احترام و تکریم همسر
این مدخل زیرشاخهٔ بحث تکریم است. احترام و تکریم همسر از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: احترام و تکریم همسر در معارف و سیره معصوم - احترام و تکریم همسر در معارف و سیره نبوی - احترام و تکریم همسر در معارف و سیره فاطمی - پرسشهای مرتبطاحترام و تکریم همسر از موضوعاتی است که در سیره نبوی جلوه خاصی داشته و آن حضرت میفرمودند: "هر مردی همسر اختیار میکند باید او را اکرام و احترام کند". گرامی داشتن و احترام به موجب پایداری نظام خانواده میشود.
مقدمه
در راه و رسم نبوی تکریم همسر به تمام معنا جلوه داشته و آن حضرت به صراحت فرموده است: «مَنِ اتَّخَذَ زَوْجَةً فَلْيُكْرِمْهَا»[۱].
همچنین آن حضرت فرموده است: «خِيَارُكُمْ أَلْيَنُكُمْ مَنَاكِبَ وَ أَكْرَمُهُمْ لِلنِّسَاءِ»[۲].
اوصیای پیامبر نیز همین سخن را میآموختند و بر آن تأکید میورزیدند، چنانکه امام صادق(ع) از پدرش حضرت باقر(ع) نقل کرده است که فرمود: «مَنِ اتَّخَذَ امْرَأَةً فَلْيُكْرِمْهَا»[۳].
گرامی داشتن و احترام نمودن و ارج نهادن همسر امری زاید بر نظام خانوادگی نیست، بلکه نظام خانواده با این امور معنا مییابد و بدین امور روندی سالم را طی میکند و این از جمله حقوق مسلم همسر است، چنانکه در رساله حقوق امام سجاد(ع) دراینباره آمده است: «وَ أَمَّا حَقُّ الزَّوْجَةِ فَأَنْ تَعْلَمَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ جَعَلَهَا لَكَ سَكَناً وَ أُنْساً فَتَعْلَمَ أَنَّ ذَلِكَ نِعْمَةٌ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَيْكَ فَتُكْرِمَهَا»[۴].[۵]
وجوه تکریم همسر
پیامبر اکرم(ص) و اوصیای آن حضرت بنای رفتارشان بر تکریم بود و میآموختند که زن و مرد، همسر خویش را تکریم کند، در رفتار و گفتار، در نگاه کردن و سلوک نمودن، در شرایط عادی و بحرانی و در همه حال، رفتار توأم با احترامورزی، گفتار همراه با ارجگذاری، تمجید برخاسته از عشق و دوستی، توجه همهجانبه از سر علاقهمندی، پذیرش متقابل در جهت اعتمادسازی از وجوه مهم تکریم است. همچنین پرهیز از هرگونه تعابیر و رفتار تحقیرآمیز و سلوک شکننده احساسات و عواطف و روحیات یکدیگر از لوازم تحقق تکریم در روابط زن و مرد است.
رسول خدا(ص) در تکریم همسران خود چنان رفتار میکرد که بینظیر مینمود. وقتی برخی زنان از عایشه پرسیدند که پیامبر(ص) در خانه چگونه بوده و با همسران خود چگونه رفتار مینموده است، گفت: كَانَ أَلْينَ النَّاسِ وَأَكْرَمَ النَّاسِ، كَانَ رَجُلًا مِنْ رِجَالِكُمْ إِلَّا أَنَّهُ كَانَ ضَحَّاكًا بَسَّامًا[۶].
پیامبر اکرم(ص) با زبان تحسین، آنان را تکریم مینمود و نشان میداد که به ایشان توجه دارد. آن حضرت از هیچکس به اندازه خدیجه تمجید و تحسین نمینمود و مکرر فضایل و کمالات او را بیان میفرمود. ام سلمه گوید: چون از خدیجه یاد میکردیم رسول خدا(ص) میفرمود: «خَدِيجَةُ وَ أَيْنَ مِثْلُ خَدِيجَةَ صَدَّقَتْنِي حِينَ كَذَّبَنِي النَّاسُ وَ آزَرَتْنِي عَلَى دِينِ اللَّهِ وَ أَعَانَتْنِي عَلَيْهِ بِمَالِهَا»[۷].
رفتار رسول خدا(ص) به تمام معنا بر مدار تکریم همسر بود و آن حضرت این تکریم را با جلوههای مختلف نشان میداد و چنان سلوک مینمود که نظیرش دیده نشده بود. صفیه این رفتار پیامبر(ص) را چنین توصیف کرده است: «كُنْتُ أَرَى رَسُولَ اللَّهِ(ص) یَلْطُفُ بِي وَ یُکْرِمُنِي»[۸].
پیامبر(ص) به حالات و روحیات لطیف زنان توجه داشت و در هر حال تکریم آنان را پاس میداشت. رسول خدا(ص) همسران خود را با زیباترین و محترمانهترین الفاظ مخاطب قرار میداد و با تعابیر نیکو آنان را تکریم مینمود. اساسا آن حضرت نسبت به نامهای نیکو و زیبا عکسالعمل مثبت نشان میداد و بدان تشویق میکرد، چنانکه دراینباره یادآور شدهاند: كَانَ النَّبِيُّ(ص) يُعْجِبُهُ الِاسْمُ الْحَسَنُ[۹].
سیره آن حضرت چنین بود که نامهای بد و زشت را که بار منفی داشت و نوعی تحقیر و بیاحترامی در آن بود تغییر میداد، چنانکه در خبر عایشه و ابو هریره آمده است[۱۰].[۱۱]
آثار و برکات اکرام و احترام به همسر
اکرام و احترام همسران برکات و آثاری بس گرانقدر دارد که از جمله آنها، حفظ پایگاه خانواده و زندگی زناشویی و استحکام بنیاد آن است. اشاره به مواردی از آن مناسب است. البته این برکات و آثار را در دو ساحت میتوان بررسی کرد؛ بخشی از آن دنیایی و اینجهانی و بخش دیگر آن اخروی و آنجهانی است. به لطف خدا درباره نمونههایی از آن به تناسب سخن خواهیم گفت.
بهرهمندی دنیوی
خوش زیستن و کامروایی در زندگی دنیا موجب خواهد شد تا در بهرهوری از زندگی دنیایی موفق باشیم و از این راه اندوختههایی بس مهم و باارزش نیز برای آخرتمان فراهم سازیم. اکرام و بزرگداشت مقام همسر، حفظ حریم او و احترام به شخصیت وی از سوی همسرش موجب استحکام و پایداری زندگی و خانواده و در نتیجه، بهرهمندی همه اعضای آن به ویژه همسران، از عیشی گوارا در این دنیاست. البته در سایه این زندگی شیرین برکات فراوانی به دست خواهند آورد. اکنون به مواردی از مصادیق عیش گوارا و زندگی همراه با سعادت و خوشبختی که از برکات اکرام و احترام به همسر است، اشاره خواهیم کرد:
- افزایش، محبت، عشق و علاقه دوسویه: اکرام و احترام دو سویه زن و مرد، عشق و علاقه میان آنان را روزبهروز بیشتر میسازد. این مسئله را که محبت به خود در ذات انسان نهاده شده است، همه ما به حکم وجدان و علم حضوری درک میکنیم. بر مبنای این امر فطری، هرکس به انسان احترام کند و حریم وی را حفظ و مقام او را بزرگ بدارد، محبوب دل او میشود و از وی رضای خاطر پیدا میکند. انسان عاشق کسی میشود که به او احترام بگذارد و عزیزش بدارد. اگر همه اعضای خانواده، به ویژه زن و شوهر برای یکدیگر احترام قایل شوند و همدیگر را عزیز بدارند، خداوند نیز عشق، محبت و دلدادگی را در همه زوایای پیدا و پنهان خانواده سرازیر خواهد ساخت.
- خودپنداره شخصیتی مثبت: «خودپنداره» نوعی خودشناسی به معنای آگاهی فرد از خویش به منزله یک شخص یا به معنای ارزشیابی فرد از خویش است[۱۲]. از جمله راههای تحقق چنین بینش و قضاوتی درباره خود، مشاهده رفتار، تفکر و نظرات دیگران درباره خویش است. حاصل عزت و احترام زن و مرد در روابط زناشویی به هم، شکلگیری خودپندارهای مثبت در آنها خواهد بود. آنان خواهند فهمید که هر یک در نظر دیگری ارزشمند است در نتیجه او نیز در پی جبران برمیآید و حاصل رفتار او نیز، شکلگیری خودپندارهای مثبت، در دیگری خواهد بود. شکلگیری چنین شخصیتی با خودپندارهای مثبت، پایه و اساس بسیاری از برخوردها و رفتارهای مفید و سازنده در محیط خانواده است.
- خودباوری: «خودباوری» یا «اعتماد به نفس» در انسان امری حیاتی است که موجب میشود عزمی راسخ و پشتکار یابد؛ تلاش و کوشش کند. اگر به دقت بنگریم، نتیجه همه موفقیتها و پیشرفتهای انسانی در گرو اعتماد به نفس اوست. چهبسا افرادی که توانمندیهای فوقالعادهای در زمینههای گوناگون داشتهاند. اما در اثر رخدادهایی توان تکیه به خود، اعتماد به نفس و در نتیجه، همه سرمایه وجودی خویش را از دست دادهاند. احترام دوسویه زن و شوهر و در نتیجه، شکلگیری خودپنداره مثبت در آنان، موجب افزایش محبت و دوستی بین ایشان میشود و حس اعتماد به نفس را در آنها زنده خواهد کرد. زمینه تشکیل و اداره یک زندگی سالم و وجود اعضای فعال و بانشاط در خانواده تنها در چنین وضعیتی فراهم خواهد بود. زن و شوهری که اعتماد به نفس داشته باشند، احساس میکنند دارای چنین توانی هستند و برای اقدام عملی در این زمینه نیز آمادگی دارند.
- اعتماد دوسویه: چنانکه همه موفقیتهای افراد در زندگی و ارتباطهای اجتماعی بر پایه اعتماد به یکدیگر به دست میآید، همه شکستها و درگیریهای آنان نیز در بیاعتمادی به هم و در نتیجه، ایجاد کینه و عداوت دوسویه ریشه دارد. این واقعیت در زندگی زناشویی نیز حاکم است. اعتماد زن و مرد در زندگی خانوادگی، با احترام به هم و بزرگداشت مقام و جایگاه یکدیگر، آرامآرام بیشتر خواهد شد. البته این خود پایه و اساس زندگی خانوادگی و ارتباطهای زناشویی است.
- رضایت خاطر و آرامش روحی: بسیاری از موفقیتهای انسان در زندگی فردی و ارتباطهای اجتماعی، معلول آرامش روحی و روانی و رضایت خاطر اوست. این حالت خوش و بانشاط روحی و روانی در انسان سرچشمه شکلگیری شخصیتی در او میشود که بر زندگی فردی و اجتماعی وی تأثیر خواهد گذاشت. یکی از بهترین روشهای ایجاد رضایت خاطر و در نتیجه، آرامش روحی و روانی، ایجاد روابطی همراه با احترام دوسویه بین افراد است. زن و شوهر با ایجاد ارتباطی همراه با اکرام و احترام دوسویه در زندگی میتوانند زمینهساز چنین حالت روحی و روانی برای خود باشند البته حاصل آن نیز زندگیای آرام و بانشاط برای آنان و همه اعضای خانواده خواهد بود؛ چراکه هر یک از آنان با پشتگرمی به اینکه نزد دیگری محترم و دارای ارج و قرب لازم است، به فعالیتهای خود در جهت محقق ساختن چنین زندگی موفقی سرعت خواهد بخشید.
- نشاط و شادابی: سرزندگی، شادابی و نشاط از شرایط لازم برای انجام هر کاری است. انسان زمانی در فعالیتهای روزمره، به ویژه فعالیتهای فکری و مرتبط با روح و روان موفق است و آن را بهطور درست و کامل انجام میدهد که با نشاط و شادابی کافی به آن کار سرگرم باشد. این مسئله در زندگی زناشویی و ارتباط خانوادگی میان زن و شوهر، تأثیری بیشتر دارد. همه اعضای یک خانواده با تفاوتهایی و زن و شوهر با محوریتی که دارند، در چگونگی انجام کارهای مربوط به خانواده نقشی مؤثر دارند. ارتباط بین آنان، هرچه کیفیتر و همراه با شور و نشاط و شادابی باشد، بیشک در کیفیت و کمیت فعالیتهای آنان تأثیرگذار است.
- صفا و صمیمیت در زندگی: آنچه از آثار و برکتهای اکرام و احترام دوسویه زن و شوهر در خانواده بیان شد؛ به ویژه برکاتی چون افزایش محبت، عشق و علاقه دوسویه، اعتماد دوسویه، رضایت خاطر و آرامش روحی، نشاط و شادابی و...، موجب صمیمیت و صفای زندگی خانوادگی میشود. در چنین خانوادهای، اعضای آن، به ویژه زن و شوهر از زندگی بیشترین لذت را خواهند برد.
- تربیت درست فرزندان: حاکمیت فضای صمیمی محبت و دوستی همراه با احترام دوسویه زن و شوهر در خانواده فرصت بسیار مناسبی را برای تربیت فرزندان ایجاد میکند. در چنین خانوادهای فرزندان از نعمت وجود پدر و مادری با ویژگیهای نیکو و رفتارهای بسیار آموزنده برخوردارند. آنها از پدر و مادر میوه عشق و محبت میچینند و از سرچشمه اکرام و احترام آنان سیراب میشوند. حاصل چنین فضای تربیتیای، فرزندانی صالح و تربیتیافته خواهد بود[۱۳].
بهرهمندی اخروی
فضل خداوند بر بندگان نیازمندش بیشمار و جایگاه خانواده نزد پروردگار بسیار عزیز و محترم است. به همین دلیل هر فعالیتی در جهت تحکیم این بنیاد مقدس و الهی از فضل الهی بهرهمند خواهد شد. اکرام و احترام به همسر، خواه از سوی مرد باشد یا زن، تأثیری عمیق بر استحکام پیوند زناشویی و بنیاد خانواده خواهد داشت. بنابراین، افزون بر برکاتی که خداوند در دنیا به آنان میبخشد در آخرت نیز به ایشان پاداش خواهد داد. از آنجاکه نمونههای فراوانی از آثار و برکات اخروی اکرام و احترام به همسر، و آنچه در مبحث بعدی با عنوان «آثار و برکات خوشاخلاقی و خوشرفتاری با همسر» خواهد آمد، شبیهاند و مشترکات بسیاری دارند[۱۴].
شیوههای اکرام همسر و احترام به وی
سؤالی وجود دارد که ما در عمل چگونه و با چه شیوههایی میتوانیم افزون بر تعظیم و تکریم مقام و جایگاه همسر، احترام او را حفظ کنیم؟ در این بخش به اختصار به شیوههای اکرام و احترام به همسر اشاره خواهیم کرد.
- به شخصیت و موقعیت همسرمان توجه کنیم: شخصیت انسان که با اهمیتترین سرمایه وجودی اوست، رفتهرفته شکل میگیرد. این مجموعه، حاصل داشتههای پیشین و تلاشهای وی طی زندگی فردی و اجتماعی در زمینههای گوناگون اعتقادی، اخلاقی و رفتاری است. پس از شکلگیری شاکله و شخصیت فرد همه رفتارهای وی به آن منسوب است و از آن تأثیر میپذیرد. از مناسبترین شیوههای اکرام و احترام به همسر در زندگی زناشویی آن است که رفتار و ارتباط دوسویه مرد و زن در جهت حفظ شخصیت یکدیگر باشد. هر مرد و زنی باید از این حقیقت آگاه باشد که دیگران نیز چون او، شخصیتی محترم و ارزشمند دارند و دوست دارند این شخصیت عزیز بماند. به همین دلیل، هرگونه بیاحترامی و اهانت به شخصیت همسر پیامدهایی بد خواهد داشت که دامن همه خانواده را خواهد گرفت. مرد در رابطه با همسرش زمانی به موفقیت دست خواهد یافت که به گونهای روشن و صریح نشان دهد حافظ حریم و شخصیت اوست. گفتار و رفتار زن نیز میتواند به گونهای باشد که شوهرش در آینه رفتار او احترام به شخصیت خویش را بیابد.
- از پیشواز و بدرقه همسرمان دریغ نکنیم: یکی از زیباترین نمودهای اکرام و احترام به همسر، به پیشواز و بدرقه او رفتن، هنگام ورود و خروجش از خانه است. لازمه این حرکت زیبا و رفتار نیک، توجه و عنایت به شخصیت همسر و ارزش قایل شدن برای اوست. اینگونه است که زن یا مرد با تواضع و فروتنی در برابر همسرش هنگام دیدن وی از جای برمیخیزد؛ از کارش دست میکشد؛ به پیشواز همسرش میرود؛ یا وی را همراهی و بدرقه میکند.
- همیشه به همسرمان سلام کنیم: یکی دیگر از شیوههای بزرگداشت مقام همسر و احترام به او، سلام و درود به همسر هنگام دیدار اوست. چه نیکو و پسندیده است که هنگام دیدار با همسرمان، پیشگام شویم و به او سلام کنیم. اگر او سلام کرد، به دستور قرآن به گونهای نیکوتر پاسخ دهیم به یقین، خداوند تعالی در برابر، به ما نظر رحمت خواهد داشت[۱۵].
- به همسرمان وفادار باشیم: همسران ما یار و شریک زندگیماناند. ما پس از ازدواج با همسرمان در عمل به اموری مربوط به او متعهد میشویم. برای بقای آثار و لوازم ازدواج، زن و شوهر باید به این تعهدها پایبند باقی بمانند. این پایبندی در حقیقت نوعی توجه به همسر، اهمیت دادن به حقوقش و خلاصه شیوهای مناسب برای ادای احترام به وی و اکرام مقام و منزلت اوست. در حقیقت، عمل به وعده و وفای به عهد، افزون بر اینکه وظیفهای شرعی و اخلاقی است، در عمل موجب جلب اعتماد و اطمینان خاطر او خواهد شد.
- در حد توان به همسرمان کمک کنیم: فقر و ناداری به همراه نیاز در جوهره وجود انسان نهفته است. تنها آفریدگار، دارای بینیاز است و جز او را به این حریم راهی نیست. اما او که قادر تعالی است به هر موجودی چیزی داده که همگان آن را ندارند و به آن نیازمندند. به بیان انسانشناسان، تشکیل اجتماع انسانی نیز به همین سبب بوده است، تا از این راه، افراد انسانی نیازهایشان را مرتفع سازند و این مسیر را بهتر و کاملتر طی کنند و به سرانجام رسانند. در زندگی و ارتباطات خانوادگی، این احساس نیاز به غیر، به ویژه نیاز به اعضای خانواده و بیش از همه به همسر خودنمایی میکند. زن و مرد از همان آغاز برای تشکیل زندگی و رسیدن به اهداف عالیه و مقدس ازدواج و تشکیل خانواده، به کمک یکدیگر نیازمندند. به همین سبب دین مقدس و متعالی اسلام، احکام و مقررات بسیار دقیق حقوقی و فقهی را وضع کرده و والیان و زمامداران را به اجرای هرچه بهتر آن مکلف ساخته است. در این مقررات حقوقی و فقهی، وظایف و تکالیف روشنی برای هر یک از اعضای خانواده و در رأس آن برای زن و شوهر معین شده است. بیشک با اجرای دقیق این مقررات جایی برای هیچگونه ستم و بیعدالتی در حق هیچ کس باقی نخواهد ماند[۱۶].
پرسش مستقیم
منابع
پانویس
- ↑ «هر مردی همسر اختیار میکند باید او را اکرام و احترام کند». دعائم الاسلام، ج۲، ص۱۵۸؛ الجعفریات، ص۱۵۷؛ مستدرک الوسائل، ج۱، ص۴۱۲، ج۳، ص۲۸۰، ج۱۴، ص۲۵۰؛ جامع أحادیث الشیعة، ج۱۶، ص۸۵۴، ج۲۰، ص۲۵۰.
- ↑ «بهترین شما نرمترین و ملایمترینتان است و آنکه زنان را بیشتر مورد تکریم قرار دهد». الکامل فی ضعفاء الرجال، ج۶، ص۸۹؛ میزان الاعتدال، ج۳، ص۴۲۲.
- ↑ «هر مردی زن اختیار میکند باید او را اکرام و احترام نماید». قرب الاسناد، ص۷۰؛ وسائل الشیعة، ج۳، ص۳۸۱؛ بحارالانوار، ج۷۶، ص۸۵، ج۷۹، ص۲۹۷، ج۱۰۳، ص۲۲۴.
- ↑ «حق همسر آن است که بدانی خدای عزّوجلّ او را مایه آرامش و انس تو قرار داده است؛ پس بدان که همسری او نعمتی الهی است و بر توست که او را تکریم و احترام نمایی». کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۶۲۱؛ امالی الصدوق، ص۳۰۳؛ الخصال، ج۲، ص۵۶۷؛ مکارم الاخلاق، ص۴۲۱؛ الجامع للشرایع، ص۶۲۷؛ وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۱۳۴؛ بحارالانوار، ج۷۴، ص۵.
- ↑ دلشاد تهرانی، مصطفی، سیره نبوی ج۴، ص۲۴۹.
- ↑ «نرمخوترین و بزرگوارترین مردمان بود. او هم مردی چون مردان شما بود، با این تفاوت که همواره خنده و تبسم بر لب داشت». الطبقات الکبری، ج۱، ص۳۶۵؛ مسند ابن راهویه، ج۳، ص۱۰۰۸؛ أبو بکر عبدالله بن محمد بن عبید المعروف بابن أبی الدنیا، مداراة الناس، تحقیق محمد خیر رمضان یوسف، الطبعة الاولی، دار ابن حزم، بیروت، ۱۴۱۸ ق، ص۱۲۱؛ تاریخ مدینة دمشق، ج۳، ص۳۸۳؛ کنزالعمال، ج۷، ص۲۲۲؛ سبل الهدی و الرشاد، ج۱۱، ص۱۴۷؛ با جابهجایی جمله اول و دوم.
- ↑ «خدیجه، و کجا مانند خدیجه یافت میشود. آن روز که همه مرا دروغگو خواندند، او مرا راستگو خواند؛ و مرا بر دین خدا یاری کرد و با مالش مرا در راه دین خدا کمک نمود». مناقب الخوارزمی، ص۲۵۴؛ کشف الغمة، ج۱، ص۳۶۰؛ بحارالانوار، ج۴۳، ص۱۳۱؛ أعیان الشیعة، ج۱، ص۳۷۹.
- ↑ «من مشاهده میکردم که رسول خدا(ص) [تا چه اندازه] به من مهربانی مینمود و مرا تکریم میکرد». المغازی، ج۲، ص۶۷۵.
- ↑ «پیامبر(ص) از نام نیکو خوشش میآمد». مسند أبیداوود الطیالسی، ص۳۵۰؛ صحیح ابن حبان، ج۱۳، ص۱۴۰؛ التمهید، ج۲۴، ص۷۲؛ مجمع الزوائد، ج۸، ص۴۷.
- ↑ سنن الترمذی، ج۵، ص۱۲۴؛ الکامل فی ضعفاء الرجال، ج۵، ص۴۵؛ امتاع الاسماع، ج۲، ص۲۷۴؛ الجامع الصغیر، ج۲، ص۳۸۸؛ سبل الهدی و الرشاد، ج۹، ص۳۵۸؛ کنز العمال، ج۷، ص۱۵۷.
- ↑ دلشاد تهرانی، مصطفی، سیره نبوی ج۴، ص۲۵۰-۲۵۴.
- ↑ علیاکبر شعارینژاد، فرهنگ علوم رفتاری، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۵.
- ↑ طوسی، اسدالله، همسران شایسته، ص ۳۰۹.
- ↑ طوسی، اسدالله، همسران شایسته، ص ۳۱۹.
- ↑ ﴿وَإِذَا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيبًا﴾ «و چون به شما درودی گفته شد، با درودی بهتر از آن یا همانند آن پاسخ دهید؛ بیگمان خداوند حسابرس همه چیز است» سوره نساء، آیه ۸۶.
- ↑ طوسی، اسدالله، همسران شایسته، ص۳۲۰ ـ ۳۵۶.