ترس در عرفان اسلامی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث ترس است. ترس از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: ترس در لغت - ترس در قرآن - ترس در معارف مهدویت - ترس در عرفان اسلامی - ترس در فقه سیاسی - ترس در معارف و سیره نبوی - پرسش مرتبط ندارد

منزل خوف مثبت و خشیت علمی

از منازلی که سالک حقیقت بر طریقت شریعت بدان می‌رسد، خوف مثبت از آینده و خشیت نسبت به عظمت الهی است. اصولاً انسان نسبت به چیزی که نمی‌داند و نمی‌شناسد به گونه‌ای برخورد می‌کند که آثار ترس در آن ظاهر است؛ این ترس برای آن است که نمی‌داند، آینده چه می‌شود؟ بیشترین ترس و خوف نسبت به این است که داشته‌هایش را از دست بدهد و دچار فقدان چیزی یا کسی دچار شود؛ این حالت ترس خود اضطراب ایجاد می‌کند و آرامش و سکونت و اطمینان را از انسان سلب می‌کند. خوف و ترس در حقیقت به معنای انتظار چیزی ناخوشایند به واسطه علایم ظنّی و احتمالی یا علمی و قطعی است. گاه خوف نقیض رجا دانسته شده است؛ زیرا رجا به معنای امید در اصطلاح به توقع و انتظار امری پسندیده با توجه به نشانه‌های محتمل و گمان به وقوع امر شادمانی‌بخش و نشاط‌آور است.

به نظر می‌رسد که ترس و خوف دارای درجات و مراتب متعددی است؛ زیرا تأثیر عوامل بیرونی در درون انسان می‌تواند متفاوت باشد. هر یک از عوامل می‌تواند مرتبه‌ای ترس را ایجاد کند که با دیگری متفاوت است. از این روست که برای خوف حالات بسیاری گفته شده و در ادبیات و فرهنگ قرآنی برای هر یک از درجات و مراتب آن واژه و کلمه‌ای به کار برده شده است. در فرهنگ قرآنی برای بیان مراتب تشکیکی ترس و خوف از واژه‌هایی مانند «حذر»، «خشیت»، «خوف»، «رعب»، «رهب»، «شفق»، «فزع»، «وجلة»، «یفرقون»، «وجس» و آنچه به گونه‌ای معنای ترس را می‌رساند، مانند ﴿وَإِذْ زَاغَتِ الْأَبْصَارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ﴾ استفاده شده است. با توجه به اینکه عوامل خوف می‌تواند حقیقی یا غیر حقیقی باشد، خوف نیز می‌تواند مثبت یا منفی باشد؛ زیرا خوف و ترس نسبت به امر موهوم خوف مثبتی نیست و انسان نباید براساس تصورات خیالی و موهومات، زندگی را بر خود تلخ کند؛ زیرا ترس هر چند نسبت به آینده است؛ ولی آثار آن در لحظه خودنمایی می‌کند و آرامش را از وی سلب می‌کند؛ اما اگر این ترس نسبت به امر احتمال ظنی یا قطع علمی باشد، ترس مثبتی است؛ زیرا موجب می‌شود تا انسان خود را برای مواجهه با آن آماده کند یا عوامل آن را از میان بردارد؛ چراکه اگر این عوامل وجود داشته باشد، در آینده با نقص و مشکلی مواجه می‌شود. از جمله مهم‌ترین نوع ترس مثبت، ترس از خدا است. اگر این ترس از روی علم و آگاهی و شناخت حقیقی نسبت به عظمت و جلال الهی باشد؛ چنین ترسی که از آن به خشیت یاد می‌شود، بسیار مفید و سازنده است.

از نظر قرآن ترس از خدا می‌تواند شامل ترس از مقام عظمت الهی، عذاب الهی، وعید، سوء حساب و مانند آنها باشد. این ترس امری مثبت و سازنده برای انسان و کسب کمالات او است. از این روست که خدا در قرآن بندگانش را از این امور بیم می‌دهد.

آنچه در عرفان از آن سخن به میان می‌آید، خوف از خدا و مقامات اوست که باید به عنوان یک خوف حقیقی در نفس هر انسانی وجود داشته باشد؛ زیرا این خوف به عنوان عامل مهم بازدارنده از کارهایی عمل می‌کند که مناسب انسان و کمال‌یابی او نیست یا سد راه کمال‌یابی او می‌شود. در حقیقت خوف از خدا و از آینده قطعی موجب می‌شود تا انسان گام‌ها را با احتیاط بردارد و در هر کار و امری بدون اندیشه و تدبر وارد نشود و به کاری نپردازد. وقتی به فلسفه تخویف و ترساندن خدا از خود نظر می‌شود، به سادگی می‌توان اهمیت و ارزش خوف مثبت از خدا را دریافت؛ زیرا از مهم‌ترین کارکردها و اهداف خوف از خدا، تزکیه نفس است. وقتی خداوند از خود یا اموری انذار می‌دهد و می‌ترساند، این انذار موجب می‌شود تا انسان به سمت و سوی تزکیه نفس حرکت کند. خدا می‌فرماید: ﴿إِنَّمَا تُنْذِرُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَمَنْ تَزَكَّى فَإِنَّمَا يَتَزَكَّى لِنَفْسِهِ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ﴾.

در حقیقت انسان با خوف از خدا و خشیت عالمانه از او است که در مسیر کمالی گام بر می‌دارد و از آموزه‌های وحیانی شریعت اسلام برای عبادت تقوایی و کسب آثار آن تلاش می‌کند. این‌گونه است که صیرورت و شدن‌های او به سوی خدایی شدن و مظهریت اسم الله خواهد بود و با خدای کمالی با کمالات اکتسابی به شکل مظهریت مواجه می‌شود و در امنیت و آرامش و آسایش ابدی قرار می‌گیرد. از نظر قرآن دومین تأثیر چنین خوف و خشیتی از خدا که به عنوان فلسفه و هدف مطرح شده، کسب تقوای الهی است که در همان ساختار تزکیه نفس قرار می‌گیرد. خدا می‌فرماید: ﴿وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلَى رَبِّهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلَا شَفِيعٌ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ﴾.

به نظر می‌رسد که توجه به اهمیت و آثار خوف و خشیت از خدا نقش سازنده‌ای در ایجاد چنین ترس مثبتی دارد. از این روست که خدا در آیات قرآنی به آثار چنین خوفی اشاره کرده است. از نظر قرآن، ترس و خشیت از خدا موجب می‌شود تا انسان از محرمات و گناهان اجتناب کرده و به واجبات بپردازد. از این روست که در قرآن، خوف از خدا را عاملی مهم در اجتناب از بدی‌ها، هواهای نفسانی، پرهیز از دین‌فروشی، پرهیز از قتل، اطعام به نیازمندان از اسیر و یتیم و فقیر، پایبندی به عهد، سبقت در نیکی‌ها، عمل به کتب الهی و مانند آنها دانسته شده است.

چنین ترس و خوف آگاهانه و عالمانه موجب می‌شود تا انسان به گونه‌ای عمل کند که از نقص برهد و به کمال الهی نزدیک شود. به عنوان نمونه ترس از خدا و روز قیامت، عامل اطعام ابرار و مقربان به نیازمندان یتیم و اسیر و فقیر می‌شود و رفتارهای انسان را در دنیا به شکل بسیار مفید و سازنده تحت تأثیر قرار می‌دهد.

از نظر قرآن، فقط خداوند، شایسته خوف و خشیت است. البته همگان به چنین خوف آگاهانه نمی‌رسند، بلکه کسانی چون اولوا الالباب و صاحبان خرد، متقین، بندگان خاص و مؤمنان به چنین مرتبه‌ای از خشیت می‌رسند.

به هر حال، خوف آثار متعددی دارد، ولی تأثیر اصلی خوف بر روح و جان سالک است که آن را می‌سوزاند و از آن طریق بر بدن سالک و جوارح و صفات او اثر می‌گذارد. خوف بر بدن تأثیر می‌گذارد و موجب لاغری و زردی و ضعف و گریه و گاه مرگ می‌شود، و گاهی اندیشه آدمی را آشفته می‌سازد و عقل را فاسد می‌کند یا انسان را به قنوط و یأس می‌کشاند که در آیات قرآنی از آن سخن به میان آمده است. همچنین از نظر قرآن، انسان نباید حتی خشیت عالمانه از غیر خدا را هم‌سنگ خشیت از خدا قرار دهد؛ چراکه خشیت از خدا کجا و خشیت از خلق خدا کجا؟ پس کسانی که چنین عمل و رفتار نمی‌کنند، رویه‌ای ناپسند در پیش گرفته و باید آن را اصلاح کنند.

باید توجه داشت که براساس آموزه‌های وحیانی قرآن، انسان باید عبادتش براساس محبت باشد که از آن به عبادت حبی یاد می‌شود؛ ولی این بدان معنا نیست که ایمان طمع به بهشت و خوف از دوزخ نادرست باشد؛ خدا می‌فرماید: ﴿تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَطَمَعًا وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ﴾. در جایی دیگر درباره مقام محسنین می‌فرماید: ﴿وَادْعُوهُ خَوْفًا وَطَمَعًا إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ﴾. پس آن‌که از امیرمؤمنان امام علی(ع) و امام حسین(ع) روایت شده که بندگان و پرستش‌کنندگان سه قسم هستند: «إِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللَّهَ رَغْبَةً فَتِلْكَ عِبَادَةُ التُّجَّارِ وَ إِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللَّهَ رَهْبَةً فَتِلْكَ عِبَادَةُ الْعَبِيدِ وَ إِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللَّهَ شُكْراً فَتِلْكَ عِبَادَةُ الْأَحْرَارِ»؛ «گروهی خدا را برای چشم‌داشت، می‌پرستند و این پرستش بازرگانان است؛ گروهی او را از روی ترس عبادت می‌کنند و این عبادت بردگان است، و گروهی او را سپاس‌مندانه می‌پرستند و این پرستش آزادگان است».

از نظر قرآن عبادت خوفی و یا همان رهبی بردگان و عبادت رغبتی و تجارتی به معنای آن نیست که عبادتی نادرست و ناروا باشد؛ زیرا خوف و رجا که در این عبادت خودش را نشان می‌دهد، یکی از انواع حالات مطلوب برای آدمی است و انسان باید خوف و خشیت از خدا داشته باشد و در برابر عظمت او تعظیم و تواضع کند؛ چنان‌که باید به رحمت‌الله امید داشته و این‌گونه خود را از یأس و نومیدی دور نگه دارد. با این همه ترکیب سه‌گانه بهترین حالت عبادت است که عاشقانه با خوف و رجا عبادت کند؛ چنان‌که اهل بیت عصمت و طهارت(ع) براساس آیات قرآنی از جمله آیات ۵ تا ۱۰ سوره انسان این‌گونه عبادت می‌کردند.

درجات خشیت عرفانی و آثار آن

خواجه عبدالله انصاری در تعریف و درجات خوف می‌نویسد: الخَوْفُ هُوَ الِانْخِلاعُ عَنْ طُمَأْنِينَةِ الْأَمْنِ بِمُطالَعَةِ الْخَبَرِ؛ هُوَ عَلى ثَلاثِ دَرَجاتٍ: الدَّرَجَةُ الْأُولى الْخَوْفُ مِنَ الْعُقُوبَةِ، وَ هُوَ الْخَوْفُ الَّذي يَصِحُّ بِهِ الْإِيمَانُ، وَ هُوَ خَوْفُ الْعامَّةِ، وَ هُوَ يَتَوَلَّدُ مِنْ تَصْدِيقِ الْوَعِيدِ، وَ ذِكْرِ الْجِنَايَةِ، وَ مُراقَبَةِ الْعَاقِبَةِ. وَ الدَّرَجَةُ الثّانِيَةُ خَوْفُ الْمَكْرِ فِي جَرَيَانِ الْأَنْفَاسِ الْمُسْتَغْرِقَةِ فِي الْيَقْظَةِ، الْمَشُوبَةِ بِالْحَلاوَةِ. وَ لَيْسَ فِي مَقَامِ أَهْلِ الْخُصُوصِ وَحْشَةُ الْخَوْفِ إِلَّا هَيْبَةُ الْإِجْلَالِ، وَ هِيَ أَقْصى دَرَجَةٍ يُشَارُ إِلَيْها فِي غَايَةِ الْخَوْفِ، وَ هِيَ هَيْبَةٌ تُعَارِضُ الْمَكاشِفَ أَوْقاتِ الْمُنَاجَاةِ، وَ تَصُونُ الْمَشاهِدَ أَحْيَانَ الْمُسامَرَةِ، وَ تَقْصِمُ الْمُعايِنَ بِصَدْمَةِ الْعِزَّةِ. خوف اصطلاحی و عرفانی، کندن اطمینان و امنیت از دل به مطالعه اخبار است. اینکه انسان نسبت به آینده مطمئن نباشد و بی‌احتیاط عمل نکند. این خوف همانند دیگر منازل دارای سه مرتبه عام و خاص و اخص است. مرتبه اول که همان خوف عامه است، خوف از عقوبت است که به وسیله آن ایمان تصحیح شده و بر ایمان شخص صحه گذاشته می‌شود. خاستگاه و منشأ این خوف از تصدیق وعید الهی و یادآوری جنایت خود و مراقبت نسبت به عواقب اعمال متولد می‌شود.

مرتبه دوم که خوف خاص است، خوف از مکر الهی هنگامی که نفس انسانی غرق در یقظه و بیداری است و حلاوت و شیرینی آن را می‌چشد. و در این مقام وحشت خوف و ترس به سبب عظمت و هیبت جلال الهی دست می‌دهد. آن برترین درجه‌ای است که در غایت خوف به آن اشاره می‌شود و آن هیبتی است که قوت باطن به مرحله‌ای رسیده که نور و جلال خدا را در دل کشف می‌کند و بر اثر آن جلالی می‌شود. و هیبت جلال طوری در دل او می‌افتد که وقتی مشغول دعا و راز و نیاز و مناجات با خدا می‌گردد، حالت هیبت را بیشتر احساس می‌کند که اهل شهود را از افتادن در دام مسامره و رفاقت بسیار نزدیک مصون نگه می‌دارد و اجازه جسارت و گستاخی نمی‌دهد و وقتی هیبت و عظمت جلال در دل سالک وارد شود و عزت و جلال خدا را معاینه کند، آن خوف و هیبت در دل، او را به صدمه می‌اندازد و همان حالت مدهوشی و صعقه‌ای که برای حضرت موسی کلیم(ع) در کوه طور پیش آمد برای او رخ می‌دهد. وی در صد منزل خوف را ترس دانسته و گفته است که ترس حصار ایمان است و تریاق تقوا و سلاح مؤمن است و آن سه قسم است: «یکی خاطر، دیگری مقیم و سوم غالب». ترس خاطری، خوفی است که به مقام ثبات نرسیده یعنی می‌آید، خطور می‌کند و می‌رود. از این قوی‌تر خوف مقیم است؛ یعنی در دل اقامت و استمرار دارد. خوف بالاتر خوف غالب است. خوف اول و دوم، خوفی از ناحیه خود سالک است، اما خوف سوم، حالتی از غلبه است که خدا بر دل سالک می‌اندازد. وقتی در نشانه‌های خوف وارد شویم، هرکدام از سه خوف واضح‌تر می‌گردد. به هر حال، خوف خاصان منبعث از ایمان است؛ خوف متوسطان از بریدگی از حق و تیرگی زلال معرفتشان است؛ خوف عوام از خشم و کیفر خداست.

خاستگاه و منشأ خوف

عارفان منشأ خوف سالک را چهار چیز دانسته و نوشته‌اند:

1. نخستین ترسی که گریبان‌گیر سالک می‌شود ناشی از تفکر و شناخت شدت سختی‌ها و خطراتی است که به اقتضای عدل و قهر الهی، به دلیل کوتاهی و تقصیر در انجام طاعت و جسارت در ارتکاب اعمال زشت و معصیت‌آمیز، او را تهدید می‌کند؛ خواه سختی‌های دنیوی، از قبیل مصائب و بلاهای مادی و ظاهری همچون درد و بیماری و نیز پیامدهای تلخ و ناگوار معنوی همچون سلب شدن ایمان، خواه سختی‌های عالم برزخ و....
2. دومین امری که منجر به خوف سالک می‌شود نگرانی او از ابتلا به اموری است که مقدمه و سبب دچار شدن به سختی‌ها و محرومیت‌هایی است که در بند قبل ذکر شد مثل آلودگی به معصیت و گناه.
3. سومین ترسی که به عارف دست می‌دهد، ناشی از مشاهده نقصان ذاتی خود و جمیع ممکنات و سیه‌رویی ذاتی کائنات است؛ لذا عارف اگر عبادت همه خلق را داشته باشد، بر اثر رؤیت قصور و تقصیر خود در ادای وظایف بندگی آن‌گونه که سزاوار خداوند است و آگاهی بر کثرت معاصی و عیوب نفس خویش، تمام وجودش را خجلت و ترس در بر می‌گیرد.
4. چهارمین ترسی که تمام وجود عارف را در بر می‌گیرد ناشی از هیبتی است که بر اثر معرفت شهودی به عظمت و کبریایی حضرت حق و تجلّی جلال و عظمت الهی بر قلب او، بر وی عارض می‌شود؛ چراکه نفس عظمت و بزرگی، خوف‌آفرین است.

منابع

1. منصوری، خلیل، عرفان در قرآن