دعا در معارف و سیره حسینی

اين مدخل از زیرشاخه‌های بحث دعا است. "دعا" از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:

دعا در قرآن - دعا در حدیث - دعا در کلام اسلامی - دعا در عرفان اسلامی - دعا در اخلاق اسلامی - دعا از دیدگاه برون‌دینی - حق دعا - دعا در معارف دعا و زیارات - دعا در معارف و سیره سجادی - دعا در معارف و سیره حسینی - دعا در معارف و سیره نبوی

تشویق به یاد خدا

در کتاب الأمالی به سندش، از امام حسین(ع)، از امام علی(ع) آمده است: پیامبر(ص) فرمود: «هر کس در هر روز، صد مرتبه بگوید: «لَا إِلَهَ‏ إِلَّا الَّلهُ‏ الْمَلِكُ‏ الْحَقُ‏ الْمُبِينُ‏» -جز خدای فرمانروای بر حق و آشکار، خدایی نیست-، توانگری را به سوی خود می‌کشد و ناداری را می‌رانَد و درِ دوزخ، بر او بسته و درِ بهشت، برایش گشوده می‌شود».

یاد کردن خدا از ذاکر، پیش از یاد کردن ذاکر از خدا

در کتاب الإقبال از امام حسین(ع)، در دعای عرفه منسوب به ایشان نقل شده است: ای آنکه به دوستان خود، شیرینیِ اُنس را چشانْد تا این که در پیشگاهش به ابراز محبّت ایستادند! و ای آنکه جامه هیبت خویش را به اولیایش پوشاند تا این که در پیشگاه او به استغفار ایستادند! تو پیش از ذاکران، آنان را یاد می‌کنی و پیش از روی آوردن پرستشگران، احسان را آغاز می‌کنی و پیش از درخواستِ درخواست‌کنندگان، به آنان عطا می‌کنی. تویی که به ما می‌بخشی و سپس، همان را به عنوان قرض از ما می‌خواهی.

ادب دعا

در کتاب تاریخ بغداد به سندش، از امام حسین(ع) نقل شده است که: پیامبر خدا(ص)، به گاه درخواست و دعا، دستانش را بالا می‌بُرد، آن‌گونه که بینوا، غذا می‌طلبد.

ادب ستایش

در کتاب الأمالی به سندش، از امام حسین(ع) آمده است: پدرم امیر مؤمنان علی بن ابی طالب(ع) فرمود: «هر گاه چیزی خوش حالی پیامبر خدا(ص) را فراهم می‌آورد، می‌گفت: ستایش، ویژه خدایی است که کارهای شایسته، به نعمت او تحقّق می‌یابند، و چون چیزی موجب ناخوشی او می‌شد، می‌فرمود: ستایش، در همه حال، ویژه خداست».

دعای امام حسین(ع) در قنوت

در کتاب مهج الدعوات از امام حسین(ع)، در قنوتش نقل شده است: خدایا! هر کس به پناهگاهی پناه آورْد و تو، پناهگاه منی. هر کس به آشیانه‌ای روی آورد و تو، آشیانه منی. خدایا! بر محمّد و خاندان محمّد، درود فرست و ندای مرا بشنو و دعایم را اجابت کن و بازگشت و منزلگاهم را نزد خودت قرار ده. مرا از گرفتاری فتنه آزمونم و همراهیِ شیطان، نگاه دار، به سبب بزرگی‌ات که شیفتگیِ جان فتنه‌زده‌ای با آن در نمی‌آمیزد و باریکه‌ای از بدگمانی بِدان راه نمی‌یابد و سرمستی‌ای بِدان نزدیک نمی‌گردد تا مرا به خواست خود، بگردانی، بی‌آنکه گمان بد ببرم و یا گمان بد به من برود، و نه در من تردید شود و نه تردید کنم، که تو مهربان‌ترینِ مهربانانی.

دعای امام حسین(ع) در سجده

در کتاب مقتل الحسین از خوارزمی نقل است که: در روایت‌های مُرسَل آمده است که شُرَیح می‌گوید: به مسجد پیامبر خدا(ص) وارد شدم که دیدم حسین بن علی(ع) به سجده افتاده و گونه‌اش را بر خاک می‌مالد و می‌گوید: «سرور و مولای من! آیا اندام مرا برای گُرزهای آهنین آفریدی؟ یا معده و روده‌ام را برای نوشیدن آب داغِ دوزخ، خلق کردی؟ خدای من! اگر مرا به سبب گناهان، بازخواست کنی، تو را به کَرَمت بازخواست می‌کنم و اگر مرا با خطاکاران محبوس کنی، آنان را از محبّتم به تو باخبر می‌سازم. سرور من! فرمان‌بُرداری از تو، برای تو سودی ندارد و سرپیچی من، به تو زیانی نمی‌رساند. پس آنچه را به تو سودی نمی‌دهد، به من بده و آنچه را به تو زیانی نمی‌رساند، بر من ببخش، که تو مهربان‌ترینِ مهربانانی».

دعای امام(ع) در اشتیاق به آخرت

از راشد بن ابی‌روح انصاری نقل شده است: از دعای حسین بن علی(ع) این بود: «خدایا! رغبت به آخرت را روزی‌ام کن تا صدق آن را با بی‌رغبتی به دنیایم بدانم. خدایا! بصیرت در کار آخرت را روزی‌ام گردان تا از سرِ شوق، در پیِ نیکی‌ها باشم و از سرِ بیم از زشتی‌ها بگریزم، ای پروردگار من!» .

دعای امام حسین(ع) در بامداد و شامگاه

در کتاب مهج الدعوات از امام حسین(ع)، در دعایش، در بامداد و شامگاه آمده است: به نام خداوند بخشنده مهربان. به نام خدا و به یاری خدا و از خدا و به سوی خدا و در راه خدا و بر آیین پیامبر خدا! بر خدا توکّل کردم، و هیچ جنبش و نیرویی جز از جانب خدای والایِ بزرگ نیست. خداوندا! خودم را تسلیم تو کردم و رویم را به سوی تو کردم و کارم را به تو سپردم. تنها از تو عافیت از هر بدی ای در دنیا و آخرت را می‌خواهم. خداوندا! تو مرا به جای هر کسی بسنده‌ای و هیچ کس، جای تو را برای من نمی‌گیرد. پس مرا از ترس و بیمی که از هر کس دارم، کفایت کن و گشایش و بیرون‌شدی در کارم قرار ده، که تو می‌دانی و من نمی‌دانم، و می‌توانی و من نمی‌توانم، و تو بر هر کاری توانایی، به رحمتت، ای مهربان‌ترینِ مهربانان!

دعای هنگام سوار شدن

از ابو مجلز نقل است: امام حسین(ع) دید که مردی بر چارپایی سوار شد و گفت: ﴿سُبْحَانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنَا هَذَا وَمَا كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ﴾. پس به او فرمود: «آیا به این، فرمان یافته‌ای؟». مرد گفت: پس چه بگویم؟ فرمود: «بگو: ستایش، خدایی راست که مرا به اسلام، ره نمود و با [فرستادن] محمّد(ص) بر من، منّت نهاد و مرا در میان بهترین امّتی که برای مردم، بیرون کشیده شده است، قرار داد. این، نعمت است». سپس ادامه داد: «ابتدا این را [که گفتم] می‌گویی، چون خدای عز و جل می‌فرماید: ﴿ثُمَّ تَذْكُرُوا نِعْمَةَ رَبِّكُمْ إِذَا اسْتَوَيْتُمْ عَلَيْهِ وَتَقُولُوا سُبْحَانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنَا هَذَا وَمَا كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ﴾».

دعای فَرَج

در کتاب الإرشاد به نقل از ربیع آمده است: امام صادق(ع) را دیدم که به گاه ورود بر منصور عبّاسی، لب‌هایش را تکان می‌داد و هر چه [بیشتر] می‌جنبانْد، خشم منصور فرو می‌نشست. به نزدیکش که رسید، منصور از او خشنود شد. چون امام صادق(ع) از نزد منصور خارج شد، او را دنبال کردم و گفتم: این مرد (منصور) از خشمناک‌ترینِ مردم بر تو بود. چون وارد شدی، لب‌هایت را می‌جنبانْدی و هر چه بیشتر ادامه می‌دادی، خشمش [بیشتر] فرو می‌نشست. [لب] به چیز می‌جنباندی (چه ذکری می‌گفتی)؟ فرمود: «دعای جدّم حسین بن علی(ع) را می‌خواندم». گفتم: فدایت شوم! این دعا چیست؟ فرمود: «ای ساز و برگ من، به گاه گرفتاری! و ای فریادرس من، به هنگام سختی! مرا با چشمت که نمی‌خوابد، حفظ کن و زیر سایه ستونت که خم نمی‌شود، بگیر». این دعا را حفظ کردم و هیچ گرفتاری‌ای به من نرسید، جز آنکه با خواندن این دعا، گشایش یافت.

دعاهای امام حسین

میراث اهل بیت(ع) با پدیده دعا و جنبه‌های کیفی و کمّی آن باهم، از امتیاز خاص و بی‌مانندی برخوردار است. توجه به دعا در تمام حالات و شرایط زندگی، چنان‌که خدای متعال فرمود: ﴿قُلْ مَا يَعْبَأُ بِكُمْ رَبِّي لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ﴾ جلوه‌ای است که شیوه رفتار اهل بیت(ع) را از دیگران متمایز می‌سازد و پیروان خود را نیز به همین شیوه تربیت کرده‌اند. این پدیده در ایام حج و دیگر مراسم عبادی میان پیروان و شیعیان اهل بیت، برای عموم مسلمانان به روشنی ملموس است. دعاهای معصومین(ع) از جنبه محتوا و اهداف و مفاهیم، بی‌مانند است و به روشنی از فاصله زیاد میان آنان و دیگران پرده برمی‌دارد، خاک کجا و افلاک کجا؟ برخی روایات رسیده از امام حسین(ع) ما را بر راز و رمز توجه فوق العاده آن بزرگواران به دعا و نیایش رهنمون می‌شود:

1. امام حسین(ع) فرمود: ناتوان‌ترین مردم کسی است که از دعا عاجز باشد و بخیل‌ترین فرد کسی است که از سلام کردن به دیگران خودداری کند.
2. از آن امام همام منقول است که در قنوت نماز وتر این دعا را که رسول اکرم(ص) بدو آموخته بود می‌خواند: «اللَّهُمَّ إِنَّكَ تَرَى وَ لَا تُرَى، وَ أَنْتَ بِالْمَنْظَرِ الْأَعْلَى وَ إِنَّ إِلَيْكَ الرُّجْعَى وَ إِنَّ لَكَ الْآخِرَةَ وَ الْأُولَى، اللَّهُمَّ إِنَّا نَعُوذُ بِكَ مِنْ أَنْ نَذِلَّ وَ نَخْزَى».
3. از جمله دعاهای کوتاهی که از آن حضرت نقل شده بدین دعا می‌توان اشاره کرد: «اللَّهُمَّ لَا تَسْتَدْرِجْنِي بِالْإِحْسَانِ، وَ لَا تُؤَدِّبْنِي بِالْبَلَاءِ». در معنای «استدراج» فرمود: «الِاسْتِدْرَاجُ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لِعَبْدِهِ أَنْ يُسْبِغَ عَلَيْهِ النِّعَمَ وَ يَسْلُبَهُ الشُّكْرَ»؛ سلب سپاس خدا از بنده‌اش این است که نعمت بسیاری به او عنایت کند ولی توفیق شکرگزاری را از او بگیرد.
4. امام حسین(ع) در قنوت نماز خود این دعا را می‌خواند: «اللَّهُمَّ مَنْ أَوَى إِلَى مَأْوًى فَأَنْتَ مَأْوَايَ وَ مَنْ لَجَأَ إِلَى مَلْجَإٍ فَأَنْتَ مَلْجَئِي؛ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اسْمَعْ نِدَائِي وَ أَجِبْ دُعَائِي وَ اجْعَلْ مَئَابِي عِنْدَكَ وَ مَثْوَايَ، وَ احْرُسْنِي فِي بَلْوَايَ مِنِ افْتِنَانِ الِامْتِحَانِ وَ لَمَّةِ الشَّيْطَانِ بِعَظَمَتِكَ الَّتِي لَا يَشُوبُهَا وَلَعُ نَفْسٍ بِتَفْتِينٍ، وَ لَا وَارِدُ طَيْفٍ بِتَظْنِينٍ وَ لَا يَلُمُّ بِهَا فَرَجٌ حَتَّى تَقْلِبَنِي إِلَيْكَ بِإِرَادَتِكَ غَيْرَ ظَنِينٍ وَ لَا مَظْنُونٍ وَ لَا مُرَابٍ وَ لَا مُرْتَابٍ إِنَّكَ أَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ»
5. حضرت در قنوت نماز خود دعای دیگری را نیز زمزمه می‌کرد و عرضه می‌داشت: «اللَّهُمَّ مِنْكَ الْبَدْءُ وَ لَكَ الْمَشِيئَةُ وَ لَكَ الْحَوْلُ وَ لَكَ الْقُوَّةُ، وَ أَنْتَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ جَعَلْتَ قُلُوبَ أَوْلِيَائِكَ مَسْكَناً لِمَشِيَّتِكَ وَ مَكْمَناً لِإِرَادَتِكَ، وَ جَعَلْتَ عُقُولَهُمْ مَنَاصِبَ أَوَامِرِكَ وَ نَوَاهِيكَ فَأَنْتَ إِذَا شِئْتَ مَا تَشَاءُ حَرَّكْتَ مِنْ أَسْرَارِهِمْ كَوَامِنَ مَا أَبْطَنْتَ فِيهِمْ، وَ أَبْدَأْتَ مِنْ إِرَادَتِكَ عَلَى أَلْسِنَتِهِمْ مَا أَفْهَمْتَهُمْ بِهِ عَنْكَ فِي عُقُودِهِمْ بِعُقُولٍ تَدْعُوكَ وَ تَدْعُو إِلَيْكَ بِحَقَائِقِ مَا مَنَحْتَهُمْ بِهِ، وَ إِنِّي لَأَعْلَمُ مِمَّا عَلَّمْتَنِي مِمَّا أَنْتَ الْمَشْكُورُ عَلَى مَا مِنْهُ أَرَيْتَنِي وَ إِلَيْهِ آوَيْتَنِي».
6. از آن حضرت دعایی نیز به نام «عشرات» منقول است.
7. امام(ع) آن‌گاه که دست مبارک خود بر رکن یمانی می‌نهاد و با خدای خویش نیایش می‌کرد این دعا را می‌خواند: «إِلَهِي أَنْعَمْتَنِي فَلَمْ تَجِدْنِي شَاكِراً، وَ أَبْلَيْتَنِي فَلَمْ تَجِدْنِي صَابِراً، وَ لَا سَلَبْتَ النِّعْمَةَ بِتَرْكِ الشُّكْرِ، وَ لَا أَدَمْتَ الشِّدَّةَ بِتَرْكِ الصَّبْرِ، إِلَهِي مَا يَكُونُ مِنَ الْكَرِيمِ إِلَّا الْكَرَمُ».
8. روایت شده روزی شریح وارد مسجد رسول خدا(ص) شد، دید حسین(ع) در حال سجده صورت بر خاک می‌ساید و عرضه می‌دارد: خدایا! مولای من! آیا اعضای بدنم را برای گرزهای آهنین و اعضای درونی‌ام را برای نوشیدن حمیم دوزخ آفریدی؟ خدایا! اگر مرا به جرم گناهانم بازخواست نمایی من‌ نیز قطعاً کرم و بخششت را درخواست خواهم کرد و اگر مرا در کنار تبهکاران به بند بکشی، مراتب دوستی و محبتی را که از تو به دل دارم به آنها اعلام خواهم کرد! مولای من! فرمانبرداری و اطاعت من سودی به حال تو ندارد و معصیت و گناهم به تو زیانی نمی‌رساند، پس توفیق اطاعت به من ببخش و از گناهانم درگذر، که تو مهربان‌ترین مهربانانی.
9. امام حسین(ع) هرگاه به زیارت اهل قبور می‌رفت این دعا را می‌خواند: «اللَّهُمَّ رَبَّ هَذِهِ الْأَرْوَاحِ الْفَانِيَةِ وَ الْأَجْسَادِ الْبَالِيَةِ، وَ الْعِظَامِ النَّخِرَةِ الَّتِي خَرَجَتْ مِنَ الدُّنْيَا وَ هِيَ بِكَ مُؤْمِنَةٌ، أَدْخِلْ عَلَيْهِمْ رَوْحاً مِنْكَ وَ سَلَاماً مِنِّي». نیز فرمود: اگر کسی این دعا را بخواند، خداوند به تعداد آفریدگانش از زمان حضرت آدم تا قیامت، بدو پاداش خیر عنایت می‌کند.
10. امام حسین(ع) هر صبح و شام بر خواندن این دعا مداومت داشت: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ، بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ مِنَ اللَّهِ وَ إِلَى اللَّهِ وَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ عَلَى مِلَّةِ رَسُولِ اللَّهِ وَ تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ. اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْلَمْتُ نَفْسِي إِلَيْكَ، وَ وَجَّهْتُ وَجْهِي إِلَيْكَ وَ فَوَّضْتُ أَمْرِي إِلَيْكَ، إِيَّاكَ أَسْأَلُ الْعَافِيَةَ مِنْ كُلِّ سُوءٍ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ، اللَّهُمَّ إِنَّكَ تَكْفِينِي مِنْ كُلِّ أَحَدٍ وَ لَا يَكْفِينِي أَحَدٌ مِنْكَ فَاكْفِنِي مِنْ كُلِّ أَحَدٍ مَا أَخَافُ وَ أَحْذَرُ، وَ اجْعَلْ لِي مِنْ أَمْرِي فَرَجاً وَ مَخْرَجاً إِنَّكَ تَعْلَمُ وَ لَا أَعْلَمُ وَ تَقْدِرُ وَ لَا أَقْدِرُ، وَ أَنْتَ عَلَى كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ بِرَحْمَتِكَ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ». دعای عرفه امام حسین(ع) از برجسته‌ترین دعاهایی است که به گونه‌ای مفصّل از آن بزرگوار وارد شده است دعایی که با فراهم آوردن علل و اسباب بازگشت به خدا و توبه و بلندای شناخت و معرفت، باران رحمت الهی را بر آدمی جاری می‌سازد. در مباحث گذشته به فقراتی از آن اشاره کردیم، اینک فرازهای دیگری از آن از نظرتان می‌گذرد: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً فَيَكُونَ مَوْرُوثاً، وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ فَيُضَادَّهُ فِيمَا ابْتَدَعَ، وَ لَا وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ فَيُرْفِدَهُ فِيمَا صَنَعَ، سُبْحَانَهُ سُبْحَانَهُ سُبْحَانَهُ لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا وَ تَفَطَّرَتَا، فَسُبْحَانَ اللَّهِ الْوَاحِدِ الْحَقِّ الْأَحَدِ الصَّمَدِ الَّذِي لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ، الْحَمْدُ لِلَّهِ حَمْداً يَعْدِلُ حَمْدَ مَلَائِكَتِهِ الْمُقَرَّبِينَ وَ أَنْبِيَائِهِ الْمُرْسَلِينَ وَ صَلَّى اللَّهُ عَلَى خِيَرَتِهِ مِنْ خَلْقِهِ مُحَمَّدٍ خَاتَمِ النَّبِيِّينَ وَ آلِهِ الطَّاهِرِينَ الْمُخْلَصِينَ، اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي أَخْشَاكَ كَأَنِّي أَرَاكَ، وَ أَسْعِدْنِي بِتَقْوَاكَ، وَ لَا تُشْقِنِي بِمَعْصِيَتِكَ، وَ خِرْ لِي فِي قَضَائِكَ، وَ بَارِكْ لِي فِي قَدَرِكَ حَتَّى لَا أُحِبَّ تَعْجِيلَ مَا أَخَّرْتَ وَ لَا تَأْخِيرَ مَا عَجَّلْتَ»..

منابع

1. محمدی ری‌شهری، محمد، گزیده دانشنامه امام حسین
2. حکیم، سید منذر، پیشوایان هدایت ج۵