بیداری در عرفان اسلامی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث بیداری است. بیداری از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: بیداری در عرفان اسلامی - پرسش مرتبط ندارد

بیداری گام نخست خودسازی

گام نخست در سیر و سلوک، بیداری است که رهایی از غفلت و گام نهادن در مسیر توبه و بازگشت در مسیر درست است؛ زیرا تا انسان گرفتار غفلت است، توبه‌ای نخواهد داشت و گام در مسیر کمالی نخواهد گذاشت. بنابراین، بیداری مقدمه است و خود شاید منزلی از منازل عرفانی نباشد، ولی بی‌گمان مهم‌ترین حالتی است که به انسان دست می‌دهد و او را نسبت به موقعیت خود در هستی آگاه می‌سازد. کسانی که به توبه به عنوان منازل، مقامات و منازل عرفانی اشاره کرده‌اند، نمی‌توانند بیداری و یقظه را نادیده بگیرند؛ زیرا بدون بیداری و رهایی از غفلت نمی‌توان، سخن از توبه و بازگشت به مسیر درست و راست کرد؛ چراکه غافل هرگز نمی‌تواند موقعیت درست و نادرست را تشخیص دهد و به تفسیر آن پردازد و محاسبه و سنجشی داشته باشد؛ پس چگونه می‌تواند تغییر رویه دهد و راه بازگشت را برگزیند، بنابراین، توبه جز با بیداری و رهایی از غفلت شدنی نیست.

بیداری، رهایی از غفلت

واژه عربی «یقظه» به معنای بیداری در اصل به معنای انتباه و توجه است. هر چند این واژه نسبت به خواب به کار رفته است؛ ولی در اصطلاح عرفانی - اخلاقی به معنای رهایی از غفلت و بیداری و هوشیاری نسبت به موقعیت خود است. از این‌رو در تعریف یقظه گفته‌اند: یقظه و بیداری از جمله مفاهیم خاص دینی و عرفانی است که در مقابل غفلت و بی‌توجهی قرار دارد و لازمه رسیدن به مقام توبه و گام نهادن در وادی سلوک است. یقظه حالی است که با جذبه و عنایت الهی آغاز می‌شود و انقلابی درون انسان به پا می‌کند که او را با سلوکی عارفانه به کمال مطلوب می‌رساند. در فرهنگ مصطلحات عرفا، اصطلاح «یقظه» این‌گونه تعریف شده است: «بیداری است از خواب غفلت و موجب آن واعظ الله و معرفت و تجلی انوار الهی است در قلوب که به واسطه اجابت دعوت هادیان الی طریق الحق و خدمت اولیاء الله حاصل می‌شود». در واقع یقظه نقطه شروع تربیت معنوی است که با جذبه و عنایت الهی رخ می‌دهد «بیداری، جذب و کششی از سوی حق‌تعالی است». و انسان غافل را به کمند عنایت حق از خواب مجازی به حقیقت ماورایی سوق می‌دهد و به برکت این بیداری از حیات طیبه برخوردار می‌سازد. مولوی می‌سراید: یقظه آمد نوم حیوانی نماند / انعکاس حس خود از لوح خواند «جذبه آسمانی تاریکی‌ها را به روشنایی و کدورت‌ها را به صفا بدل می‌کند، روح را آرامش می‌بخشد، حتی به جایی می‌رسد که خوف و اندیشه مرگ و شهادت را از دل می‌برد».

یقظه ندایی الهی است که از پس حجاب‌های نفسانی و تعلقات مادی به گوش جان می‌نشیند و اگر زنگار ظلمت دل صیقل داده شود او را به مرتبه آینگی و کمال می‌رساند. ندای حق همیشه تکرار می‌شود تا انسان مجذوب را به سوی خویش فراخواند. «محبت و عشق کمند جاذبه‌ای است که مشیت حق سالک را بدان وسیله در طلب می‌آورد. عاشق را جذبه معشوق به عشق و طلب می‌کشاند و تا این جذبه در کار نباشد، محبت در قلب سالک تایب راه پیدا نمی‌کند». البته اصطلاح یقظه و بیداری یک اصطلاح قرآنی نیست، ولی نزدیک‌ترین واژه به مفهوم اصطلاحی بیداری، همان واژه قرآنی «ذکر» است. ذکر به معنای یادداشتن زمانی رخ می‌دهد که انسان از غفلت و نسیان رها باشد. خداوند در تقابل میان ذکر و غفلت به این مهم اشاره داشته و مثلاً می‌فرماید: ﴿وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ وَلَا تَكُنْ مِنَ الْغَافِلِينَ﴾.

پس غافل در تقابل با ذاکر قرار دارد و کسی که ذاکر است دیگر غافل نیست؛ انسان وقتی نسبت به چیزی آگاهی یافت و توجه و اهتمام نسبت به آن روا داشت، از غفلت بیرون می‌آید؛ چنان‌که خدا در جایی دیگر می‌فرماید: ﴿نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِمَا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ هَذَا الْقُرْآنَ وَإِنْ كُنْتَ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الْغَافِلِينَ﴾. پس ذکر چیزی به معنای رهایی از غفلت است و کسی ذاکر است که غافل نباشد و در مرتبه انتباه و توجه و التفات به چیزی باشد. خدا قرآن را به عنوان ذکر دانسته است؛ زیرا انسان را از غفلت نسبت به خدا و جهان‌ها بیرون می‌آورد. خداوند از انسان می‌خواهد هماره ذاکر خداوند باشد تا مذکور خدا قرار گیرد: ﴿فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ﴾. این ذکر باید دائمی و بسیار باشد: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْرًا كَثِيرًا﴾؛ زیرا با ذکر بسیار و دایمی است که انسان از غفلت بیرون می‌آید؛ چراکه ظواهر هستی چنان است که موجبات غفلت از خدا را فراهم می‌آورد و انسان از مسیر خود دور می‌افتد؛ زیرا کمال مطلق که همان خدا است مقصود و مقصد انسان است و غفلت از وی به معنای غفلت از کمال مطلق و مقصد و مقصود است.

از نظر آموزه‌های وحیانی اسلام، ذکر از جمله قرآن کریم و دیگر اذکار الهی به عنوان آیات رهایی‌بخش از غفلت عمل می‌کند و انسان را بیدار کرده و از خواب غفلت رها می‌سازد. از نظر امیرمؤمنان امام علی(ع) تمام آیات انذار و تبشیر، برای زدودن آثار غفلت، بیداری مردم از خواب غفلت و تنبه و تذکر نازل شده است؛ پس یکی از مهم‌ترین رسالت‌های پیامبران، بیداری و تنبه مردم بوده است؛ چنان‌که امیرمؤمنان علی(ع) فرموده است: «أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ أَرْسَلَ إِلَيْكُمْ رَسُولًا لِيُزِيحَ بِهِ عِلَّتَكُمْ وَ يُوقِظَ بِهِ غَفْلَتَكُمْ»؛ «ای مردم! خداوند پیامبری به سوی شما فرستاد تا به وسیله آن بیماری‌های [[[روحی]] و اخلاقی] شما را برطرف سازد و شما را از غفلت، بیدار نماید». البته «ذکر»، از اعمال و صفات خاص انسان و جن است و دیگر موجودات که دارای اراده و اختیار نیستند، از ذکر نیز بهره‌ای نمی‌برند؛ چراکه غفلت و نسیان در آنان نیز راه نمی‌یابد. از این روست که ذکر تنها برای انسان و جن مطرح است؛ همچنان‌که غفلت و نسیان برای ایشان است؛ چراکه ذکر و غفلت از مصادیق عدم و ملکه هستند؛ زیرا در جایی کوری معنا می‌یابد که چیزی شأنیت بینایی را داشته باشد و چیزی که اصلاً شأنیت بینایی را ندارد، نمی‌توان نسبت به آن چیز «کوری» را ب ه کار برد و بر آن این واژه را اطلاق کرد. همچنین به کسی یا چیزی که ذکر برای او معنا ندارد، گفتن غافل و ناسی نسبت به او معنایی ندارد. از این روست که در قرآن «ذکر» برای دیگر موجودات به کار نرفته است؛ چنان‌که غفلت و نسیان به کار نرفته است. البته تسبیح الهی برای همه موجودات هستی ثابت و به آیات قرآنی اثبات شده است؛ چراکه همه هستی شأنیت تسبیح را دارا هستند. خداوند می‌فرماید: ﴿يُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ﴾. چنان‌که گفته شد، واژه یقظه در قرآن در تقابل با غفلت بیان نشده است؛ اما در روایات چندی از اهل بیت عصمت و طهارت(ع) واژه یقظه در برابر غفلت به کار رفته است. به عنوان نمونه، حضرت علی(ع) در توصیف پیامبران به مسئله بیداری و یقظه اشاره می‌کند و می‌فرماید: «فَاسْتَصْبَحُوا بِنُورِ يَقَظَةٍ فِي الْأَبْصَارِ وَ الْأَسْمَاعِ وَ الْأَفْئِدَةِ»؛ «آنان چراغ هدایت را با نور بیداری در دیده‌ها و گوش‌ها و دل‌ها برافروختند».

چنان‌که ایشان درباره فلسفه و هدف بعثت پیامبر مکرم اسلام(ص) می‌فرماید: «أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ أَرْسَلَ إِلَيْكُمْ رَسُولًا لِيُزِيحَ بِهِ عِلَّتَكُمْ وَ يُوقِظَ بِهِ غَفْلَتَكُمْ». چنان‌که معلوم است این فلسفه تنها فلسفه بعثت پیامبر(ص) نیست بلکه همه پیامبران برای بیداری مردمان از غفلت مأمور بودند؛ زیرا هدف پیامبران، تعلیم و تزکیه بود تا مردم خود، خدا و خلقت را بشناسند و نسبت خود را با آنها دریافته و برای رسیدن به کمال و رهایی از نقص طبق برنامه وحیانی قرآن عمل کنند. امام حسن مجتبی(ع) نیز در سخنرانی خویش با مردم کوفه می‌فرماید: «أَيُّهَا النَّاسُ تَيَقَّظُوا مِنْ رَقْدَةِ الْغَفْلَةِ وَ مِنْ تَكَاثُفِ الظُّلْمَةِ»؛ «ای مردم از خواب و بستر غفلت بیدار شوید و از پرده‌های ظلمت بیرون آیید». البته امام صادق(ع) واژه غفلت را در برابر تذکر و واژه یقظه را در برابر سهو به کار برده و فرموده است: «فَصَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اجْعَلْ مَكَانَ نُقْصَانِهَا تَمَاماً وَ عَجَلَتِي تَثَبُّتاً وَ تَمَكُّناً وَ سَهْوِي تَيَقُّظاً وَ غَفْلَتِي تَذَكُّراً وَ كَسَلِي نَشَاطاً». امیرمؤمنان امام علی(ع) بارها خواهان بیداری از خواب غفلت می‌شود و مثلاً می‌فرماید: «أَ مَا مِنْ دَائِكَ بُلُولٌ أَمْ لَيْسَ مِنْ نَوْمَتِكَ يَقَظَةٌ»؛ «آیا درد تو را درمان و خواب تو را بیداری نیست؟» یا می‌فرماید: «أَلَا مُسْتَيْقِظٌ مِنْ غَفْلَتِهِ قَبْلَ نَفَادِ مُدَّتِهِ»؛ «آیا بیداری از غفلت پیش از پایان مدت نیست؟!».

ایشان در جای دیگری فرمودند: «وَ كَيْفَ لَا يُوقِظُكَ خَوْفُ بَيَاتِ نِقْمَةٍ وَ قَدْ تَوَرَّطْتَ بِمَعَاصِيهِ مَدَارِجَ سَطَوَاتِهِ فَتَدَاوَ مِنْ دَاءِ الْفَتْرَةِ فِي قَلْبِكَ بِعَزِيمَةٍ وَ مِنْ كَرَى الْغَفْلَةِ فِي نَاظِرِكَ بِيَقَظَةٍ وَ كُنْ لِلَّهِ مُطِيعاً وَ بِذِكْرِهِ آنِساً»؛ «و چگونه ترس از فرود آمدن بلای به یک معنی می‌توان گفت که تمام آیات انذار و تبشیر، برای زدودن آثار غفلت، بیداری مردم از خواب غفلت و تنبه و تذکر نازل شده است». در موارد پیش گفته و نیز جاهای دیگر امامان معصوم(ع) غفلت را همانند خواب یا مستی دانسته و خواهان تذکر و بیداری و التفات می‌شوند. مثلاً امیرمؤمنان امام علی(ع) می‌فرماید: «سُكْرُ الْغَفْلَةِ وَ الْغُرُورِ أَبْعَدُ إِفَاقَةً مِنْ سُكْرِ الْخُمُورِ»؛ «بیداری از مستی و فریب دنیا سخت‌تر و دورتر از هوش آمدن از مستی شراب است». از نظر آن حضرت(ع) بیداری و یقظه همانند چراغی است که شخص را از تاریکی بیرون می‌آورد و در فضای روشن قرار می‌دهد: «فَاسْتَصْبَحُوا بِنُورِ يَقَظَةٍ فِي الْأَبْصَارِ وَ الْأَسْمَاعِ وَ الْأَفْئِدَةِ». از نظر قرآن کسانی که به ظاهر زندگی چسبیده و از باطن و ملکوت آن غافل هستند، در حقیقت غافل از حقیقت هستند. خدای متعال می‌فرماید: ﴿يَعْلَمُونَ ظَاهِرًا مِنَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غَافِلُونَ﴾. اصولاً غفلت نسبت به چیزی است که در برابر آدمی است، ولی توجه و التفاتی نسبت به آن ندارد. کسانی که به ظاهر زندگی و دنیا توجه دارند، از خدا غافل می‌شوند در حالی که خدا در همه هستی ظهور حقیقی دارد، چنان‌که امیرمؤمنان امام علی(ع) می‌فرماید: «مَا رَأَيْتُ شَيْئاً إِلَّا وَ رَأَيْتُ اللَّهَ قَبْلَهُ وَ مَعَهُ»؛ «هیچ چیز را ندیدم، جز آن‌که خدا را پیش از آن و با آن مشاهده نمودم».

مراتب سه‌گانه یقظه

صدیقین ۳ مرتبه برای یقظه قائل شده‌اند:

1. اولین مرتبه از مراتب یقظه ملاحظه و لحاظ قلبانی است. قلب انوار الهی را درک می‌کند اما نمی‌تواند آنها را هضم کند. عاجز است از درک صحیح مواهب الهی اما از حدّ و مرز نعم باطنی و حقیقی الهیه، وقوف پیدا می‌کند که نمی‌تواند چیزی را از نعمت‌های سرمدی الهی به دست بیاورد، ملتفت می‌شود که معرفت نعم الهیه را هنوز عیاناً و جداً به دست نیاورده است، و در درک معارف ناتوان است.
2. مرتبه دوم پس از ورود به عالم یقظه بررسی گذشته است. انسان آثار گناهان خود را به خوبی درک کرده و از خطرات عالم غفلت و غوطه‌ور بودن در آن آگاه می‌شود. وی در می‌یابد که نتوانسته از فرصت‌ها استفاده کند. برای مثال انسان به خود خواهد گفت که ۷۰ سال دارم، اما هنوز هم که هنوز است در حال درجا زدن هستم، در نفس اماره و موسوله مانده‌ام، هنوز هم که هنوز است از آن خلاصی پیدا نکرده‌ام.
3. سوم اینکه انسان نتایج اعمال خود را بررسی کرده و از خود می‌پرسد که من چه کرده‌ام، این عمر عزیز را کجا سپری کرده‌ام وَ مِنَ الاتِّصالِ إِلَى اللهِ أَوْ عَدَمِهِ وَ عَدَمِ تَدارُكِ مَا فاتَ مِنْ عُمُرِي، هیچ کار نکردم، تأمین نکردم باقی عمرم را تدارک ننمودم.

امام خمینی در دوران اقامتشان در نجف اشرف خطاب به طلاب می‌فرمودند: «تا کی می‌خواهید در خواب غفلت به سر برید و در فساد و تباهی غوطه ور باشید؟ از خدا بترسید و از عواقب امور بپرهیزید! از خواب غفلت بیدار شوید، شما هنوز بیدار نشدید، هنوز قدم اول را برنداشتید. قدم اول در سلوک، یقظه است؛ ولی شما در خواب به سر می‌برید. چشم‌ها باز است و دل‌ها در خواب فرو رفته است. اگر دل‌ها خواب‌آلود و قلب‌ها بر اثر گناه سیاه و زنگ‌زده نمی‌شد، این‌طور آسوده خاطر و بی‌تفاوت به اعمال و اقوال نادرست ادامه نمی‌دادید. اگر قدری در امور اخروی و عقبات هولناک آن فکر می‌کردید، به تکالیف و مسئولیت‌های سنگینی که بر دوش شما است بیشتر اهمیت می‌دادید».

امام خمینی می‌فرمایند: «بدان که اول منزل از منازل انسانیت، منزل یقظه و بیداری است؛ چنان‌که مشایخ اهل سلوک در منازل سالکان بیان فرموده‌اند. و از برای این منزل، چنان‌که شیخ عظیم‌الشأن شاه‌آبادی بیان فرمودند، ده بیت است که اکنون در مقام تعداد آن نیستیم؛ ولی آنچه اکنون لازم است بیان شود، این است که انسان تا تنبه پیدا نکند که مسافر است و لازم است از برای او سیر، و دارای مقصد است و باید به طرف آن مقصد ناچار حرکت کند و حصول مقصد ممکن است، «عزم» برای او حاصل نشود و دارای اراده نگردد. و هر یک از این امور دارای بیان و شرحی است که به ذکر آن اگر بپردازیم، به طول انجامد». انسان غافل همانند ناسی و فراموشکار گرفتار خودفراموشی نیز می‌شود؛ زیرا کسی که از حقیقت به ویژه حق مطلق یعنی خدای تبارک و تعالی و اهداف و فلسفه خلقت غافل و گرفتار فراموشی است، موقعیت خود را نیز نمی‌شناسد و خود را نیز به دست فراموشی می‌سپارد. از این روست که خداوند می‌فرماید: ﴿وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ﴾. انسان غافل به دلایلی چون کمی مواظبت و هشیاری، گرفتار نوعی فراموشی، سهو و بی‌خبری، نادانی، بی‌پروایی، سهل‌انگاری، عدم اعتنا و التفات به مسائلی است که در خود و پیرامونش می‌گذرد.

این شخص، به سبب این امور، همچنین گرفتار ارتداد، انحطاط و سقوط، انکار آخرت و دلبستگی به مادیات و دنیا، پیروی از هواهای نفسانی از شهوت و غضب، ترک آموزه‌های دستوری خدا و قرآن، تکبر و خودبرتربینی، تکذیب پیامبران، غفلت از دشمنان و تهاجم آنان، حسرت، خسران و زیان، فریفتگی، گناه و گمراهی، فقدان بصیرت و محرومیت از رشد و امور دیگری می‌شود که جز بدبختی و شقاوت نصیبی برای آدمی ندارد و حتی از نظر آرامش و آسایش در دنیا با سختی مواجه خواهد شد.

عواملی که در غفلت انسان نقش دارد اموری چند از جمله آرزوهای باطل، برخورداری از دنیا و مادیات آن، ترک عقل، تزیین اعمال زشت به نیک، دنیاطلبی، سطحی‌نگری، فریبایی دنیا، موقعیت برتر، مهر شدن قوای ادراکی و شناختی و مانند آنهاست. کسی که به مقام یقظه و بیداری می‌رسد از غفلت بیرون می‌آید و در می‌یابد که موقعیت او در هستی چگونه است و در چه مسیری باید قرار گیرد که شامل توبه از راه نادرست نیز می‌شود. البته از آن جایی که غفلت در هر مرحله‌ای به سراغ آدمی می‌آید، بیداری و هوشیاری نسبت به عوامل غفلت در همه مراحل و منازل سیر و سلوک لازم است تا گرفتار نشود.

منابع

1. منصوری، خلیل، عرفان در قرآن