تکبر در سبک زندگی اسلامی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث تکبر است. تکبر از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: تکبر در قرآن - تکبر در حدیث - تکبر در نهج البلاغه - تکبر در فقه سیاسی - تکبر در فقه اسلامی - تکبر در اخلاق اسلامی - تکبر در جامعه‌شناسی اسلامی - تکبر در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی - تکبر در سبک زندگی اسلامی - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

«تکبر» بلای بزرگی است که اگر دامنگیر آدمی شود، او را به همان سرنوشتی دچار می‌‌سازد که ابلیس به آن دچار شد. خداوند سبحان به متکبران بارها هشدار داده است که دست از خود بزرگ بینی بردارند و گرنه در دوزخ سرنگون خواهند شد.

عُجب، کبر، تکبّر، تبَختُر و تفرعُن همه از یک خانواده‌اند. عُجب خودشیفتگی است، یعنی خود را طاووس عِلّیّین دیدن و بر جمال و کمال خویش درود و آفرین گفتن. آدمی که گرفتار عُجب است، از فضایل و کمالات خود، انگشت حیرت به دندان می‌گزد و گمان می‌کند که او از بینی فیل افتاده است. خویش را بی‌نقص و کامل می‌بیند و از این باب بسیار احساس خرسندی و شعف می‌کند. او سرگشته و شیدای خویشتن است. او بر بُتی از جنس خودش سجده می‌برد. بر این اساس توقع دارد که دیگران هم درباره او همان‌گونه بیندیشند که او خود چنان می‌اندیشد.

بیماری عُجب در میان دینداران به ویژه کسانی که خود را پیش‌قراول دیانت می‌‌پندارند، بیشتر رواج دارد. شخص متدین به خاطر زهد یا نزاهت از دیگران کناره می‌‌گیرد. او مردم عادی را لایق دوستی با خود نمی‌بیند. چنین کسی به جز خود برای دیگران جایی نگذاشته است. منیت او چنان چاق شده که دیگران در نظرش مورانی خُرد و حقیر جلوه می‌کنند. خودبین به جای دیدن خدا و ستایش او، دیو نفس خویش را می‌بیند و بر خود سجده می‌کند. به همین سبب، خودپسندی در کلمات پیامبر اکرم(ص) از مهم‌ترین اسباب هلاک آدمی به‌شمار رفته است.

کِبر یعنی خود را در دل از دیگران برتر دیدن و آنان را در قیاس با خویشتن حقیر پنداشتن. کبر یک ویژگی نفسانی است که فرجامش تکبر است. تکبر تجلی خود بزرگ بینی، پنهان در عمق جان است که در رفتار و گفتار نمایان می‌گردد. متکبّر همیشه لزوماً کس یا کسانی را تحقیر می‌‌کند.

تبختُر همان تفرعُن است. یعنی به گاه راه رفتن ادای شاهان و بزرگان را درآوردن. به ناز و غرور بر زمین رفتن و مغرورانه به چپ و راست نگریستن و همه چیز را به چشم خویش حقیر دیدن. لقمان در پند به فرزندش می‌‌گفت: ﴿وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ﴾. همچنین در آیه ۳۷ إسراء می‌‌فرماید: «در]روی[زمین به نخوت گام برمدار؛ چراکه تو نمی‌توانی زمین را بشکافی و نمی‌توانی که در بلندی به کوه‌ها برسی». در مقابل، بندگان خدا را به وصف میانه‌روی در راه رفتن و خوش‌خُلقی می‌‌ستاید: ﴿وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا﴾.

در سخن پیامبر اکرم(ص): «متکبر دیوانه‌ای است خطرناک، که نه به خیر او امید می‌‌رود و نه کسی از شر او در امان است. چنین شخصی در نزد خداوند منفورترین کس است». در کلام نورانی امام علی(ع): تکبر سرچشمه عصیان، بزرگ‌ترین گناه، زشت‌ترین اخلاق، دردناک‌ترین عیب و آن چیزی است که ابلیس خود را با آن می‌آراید. امام در ضمن خطبه قاصعه در نهج‌البلاغه (به شماره ۱۹۲) به شرح مفصل و موشکافانه سرکشی ابلیس می‌‌پردازد و متکبران را پیروان او می‌داند. سرمنشأ تمام بدکاری‌ها، از کبر و خودبینی شروع می‌شود. اوج تکبر پندار موهوم همتایی با خداوند یگانه و بی‌همتاست، چنان‌که فرعون می‌‌گفت: ﴿أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلَى﴾؛ و آن‌سان که نمرود مدعی بود که او نیز می‌‌تواند زنده کند و بمیراند و خداوند سبحان می‌فرماید: ﴿إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَابًا وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبَابُ شَيْئًا لَا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ﴾. حضرت مسیح(ع) می‌‌فرماید: «عَجَب کبری است تکبّر انسان که مانند آن شنیده نشده، انسانی که حال خود را فراموش می‌کند و دوست می‌دارد که خدایی به حسب خواهش خویش بسازد، با آنکه می‌‌داند که خود او را خداوند از خاک آفریده است.

ابوحامد محمد غزالی اساس تکبّر را چهار چیز می‌داند: عُجب، حسد، خودنمایی و کینه‌ای که در دل خانه کرده است. مسیح(ع) فرمود: «تکبر حقیقی یعنی آنچه را که ویژه خداوند است به خود اختصاص دهند در نگاه قرآن کریم، مالکیت، سلطنت، قدرت، عزت، شفاعت، حمد و کبریایی ویژه خداست. ﴿فَلِلَّهِ الْحَمْدُ رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَرَبِّ الْأَرْضِ رَبِّ الْعَالَمِينَ * وَلَهُ الْكِبْرِيَاءُ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ﴾؛ خداوند غیور است. اگر کسی بخواهد حریم خصوصی او را به خیال خام خود درنوردد، بینی‌اش به خاک ذلت مالیده و گرفتار خواری ابدی خواهد شد. همان‌سان که خداوند تواضع را دوست می‌دارد از تکبر و سرکشی آفریدگان بیزار است. خدای سبحان به متکبّران وعده عذاب داده است. ﴿الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ﴾.

در مقیاس کوچک‌تر که مربوط به زندگانی ماست، تکبر یعنی خود را از دیگری بهتر دیدن. مردی از امام صادق(ع) پرسید: اگر کسی را در حال گناه دیدیم، می‌‌توانیم خود را از او برتر بدانیم؟ فرمودند: از کجا معلوم که سرانجام او پا به راه هدایت ننهد و شما گرفتار کژروی نشوید؟ از کجا معلوم که خداوند او را نبخشاید و شما بخشوده شوید؟

در کلام معصومین(ع) علاج تکبّر؛ اذعان به عظمت خداوند و حقارت خویشتن در برابر کبریایی اوست، و دل را با نماز و نیایش و به محبت او تربیت کردن و به کوچکی و ناتوانی و نادانی خویش در برابر خداوند اعتراف نمودن و در رفتار تواضع پیشه ساختن است، چنان‌که پیامبر اکرم(ص) بر خاک می‌‌نشست و به‌سان غلامان غذا می‌خورد و گاهی بر مرکب بی‌زین سوار می‌‌شد و بر خرد و کلان سلام می‌کرد و کارهای شخصی‌اش را خود انجام می‌داد و بار خود را بر دست و دوش دیگرن نمی‌نهاد و همیشه فروتن بود و به بندگی خداوند افتخار می‌‌نمود و چشم روشنی‌اش را در نماز و سجود بر خاک در برابر خالق مهربان و بزرگوار هستی می‌دانست. به همین سبب است که ما همواره در نماز گواهی می‌دهیم که ایشان بنده خدا و فرستاده بر حق اوست.

سلمان پارسی با مردی بحث می‌کرد. آن مرد گفت تو کیستی؟ سلمان گفت: من و تو نخست هر دو گندابی بودیم و سرانجام مرداری متعفن خواهیم شد. وقتی که رستاخیز برپا شود، معلوم خواهد شد که کدام‌یک از ما گران‌بهاتر است.

امام صادق(ع) فرمود: «در دوزخ منطقه‌ای است به نام «وادی سقر» که ویژه متکبران است، سقر از شدت حرارتش به درگاه خداوند شکایت می‌‌کند و می‌‌خواهد که نفسی بکشد، پس همین که نفس می‌کشد جهنم از تنفس او شعله‌ورتر می‌شود».

منابع

1. دشتی نیشابوری، محمد، سبک زندگی