند تو را از (گزند) مردم در پناه میگیرد، خداوند گروه کافران را راهنمایی نمیکند» سوره مائده، آیه ۶۷.
- ↑ «سرور شما تنها خداوند است و پیامبر او و (نیز) آنانند که ایمان آوردهاند، همان کسان که نماز برپا میدارند و در حال رکوع زکات میدهند» سوره مائده، آیه ۵۵.
- ↑ «و به زنان مؤمن بگو دیدگان (از نگاه حرام) فرو دارند و پاکدامنی ورزند و زیور خود را آشکار نگردانند مگر آنچه از آن، که خود پیداست و باید روسریهایشان را بر گریبان خویش افکنند و زیور خود را آشکار نگردانند جز بر شوهرانشان یا پدرانشان یا پدران شوهرانشان یا پسرانشان یا پسران شوهرانشان یا برادرانشان یا پسران برادرانشان یا پسران خواهرانشان یا زنان (هم آیین) شان یا کنیزهاشان یا مردان وابستهای که نیاز (به زن) ندارند یا کودکانی که از شرمگاههای زنان آگاهی ندارند و چنان پا نکوبند که آنچه از زیورشان پوشیده میدارند آشکار گردد و همگان ای مؤمنان! به درگاه خداوند توبه کنید، باشد که رستگار گردید» سوره نور، آیه ۳۱.
- ↑ «خداوند است که هیچ خدایی جز آن زنده پایدار نیست که او را چرت و خواب فرا نمیگیرد، همه آنچه در آسمانها و زمین است از آن اوست، کیست که جز به اذن وی نزد او شفاعت آورد؛ به آشکار و پنهان آنان داناست و آنان بر چیزی از دانش وی جز آنچه او بخواهد چیرگی ندارند؛ اریکه او گستره آسمانها و زمین است و نگاهداشت آنها بر وی دشوار نیست و او فرازمند سترگ است» سوره بقره، آیه ۲۵۵.
- ↑ اصطلاح نامه علوم قرآنی، ص ۱۰۰.
- ↑ «به راستی خداوند به دادگری و نیکی کردن و ادای (حقّ) خویشاوند، فرمان میدهد و از کارهای زشت و ناپسند و افزونجویی، باز میدارد؛ به شما اندرز میدهد باشد که شما پند گیرید» سوره نحل، آیه ۹۰.
- ↑ «پس هر کس همسنگ ذرهای نیکی ورزد، آن را خواهد دید و هر کس همسنگ ذرهای بدی کند، آن را خواهد دید» سوره زلزال، آیه ۷-۸.
- ↑ «خداوند است که هیچ خدایی جز آن زنده پایدار نیست که او را چرت و خواب فرا نمیگیرد، همه آنچه در آسمانها و زمین است از آن اوست، کیست که جز به اذن وی نزد او شفاعت آورد؛ به آشکار و پنهان آنان داناست و آنان بر چیزی از دانش وی جز آنچه او بخواهد چیرگی ندارند؛ اریکه او گستره آسمانها و زمین است و نگاهداشت آنها بر وی دشوار نیست و او فرازمند سترگ است» سوره بقره، آیه ۲۵۵.
- ↑ «بگو: ای بندگان من که با خویش گزافکاری کردهاید..». سوره زمر، آیه ۵۳.
- ↑ «و زودا که پروردگارت به تو (اختیار میانجیگری) ببخشد و تو خرسند گردی» سوره ضحی، آیه ۵.
- ↑ الاتقان، ج ۲، ص ۳۵۳.
- ↑ التحریر والتنویر، ج ۱، ص ۷۹.
- ↑ «به راستی خداوند به دادگری و نیکی کردن فرمان میدهد» سوره نحل، آیه ۹۰.
- ↑ الاتقان، ج ۱، ص ۱۳۳.
- ↑ التحریر والتنویر، ج ۱، ص ۷۹.
- ↑ الاتقان، ج ۱، ص ۱۳۲.
- ↑ المیزان، ج ۱۲، ص ۱۲۷-۱۲۹.
- ↑ نور علم، ش ۴۳ و ۴۴، ص ۸، «آیه».
- ↑ الاتقان، ج ۱، ص ۱۴۶.
- ↑ «طا، سین، میم» سوره قصص، آیه ۱.
- ↑ «گروهی را دید که (گوسفندان خود را) آب میدادند..»؛ سوره قصص، آیه ۲۳.
- ↑ «به نام خداوند بخشنده بخشاینده» سوره فاتحه، آیه ۱.
- ↑ «راه آنان که به نعمت پروردهای» سوره فاتحه، آیه ۷.
- ↑ الاتقان، ج ۱، ص ۱۴۸.
- ↑ المیزان، ج ۱۳، ص ۲۳۲.
- ↑ التمهید، ج ۵، ص ۲۳۹.
- ↑ الاتقان، ج ۱، ص ۲۳۵.
- ↑ التفسیر الکبیر، ج ۱۱، ص ۶۱.
- ↑ الاتقان، ج ۲، ص ۲۳۴.
- ↑ المیزان، ج ۴، ص ۳۵۹.
- ↑ «و به سوی تو آیاتی روشن فرو فرستادهایم» سوره بقره، آیه ۹۹.
- ↑
وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ
«و ما اینگونه آیات خود را روشن میداریم و (چنین میکنیم) باشد که آنان (به راه راست) باز گردند» سوره اعراف، آیه ۱۷۴.
- ↑ المیزان، ج ۸، ص ۳۲۳.
- ↑ «و آنچه شهر پیرامونتان بود نابود کردهایم و آیات را گوناگون آوردهایم باشد که آنان بازگردند» سوره احقاف، آیه ۲۷.
- ↑ «و به راستی به سوی شما آیاتی روشنگر فرو فرستادهایم» سوره نور، آیه ۳۴.
- ↑ «مؤمنان، تنها آن کسانند که چون یاد خداوند پیش آید دلهاشان بیمناک میشود و چون آیات او را بر آنان بخوانند بر ایمانشان میافزاید» سوره انفال، آیه ۲.
- ↑ «و ما اینگونه آیات خود را روشن میداریم» سوره اعراف، آیه ۱۷۴.
- ↑ «و ما اینگونه آیات را روشن (بیان) میداریم (تا دریابند) و تا راه گنهکاران آشکار شود» سوره انعام، آیه ۵۵.
- ↑ المیزان، ج ۷، ص ۱۰۶.
- ↑ «پروردگارا! و در میان آنان از خودشان پیامبری را که آیههایت را برای آنها میخواند و به آنان کتاب (آسمانی) و فرزانگی میآموزد و به آنها پاکیزگی میبخشد، برانگیز!» سوره بقره، آیه ۱۲۹.
- ↑ «و بر تو قرآن را فرو فرستادیم تا برای مردم آنچه را که به سوی آنان فرو فرستادهاند روشن گردانی و باشد که بیندیشند» سوره نحل، آیه ۴۴.
- ↑ «مؤمنان، تنها آن کسانند که چون یاد خداوند پیش آید دلهاشان بیمناک میشود و چون آیات او را بر آنان بخوانند بر ایمانشان میافزاید و بر پروردگارشان توکّل میکنند» سوره انفال، آیه ۲.
- ↑ «ما نشانههای (خود) را برای گروهی که یقین دارند روشن گرداندهایم» سوره بقره، آیه ۱۱۸.
- ↑ «اوست که این کتاب را بر تو فرو فرستاد؛ برخی از آن، آیات «محکم»اند، که بنیاد این کتاباند و برخی دیگر (آیات) «متشابه»اند؛ اما آنهایی که در دل کژی دارند، از سر آشوب و تأویلجویی، از آیات متشابه آن، پیروی میکنند در حالی که تأویل آن را جز خداوند نمیداند و استواران در دانش، میگویند: ما بدان ایمان داریم، تمام آن از نزد پروردگار ماست و جز خردمندان، کسی در یاد نمیگیرد» سوره آل عمران، آیه ۷.
- ↑ اورعی، مرتضی، دائرةالمعارف قرآن کریم، ج۱، ص.