شیوه‌های احترام به همسر

این مدخل زیرشاخهٔ بحث احترام و تکریم همسر است. مدخل مرتبط ندارد - پرسش مرتبط ندارد

شیوه‌های اکرام همسر و احترام به وی

پس از بیان اهمیت و جایگاه والای احترام به همسر و آثار و برکات آن، اکنون این پرسش پیش می‌آید که اکرام و بزرگداشت مقام و جایگاه همسر در عمل چگونه ممکن است؟ ما در عمل چگونه و با چه شیوه‌هایی می‌توانیم افزون بر تعظیم و تکریم مقام و جایگاه همسر، احترام او را حفظ کنیم؟ در این بخش به اختصار به شیوه‌های اکرام و احترام به همسر اشاره خواهیم کرد.

به شخصیت و موقعیت همسرمان توجه کنیم

شخصیت انسان که با اهمیت‌ترین سرمایه وجودی اوست، رفته‌رفته شکل می‌گیرد. این مجموعه، حاصل داشته‌های پیشین و تلاش‌های وی طی زندگی فردی و اجتماعی در زمینه‌های گوناگون اعتقادی، اخلاقی و رفتاری است. پس از شکل‌گیری شاکله و شخصیت فرد همه رفتارهای وی به آن منسوب است و از آن تأثیر می‌پذیرد. این سرمایه وجودی انسان برای وی بسیار محترم است و دوست دارد تا نزد همه عزیز باشد و به این متاع ارزشمند وی لطمه‌ای وارد نشود. ریشه این خواسته نفسانی انسان نیز نیروی قدرتمند حب ذات و عزت نفس است.

البته، خویشتن و نفس انسانی، موجودی بسیار ارزشمند و ذی‌قیمت است. به همین دلیل، اولاً، در سخنان حکیمانه رسول خدا و اهل‌بیت(ع) بر شناخت و آگاهی درباره خود و نفس بسیار توصیه شده است؛ ثانیاً افزون بر شناسایی و آگاهی درباره نفس، دستورهایی نیز درباره حفظ کرامت و عزت نفس و پرهیز از تن دادن به پستی و رذالت و هر کاری که دون شأن انسان باشد، بیان شده است تا انسان این نعمت باارزش خداوندی را به بهایی ارزان از کف ندهد.

در سخنان حکیمانه امامان(ع) با بیان اهمیت این امر، توصیه شده است تا با تن دادن به انواع سختی‌ها و گرفتاری‌ها، حتی مرگ و کشته شدن با عزت و سربلندی، برای حفظ حرمت و کرامت نفس خویش کوشا باشید؛ ثالثاً، اهانت، استهزا، تمسخر، تحقیر، لعن و نفرین، ریشخند زدن، القاب بد دادن و...، از جمله عوامل خطرناک و تهدید کننده شخصیت افراد و عزت نفس آنهاست. به همین دلیل، همه انسان‌ها از این امور نفرت دارند و از آن نهی می‌کنند. شاید به همین دلیل است که در آیه‌های شریف قرآن و سخنان اهل‌بیت(ع) به شدت از این امور نهی شده است.

بنابراین از دیدگاه اهل‌بیت(ع) شخصیت انسان سرمایه‌ای بسیار ارزشمند و والامقام است. طبیعی است که هر صاحب سرمایه‌ای، سرمایه خویش را ارج نهد و حافظ آن باشد. حفظ این سرمایه با ارزش، بهترین شیوه اکرام و احترام به انسان است و به این وسیله موجب رضامندی و خوشایندی وی است.

از مناسب‌ترین شیوه‌های اکرام و احترام به همسر در زندگی زناشویی آن است که رفتار و ارتباط دوسویه مرد و زن در جهت حفظ شخصیت یکدیگر باشد. هر مرد و زنی باید از این حقیقت آگاه باشد که دیگران نیز چون او، شخصیتی محترم و ارزشمند دارند و دوست دارند این شخصیت عزیز بماند. به همین دلیل، هرگونه بی‌احترامی و اهانت به شخصیت همسر پیامدهایی بد خواهد داشت که دامن همه خانواده را خواهد گرفت. مرد در رابطه با همسرش زمانی به موفقیت دست خواهد یافت که به گونه‌ای روشن و صریح نشان دهد حافظ حریم و شخصیت اوست. گفتار و رفتار زن نیز می‌تواند به گونه‌ای باشد که شوهرش در آینه رفتار او احترام به شخصیت خویش را بیابد.

اکرام و احترام به همسر در سیره اهل‌بیت(ع)

اکنون مناسب است ببینیم در زندگی پرافتخار پیامبر اسلام(ص) و امامان معصوم(ع)، احترام و اکرام مقام همسر چگونه بوده است.

پیامبر اسلام(ص)

1. حضرت علی(ع) آگاه‌ترین فرد از زندگی و سیره خاتم‌الأنبیا(ص) بوده است. آن بزرگوار درباره نوع اکرام و احترام حضرت(ص) به همه مردم و آداب معاشرت ایشان با آنان فرموده‌اند: «سیره رسول خدا(ص) چنان بود که در قبال همه مردم، بخشنده‌ترین فرد بودند. در برخورد و معاشرت با دیگران، از همه مردم کریم‌تر بودند. هر کس با پیامبر آمدوشد داشت و ایشان را می‌شناخت، دل در گرو محبتشان می‌بست». بی‌شک آن بزرگوار این خلق عظیم الهی و منش پسندیده اخلاقی و انسانی را درباره همسران خویش نیز عملی می‌فرمودند. مواردی از سیره حضرت(ص) که از این پس خواهد آمد، گواه این ادعاست.
2. پیامبر اسلام(ص) در حدیث معروف و طولانی حولا فرمودند: هر زنی که در حضور و غیبت شوهرش حریم او را حفظ کند؛ خویش را برای وی بیاراید؛ و احکام دین مانند نماز و روزه و امور دیگر را مراعات کند، روز قیامت چون زنان پاک و مطهر و منور به نور الهی خواهد بود. چنین زنانی اگر همسرشان در دنیا مؤمن بوده باشد در قیامت نیز با ایشان خواهد ماند و اگر همسرشان مؤمن نبوده باشد، خداوند آنان را همسر مردانی از گروه شهدا قرار خواهد داد.
3. پیش از این بارها گفتیم که برای فراهم ساختن مقدمات ولادت پربرکت و باسعادت حضرت فاطمه زهرا(س)، رسول خدا(ص) به دستور خداوند چهل شبانه‌روز از همسر گرامی‌شان خدیجه کبری کناره گرفتند و جدا شدند. حضرت در این مدت اغلب در غار حرا سرگرم عبادت و رازونیاز با حق‌تعالی بودند. اما به احترام مقام باعظمت خدیجه کبری(س) دلجویی و تفقد از حال ایشان را از یاد نبردند و به واسطه برخی از اصحاب و یاران خاص خویش برای همسرشان پیغام می‌فرستادند. آورده‌اند که حضرت(ص) در این پیغام‌ها به مقامات و درجات بسیار عالی‌ای که خداوند برای خدیجه کبری در نظر گرفته بود، اشاره می‌کردند و می‌فرمودند به خدیجه بگویند که خداوند نزد ملائکه خود به ایشان و فداکاری‌ها و مقامات عالی‌اش مباهات می‌کند.
4. رسول خدا(ص) به سبب اخلاق نیکو و خُلق عظیمشان محبوب دل همه همسرانشان بوده‌اند. در این میان، خدیجه کبری(س) گوی سبقت را از دیگران ربوده بود. ایشان عشق و علاقه شدیدی به حضرت داشتند و در عمل نیز از ابراز و اظهار آن ابایی نداشتند. این ارتباط عمیق روحی و عاطفی موجب شده بود ایشان احترامی فوق‌العاده برای شوی گرانقدرشان قایل باشند. تاریخ زندگی این بانوی نمونه اسلام از این‌گونه عرض ارادت‌ها و اکرام و احترام‌ها لبریز است. در ادامه روایت پیشین، از زبان حضرت خدیجه(س) این چنین آمده است: من با تنهایی انس گرفته بودم. آن شب، وقتی تاریکی همه جا را فرا گرفت، من خود را پوشاندم؛ چراغ را خاموش کردم، و به بستر رفتم. در آن زمان از شب، هنوز در حالتی بین خواب و بیداری بودم که ناگهان حضرت(ص) در خانه را کوبیدند. صدا زدم: «کیست در خانه‌ای را می‌کوبد، که جز محمد(ص) و آن را نمی‌کوبد؟» رسول خدا با صدایی دلنشین و بیانی شیرین فرمودند: «باز کن ای خدیجه، منم محمد». سپس با خوشحالی و سرور از آمدن ایشان، برخاستم و در خانه را باز کردم و.... حالات، رفتار و واژه‌هایی که حضرت خدیجه از هنگام رویارویی‌شان با حضرت(ع) گزارش می‌کنند، از نهایت عشق و علاقه و عزت و احترامی حکایت دارد که ایشان برای همسر گرامی‌شان(ص) قایل بودند.
5. از جمله اقدام‌های پیامبر اسلام(ص) در جهت اکرام و احترام به همسر، حضور ایشان بر سر سفره و هم‌غذا شدن ایشان با همسر و اهل خانه بوده است؛ به ویژه اگر این حقیقت مهم در نظر باشد که حضرت به سبب خلق عظیم قرآنی و رفتار نیکو و پسندیده با اهل خانه و همسرانشان نزد آنان بسیار محبوب بوده‌اند. به همین سبب، آنان هم‌‍نشینی با رسول خدا(ص) را بسیار دوست می‌داشتند. پاسخ حضرت به این نیاز عاطفی خود بهترین شیوه اکرام و احترام به آنان به شمار می‌آمد. مقدم داشتن همسر در روز عید فطر در خوشبو کردن اعضای خانواده، سرکشی به همه همسران پس از فراغت از نماز صبح، تهیه و تدارک غذا و نیازمندی‌های همسر، هم‌سفرگی با آنان، رعایت حقوقشان، در اوقات شبانه‌روز، و...، از جمله این موارد بوده است.
6. آورده‌اند که رسول خدا(ص) روز عید فطر وقتی عطری به منزل می‌آوردند تا خانه و خانواده را خوشبو کنند، به احترام و بزرگداشت مقام و جایگاه همسرانشان، نخست از ایشان آغاز می‌کردند و پیش از همه، عطر را به آنان می‌دادند.
7. همچنین آورده‌اند که رسول خدا(ص) پس از نماز صبح، همه همسرانشان را یک‌به‌یک سرکشی می‌کردند و احوالشان را جویا می‌شدند.
8. مسئله دیگری که پیامبر اسلام(ص) مراعات می‌کردند، تهیه و تدارک غذای خوب و مناسب برای خانواده بوده است. گفتنی است که پیامبر اسلام(ص) با همسرانشان تنها زندگی می‌کردند؛ چراکه بنابر روایاتی که پیش‌تر بدان‌ها اشاره شد، ایشان تنها از خدیجه کبری و ماریه قبطیه(ع) فرزند داشتند و غالب فرزندانشان نیز از دنیا رفتند. بنابراین، وقتی می‌گوییم حضرت(ص) برای خانواده‌شان غذای مناسب تدارک می‌دیدند، مقصود همسرشان بوده است. این رویه پسندیده حضرت، نوعی احترام به همسر و حقوق وی بوده است.
9. از سیره پیامبر گرامی اسلام(ص) نقل شده است که ایشان برای هر یک از همسران خویش زمان‌هایی ویژه قرار داده بودند. حضرت در آن زمان‌ها به کسی پاسخ نمی‌دادند. امام حسین از پدر گرامیشان(ع) درباره چگونگی معاشرت و برخورد جد بزرگوارشان(ص) با خانواده و مردم پرسیدند. آن عزیز در پاسخ فرمودند: رسول خدا(ص) زمان‌های ویژه‌ای داشتند که چگونگی استفاده از آنها در اختیار خودشان بود. بنابراین، آنگاه که روی به خانه می‌آوردند، زمانشان را به سه بخش تقسیم می‌کردند: بخشی را برای عبادت و رازونیاز به درگاه حق تعالی اختصاص می‌دادند؛ بخشی از زمان ایشان ویژه همسرشان بود؛ و بخشی نیز به خودشان اختصاص داشت. زمان ویژه خودشان را نیز به دو بخش تقسیم کرده بودند؛ بخشی برای خود و بخش دیگر را برای امور مردم صرف می‌کردند.
10. از عادات نیک و پسندیده رسول خدا(ص)، یادآوری و بزرگداشت افراد به ویژه همسرانش، حتی سال‌ها پس از مرگشان بوده است. علاقه فراوان رسول خدا به خدیجه کبری موجب شده بود تا حضرت پیوسته به یاد عزیز سفر کرده‌شان باشد و به بهانه‌های گوناگون از ایشان به نیکی یاد کنند. یادآوری نمونه‌ای در اینجا مناسب است. حضرت علی(ع) در این باره فرموده‌اند: روزی رسول خدا(ص) در جمع همسرانشان به یاد همسر باوفایشان خدیجه کبری(س) افتادند و گریستند. عایشه عرض کرد: «چرا گریه می‌کنید؟ آیا گریه شما به سبب از دست دادن پیرزنی از زنان گندمگون بنی‌اسد است؟» رسول خدا(ص) [درحالی‌که از این رفتار ناپسند و دور از ادب عایشه به شدت آزرده و متأثر شده بودند [در پاسخ به عایشه فرمودند: «خدیجه آن شخصیت ارزشمندی بود که مرا تصدیق کرد؛ هنگامی که شما انکار و تکذیبم کردید و به من ایمان آورد؛ زمانی که شما به من کفر ورزیدید، و برایم فرزندانی آورد؛ درحالی‌که شما عقیم و نازایید». عایشه می‌گفت: «ما همیشه با یادآوری خوبی‌های خدیجه به پیامبر(ص) نزدیک می‌شدیم».

در گزارشی دیگر، درباره برخورد خوب حضرت(ص) با یکی از دوستان خدیجه کبری(س) چنین آمده است: بانوی مسنی نزد پیامبر اسلام(ص) رفت. حضرت با ملاطفت و مهربانی بسیار با ایشان برخورد کردند. پس از رفتن آن زن، عایشه پرسید: «این زن که بود؟» حضرت فرمودند: «او زمان حیات خدیجه(س) نیز پیش من می‌آمد.]من چون آن زمان به سبب دوستی وی با خدیجه به وی احترام می‌کردم، اکنون نیز این کار را کردم[؛ چراکه حفظ عهد و رسوم نیک و پسندیده، نشانِ ایمان انسان است».

رخدادهایی با چنین مضامینی در زندگی رسول خدا(ص) به ویژه در قبال برخی از همسرانشان که از کمالات روحی و فضایل اخلاقی و رفتاری بهره‌مند بودند، در منابع تاریخ و سیره بسیار نقل شده است. همه این موارد گواه صادقی است بر اینکه آن عزیز از احترام به شخصیت همسرانشان دریغ نمی‌کردند و چنان رفتار نیکویی داشتند که چون سنتی حسنه، هنوز پس از پانزده قرن، برترین الگو برای همه زنان و مردان در تمام عالم است.

امیرمؤمنان و فاطمه زهرا(س)

گفتار و رفتار دوسویه حضرت علی و فاطمه زهرا(ع) در خانواده و رفتارشان با دیگر اعضا همیشه با اکرام و احترام همراه بوده است. منشأ این اکرام و احترام، وجود ویژگی‌های نیک انسانی و الهی، عشق و محبت آن دو بزرگوار به هم، بندگی و تسلیم در برابر حضرت حق و سفارش‌های رسول خدا(ص) بوده است. پیامبر اسلام(ص) هنگام ازدواج امیرمؤمنان با فاطمه زهرا(س)، برای ایشان دعا کردند و به امام علی(ع) درباره رعایت حال همسرشان توصیه‌هایی فرمودند. حضرت علی(ع)، به فرمایش خودشان در طول مدت کوتاه زندگی با زهرای مرضیه هیچ‌گاه موجب اذیت و آزار ایشان نشدند و از فاطمه(س) نیز هیچ ناراحتی ندیدند. خود حضرت(ع) در این باره می‌فرمایند: «سوگند به خدا تا پایان عمر شریف فاطمه(س) او را خشمگین نکردم و به کاری وانداشتم. ایشان نیز هرگز مرا به خشم نیاورد و هیچگاه از من نافرمانی نکرد. رفتار فاطمه با من چنان بود که هرگاه به چهره مبارکش نگاه می‌کردم، تمام هم و غم و ناراحتی از دلم بیرون می‌رفت».

بر اثر سیره یادشده و خلق‌وخوی پسندیده در این دو بزرگوار، در منابع تاریخی گزارش شده است که آنان حتی نام یکدیگر را با اکرام و احترام می‌بردند و هنگام صدا زدن هم نام مبارکشان را با القاب و کنیه همراه می‌کردند؛ القاب و کنیه‌هایی چون: «يَا ابْنَ عَمِّ»، «يَا ابْنَ عَمِّ رَسُولِ اللَّهِ»، «يَا أَبَا الْحَسَنِ»، «يَا ابْنَ أَبِي طَالِبٍ»، «يَا وَصِيَّ رَسُولِ اللَّهِ»، «يَا بِنْتَ رَسُولِ اللَّهِ»، «يَا قُرَّةَ عَيْنِ الرَّسُولِ» و....

نمونه دیگر از اکرام و احترام حضرت امیرالمؤمنین و فاطمه زهرا(ع) به یکدیگر، گزارشی است که در جلد نخست کتاب حاضر بدان اشاره شد. در آن گزارش خواندیم که وقتی حضرت علی(ع) از همسرشان پرسیدند: «آیا غذایی در خانه داریم یا نه»، فاطمه زهرا(س) پاسخ دادند: «لَا، وَ الَّذِي أَكْرَمَ أَبِي بِالنُّبُوَّةِ وَ أَكْرَمَكَ بِالْوَصِيَّةِ مَا أَصْبَحَ الْغَدَاةَ عِنْدِي شَيْ‏ءٌ وَ مَا كَانَ شَيْ‏ءٌ أُطْعِمْنَاهُ مُذْ يَوْمَيْنِ إِلَّا شَيْ‏ءٌ كُنْتُ أُوثِرُكَ بِهِ عَلَى نَفْسِي وَ عَلَى ابْنَيَّ هَذَيْنِ الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ».

این بیان زیبا، دلنشین و لبریز از عشق و محبت به همسر، نشان مرتبه بالای احترامی است که ایشان برای همسر عزیزشان قایل بودند. در کلام فاطمه زهرا(س) به دو نکته اشاره شده است: نخست به مقام باعظمت و افتخارآمیز وصایت شوهر گرامیشان از پدر بزرگوارشان(ع)؛ دوم اینکه خطاب به حضرت علی گفتند: «اگر در خانه غذایی بود، بی‌شک شما را بر خود و فرزندانم مقدم می‌داشتم!» این بیان از مقام بسیار والای همسر باوفایشان نزد ایشان حکایت دارد.

در ادامه روایت نقل شده است: وقتی حضرت علی(ع) به همسرشان فرمودند: چرا مرا از این موضوع آگاه نساختی، فاطمه زهرا(س) در پاسخ ایشان با احترام فراوان فرمودند: «يَا أَبَا الْحَسَنِ! إِنِّي لَأَسْتَحْيِي مِنْ إِلَهِي أَنْ أُكَلِّفَ نَفْسَكَ مَا لَا تَقْدِرُ عَلَيْهِ».

پیام چنین برخوردی با همسر آن است که «عزیزم تو آنقدر برای من عزیز و بزرگی که حاضر نیستم با درخواست و خواهشم تو را به زحمت اندازم؛ یعنی می‌دانم که تو به خاطر علاقه و محبتی که به من و فرزندانم داری برای تهیه نیازمندی‌های زندگی خود را به رنج و زحمت خواهی انداخت، ولی من به این کار راضی نیستم». این برخورد یعنی احساس نزدیکی و همراهی بسیار با همسر.

نتیجه چنین رفتار محبت‌آمیز و محترمانه‌ای آن است که خداوند برکات خویش را بر این خانواده عزیز و گران‌قدر سرازیر می‌کند.

امام حسین بن علی(ع)

توجه به آمادگی و توانمندی همسر در انجام برخی امور زندگی و سپردن مدیریت برخی از کارهای خانه به وی به ویژه درباره زنان، در کارهایی که به گونه‌ای به خودشان مربوط باشد، نوعی اکرام شخصیت آنهاست؛ چراکه پیام این اقدام، اعتماد و اطمینان به ایشان است. آزاد گذاشتن زنان در چگونگی هزینه کردن مهریه‌شان از جمله این امور است. سیره رسول خدا و اهل‌بیت(ع) دادن مهریه از همان آغاز ازدواج به همسرانشان بوده است. امام محمد باقر(ع) سیره جد بزرگوارشان امام حسین بن علی(ع) را درباره مهریه همسرشان چنین گزارش کرده‌اند: گروهی بر امام حسین بن علی(ع) وارد شدند و عرض کردند: «ای فرزند رسول خدا، ما در خانه شما چیزهای می‌بینیم که خوش نداریم». مقصود آنان وسایلی چون فرش‌ها و بالش‌هایی بود، که آن زمان در خانه حضرت(ع) وجود داشت. امام(ع) خطاب به آنها فرمودند: «ما اهل‌بیت(ع)، وقتی ازدواج می‌کنیم، مهریه همسرانمان را به ایشان می‌دهیم. آنان نیز با مهریه خود آنچه خوش دارند می‌خرند. هیچ‌کدام از اثاثیه‌ای که در این خانه می‌بینید از آنِ من نیست».

امام محمد باقر(ع)

مانند آنچه درباره امام حسین(ع) آمده، از سیره امام محمدباقر(ع) نیز گزارش شده است. ایشان نیز چون اجداد پاکشان برای همسرانشان احترامی ویژه قایل بودند و حریم و حقوق آنان را به بهترین وجه مراعات می‌کردند. در این زمینه از برخی اصحاب امام محمدباقر(ع) چنین نقل شده است: من خدمت حضرت امام محمدباقر(ع) شرفیاب شدم. ایشان را در خانه‌ای مزین به انواع رنگ‌ها، بالش‌ها، فرش‌های پشمی، پشتی‌ها و... دیدم. پس از مدتی دوباره خدمت ایشان رسیدم. اما این‌بار آن بزرگوار را در خانه‌ای که تنها با حصیری ساده فرش شده بود زیارت کردم خدمت ایشان عرض کردم: «فدایت شوم! این چه خانه‌ای است؟» امام باقر(ع) فرمودند: «خانه من، اینجاست. خانه‌ای که پیش از این دیده بودی، از آنِ من نبود، بلکه خانه همسرم بود».

راوی ادامه می‌دهد که امام باقر(ع) در ادامه به همان روایتی که از جد بزرگوارشان امام حسین(ع) درباره مهریه همسرانشان نقل شد، اشاره فرمودند.

حضرت ابراهیم(ع)

احترام دوسویه همسران که در زندگی اهل‌بیت(ع) به بهترین وجه رعایت می‌شده، میان اجداد طاهرینشان و پیامبران گذشته، پیشینه‌ای دیرینه داشته است. در نقل‌های متعدد تاریخی و روایی، از امامان معصوم(ع) نقل شده است: حضرت ابراهیم خلیل(ع) پس از ازدواج با هاجر و تولد فرزندش حضرت اسماعیل(ع)، ایشان را به سرزمین بی‌آب و علف حجاز و مکان کنونی خانه کعبه و شهر مکه بردند. از آنجاکه ساره به حضرت ابراهیم اجازه نداده یا از ایشان خواهش کرده بود تا در آن سرزمین نمانند، پس از رساندن ایشان به آن مکان دورافتاده، بی‌درنگ به فلسطین بازگشتند. هرازچندگاهی، باز هم با هماهنگی ساره به آنجا می‌رفتند و از آنان دلجویی می‌کردند اما هر بار به محض رسیدن و دیدار با آنان بازمی‌گشتند. حتی گفته‌اند که در برخی سفرها از مرکب نیز پیاده نمی‌شدند و علت این اقدام خویش را وعده و تعهدی می‌دانستند که با ساره داشتند.

آیا رفتار و سیره این پیامبر بزرگ خداوند نمی‌تواند دلیلی محکم بر اکرام و احترام به شأن همسرشان ساره باشد. ساره بانویی گرانقدر و محترم نزد همسر گرامیشان ابراهیم خلیل(ع) بود. او کسی بود که خود به همسر بزرگوارشان پیشنهاد ازدواج دوباره داد و خود کنیزش هاجر را به ایشان هدیه کرد. شاید این پیامبر بزرگ خداوند در قبال از خودگذشتگی همسرش چنین احترامی فوق‌العاده برایش قایل بود. ابراهیم(ع) شخصیتی بزرگ است. اخلاص و از خودگذشتگی ایشان مثال‌زدنی است. طبیعی است که وقتی ساره از حق خود می‌گذرد، ابراهیم(ع) در برابر، پاسخی بسیار والاتر و باارزش‌تر به او می‌دهد.

از پیشواز و بدرقه همسرمان دریغ نکنیم

یکی از زیباترین نمودهای اکرام و احترام به همسر، به پیشواز و بدرقه او رفتن، هنگام ورود و خروجش از خانه است. لازمه این حرکت زیبا و رفتار نیک، توجه و عنایت به شخصیت همسر و ارزش قایل شدن برای اوست. این‌گونه است که زن یا مرد با تواضع و فروتنی در برابر همسرش هنگام دیدن وی از جای برمی‌خیزد؛ از کارش دست می‌کشد؛ به پیشواز همسرش می‌رود؛ یا وی را همراهی و بدرقه می‌کند.

پیامبر اسلام(ص) در بیانی حکیمانه، درباره وظایف زن در قبال شوهرش می‌فرمایند: «از حقوق شوهر بر همسرش آن است که چراغ خانه‌اش را روشن نگه دارد؛ غذایی گوارا و سالم برایش آماده کند؛ هنگامی که شوهر به خانه برمی‌گردد به پیشوازش برود با گشاده‌رویی به وی خوشامد گوید و.»...

کارگزاران خداوند در زمین: در یک گزارش تاریخی، درباره روابط پسندیده و نیکوی زناشویی و برخورد رسول خدا(ص) با این پدیده چنین آمده است: مردی خدمت باسعادت رسول خدا(ص) رفت و عرض کرد: همسری دارم که هنگام ورودم به خانه به پیشوازم می‌آید و زمان خروج مرا بدرقه و همراهی می‌کند. هرگاه مرا اندوهگین می‌بیند می‌گوید: «نگرانی تو از چیست؟ اگر اندوه تو برای رزق وروزی است که نگران مباش؛ چراکه غیر تو (خداوند) تدارک آن را پذیرفته است و اگر نگران آخرت خویشی، این البته اندوه مبارکی است و خداوند بر اندوه تو بیفزاید». رسول خدا(ص) خطاب به آن مرد فرمودند: «بی‌شک، خداوند کارگزارانی دارد و همسر تو یکی از کارگزاران خداوند است و اجری برابر با نصف پاداش شهدا را دارد».

سخن و پند حکیمانه رسول خدا(ص) در روایت نخست و نیز برخورد شگفت ایشان با آن مرد در روایت دوم، از اهمیت این مسئله نشان دارد. حضرت نخست پیشواز و بدرقه همسر را از وظایف زن بر شمردند و سپس فرمودند: زنی که این وظیفه را انجام می‌دهد از کارگزاران خداوند است و مقامی نزدیک به مقام شهدا دارد.

مناسب است تا اشاره‌ای اجمالی به برخی آثار و برکات این رفتار پسندیده داشته باشیم:

1. افزایش و تعمیق روابط عاشقانه همسران: پیشواز و بدرقه همسر، خود زاییده عشق و محبت بین ایشان است. اما ادامه و استمرار این رفتار، افزایش و تعمیق روابط عاشقانه بین آنان را در پی خواهد داشت.
2. نجات از انواع رنج‌های روحی و روانی: حاکمیت چنین فضایی دوستانه در خانواده و میان زن و مرد موجب نجات خانواده و همسران از انواع رنج‌های روحی و روانی، نگرانی‌ها و کدورت‌هاست. همچنین، اگر گاه کدورتی میان آنها پیش آمده باشد، اقدام به چنین رفتارهایی آرام‌آرام همه آنها را از بین خواهد برد.
3. دل‌بستگی بیشتر همسران به زندگی: از دیگر برکات پیشواز و بدرقه همسران، استحکام و تعمیق دل‌بستگی زن و شوهر به خانه و اعضای آن است. استمرار چنین اقداماتی رفته‌رفته چنان زن و مرد را به خانه و خانواده علاقه‌مند می‌کند که وقتی برای مدتی کوتاه بیرون از خانه به کاری سرگرم باشد، هرچه زودتر در پی بازگشت به خانه است تا در کنار همسر و دیگر اعضای خانواده آرام گیرد و تجدید قوا کند.
4. استحکام بنیان خانواده: شکی نیست که در چنین وضعیتی، بنیان‌های خانواده هرچه مستحکم‌تر می‌شود. این البته یکی از دغدغه‌های اصلی مربیان، دست‌اندرکاران و مسئولان جامعه است؛ چراکه تقریبا چرخ زندگی در همه ابعاد جامعه به شکل‌های گوناگون به چرخش درست چرخ خانواده‌های آن جامعه بسته است.
5. تربیت درست فرزندان: چنین همسرانی فضایی را در خانه حاکم می‌کنند که خود و همه اعضا به ویژه فرزندان از آن بهره خواهند برد. بی‌شک تربیت درست فرزندان در چنین فضایی بسیار آسان‌تر و بهتر نتیجه خواهد داد. در نتیجه فرزندان نیز این اخلاق و رفتار نیک را از والدینشان خواهند آموخت. البته این‌گونه رفتارها، از جمله پیشواز و بدرقه، بر زنان تأثیرگذارتر است. با عنایت به اینکه آنان، یعنی مادران، بیشتر در تربیت فرزندانشان دخالت دارند، از رفتار نیکوی شوهرانشان بیشتر متأثر میشوند و آن را خواسته یا ناخواسته در تربیت فرزندان دخالت می‌دهند. همچنین اداره دیگر امور خانه را نیز به گونه‌ای بهتر انجام خواهند داد.
6. خشنودی و رضامندی خداوند: شکی نیست که پیشواز و بدرقه زن و مرد با چنین آثار مثبت و برکاتی، خوشنودی و رضای حق‌تعالی را نیز در پی خواهد داشت و این خود بر برکات و آثار مثبت آن خواهد افزود. بیان حکیمانه رسول خدا(ص) در پاسخ به آن مرد، بهترین گواه این حقیقت است.

به پیشواز رفتن و بدرقه کردن همسر اقدامی به ظاهر کم‌اهمیت و انجام رفتاری به ظاهر ساده به نظر می‌آید. اما وقتی مقامی چون کارگزار خداوند بودن و پاداشی نزدیک به اجر شهدا را داشتن، آن هم از زبان مبارک حضرت(ص)، برای آن منظور می‌شود، از اهمیت فوق‌العاده آن نشان دارد.

این رفتار پسندیده و زیبا که از وجود عشق و محبت بین همسران نشان دارد، به سبب آثار و برکات یادشده، رفتاری عام و فراگیر است و ویژه فرهنگ و قومیتی خاص نیست. البته در برخی ملل و فرهنگ‌ها، به سبب برخی علل و زمینه‌های نادرست قدری رنگ باخته است و چون گذشته به آن اقبالی نمی‌شود. اما در دین مبین اسلام که تشکیل خانواده و صیانت از حریم مقدس آن اولویتی ویژه دارد، بیشتر بدان عنایت و تأکید شده است.

همیشه به همسرمان سلام کنیم

یکی دیگر از شیوه‌های بزرگداشت مقام همسر و احترام به او، سلام و درود به همسر هنگام دیدار اوست. چه نیکو و پسندیده است که هنگام دیدار با همسرمان، پیشگام شویم و به او سلام کنیم. اگر او سلام کرد، به دستور قرآن به گونه‌ای نیکوتر پاسخ دهیم به یقین، خداوند تعالی در برابر، به ما نظر رحمت خواهد داشت.

پیامِ سلام و درود، دعا و آرزوی سلامت و نیز حیات و زندگی است. سلام و درود از نام‌های مبارک خداوند است و سلام گفتن به خود و دیگران، نوعی یاد خداوند نیز هست. به همین دلیل برای گوینده و پاسخ‌دهنده آن آثار و برکات فراوانی مقرر شده است. پروردگار در قرآن کریم سلام را درود خداوند به بندگان ویژه خود و اولیا و دوستانش و بشارت ملائکه خدا به اهل بهشت معرفی کرده است. همچنین سلام، تسبیح و تقدیس الهی بهشتیان و گفت‌وگوی آنان با هم معرفی شده است. سلام کردن از ویژگی‌های نیک عباد الرحمن شمرده شده و به مؤمنان نیز سفارش شده است تا به یکدیگر و حتی به کسانی که با آنها برخورد نادرست دارند نیز سلام کنند.

شاید به همین دلیل بوده است که رسول خدا(ص) و امامان معصوم(ع) نیز بسیار بر آن نظر داشته و با بیان آثار و برکات سلام کردن و نیز پیامدهای بد ترک سلام بدان توصیه بسیار فرموده‌اند. پیامبر اسلام(ص) درباره مقام و جایگاه بندگانی که اهل درود و سلام به همدیگر باشند فرموده‌اند: «نزدیک‌ترین انسان‌ها به خداوند تبارک و تعالی و رسولش(ص) کسی است که کلام خود را با سلام آغاز کند».

امام جعفر صادق(ع) نیز درباره انسان‌های متواضع فرموده‌اند: «از نشانه‌های فروتنی انسان آن است که به دیدارکننده‌اش سلام کند».

در سخنان اهل‌بیت(ع)، آثار و برکات بسیاری برای سلام کردن و نیز پاسخ سلام بیان شده است؛ برکت‌هایی چون: محبت خداوند، بخشش و مغفرت الهی، بهشت جاویدان، و.... همچنین بخل و بی‌توجهی به سلام کردن نکوهش شده است.

این نکته جالب توجه است که در فرهنگ مسلمانان که برگرفته از قرآن و سیره پیامبران و اولیای الهی، به ویژه رسول خدا(ص) و امامان معصوم(ع) است، ارتباط دو انسان با سلام و درود که دعا و خواست زندگی همراه با سلامتی است، آغاز می‌شود. بی‌شک عجین شدن ارتباط‌های انسانی با این امور، انس و الفت و نزدیکی بیشتر را به ارمغان می‌آورد و موجب تحکیم روابط میان آنها می‌شود.

روابط خانوادگی و زندگی زناشویی بیش از دیگر انواع روابط انسانی به چنین ویژگی‌هایی نیک و رفتارهایی پسندیده نیازمند است. زن و شوهر با سلام کردن به همدیگر و پیش‌کش کردن چنین کلامی مقدس و چنین دعایی پرمغز، به یقین بهترین شیوه اکرام و احترام را در قبال یکدیگر خواهند داشت.

زوج جوانی را تصور کنیم که از روزهای آغاز زندگی این عادت نیک را به خود تلقین کرده و همیشه با سلام و درود با همدیگر دیدار می‌کند. حاکمیت چنین ارتباط دوستانه‌ای بین ایشان موجب انس و الفت و نزدیکی بیشتر می‌شود و چون اکسیری اعظم یاور آنان در مدیریت خانواده و تربیت فرزندانشان خواهد بود.

به همسرمان وفادار باشیم

همسران ما یار و شریک زندگی‌مان‌اند. ما پس از ازدواج با همسرمان در عمل به اموری مربوط به او متعهد می‌شویم. برای بقای آثار و لوازم ازدواج، زن و شوهر باید به این تعهدها پایبند باقی بمانند. این پایبندی در حقیقت نوعی توجه به همسر، اهمیت دادن به حقوقش و خلاصه شیوه‌ای مناسب برای ادای احترام به وی و اکرام مقام و منزلت اوست. در حقیقت، عمل به وعده و وفای به عهد، افزون بر اینکه وظیفه‌ای شرعی و اخلاقی است، در عمل موجب جلب اعتماد و اطمینان خاطر او خواهد شد.

شاید آثار فوق‌العاده مراعات این امور موجب می‌شد تا رسول خدا(ص) و امامان معصوم(ع) هم خودشان به آن توجه کنند و پایبند باشند و هم دیگران را بدان توصیه کنند. امام جعفر صادق از زبان پدران بزرگوارشان(ع) از سیره جد بزرگوارشان پیامبر اسلام(ص) درباره پایبندی به تعهدهایشان در قبال حقوق همسران چنین گزارش کرده‌اند: «پیامبر اسلام(ص) زمان خود را بین همسرانشان تقسیم کرده بودند. ایشان چنان این تقسیم را مراعات می‌کردند که حتی وقتی بیمار می‌شدند، می‌فرمودند تا بنابر برنامه معین شده، ایشان را به خانه‌های همسرانشان ببرند تا در آنجا استراحت بفرمایند».

همچنین آورده‌اند که حضرت علی(ع) به پیروی از پیامبر اسلام(ص) به تعهدها و وعده‌های خود به همسرانشان بسیار پایبند بودند.

روایت شده است که حضرت علی(ع) دو همسر داشته‌اند. وقتی نوبت حضور در خانه یکی از آنها بود، در خانه دیگری نمی‌ماندند و حتی اگر نیاز به وضو ساختن بود، در آن خانه وضو نمی‌گرفتند.

این دقت فراوان در عمل به تعهدها و وعده‌ها در قبال همسر، افزون بر رعایت حقوق شرعی، نوعی رعایت اصول اخلاقی و اکرام مقام همسر و احترام به ایشان بوده است. توجه داشته باشیم که حضرت علی(ع) در زمان حیات همسر بزرگوارشان فاطمه زهرا(س)، با هیچ زن دیگری ازدواج نکرده بودند. بنابراین، همسرانی که حضرت تا این حد حریمشان را نگه می‌داشتند و عزتشان را حفظ می‌کردند، همسران دیگرشان بوده‌اند.

به فرزندان همسرمان احترام بگذاریم

انسان خود را دوست دارد و هر شخصی که به گونه‌ای با وی نسبتی داشته باشد نیز به همان اندازه محبوب وی است. پدر و مادر، همسر، فرزند، خواهر و برادر، خویشان و بستگان سببی و نسبی و حتی برخی از دوستان و هم‌کیشان، طیفی گسترده از افرادی‌اند که به تناسب جایگاهشان نزد انسان، در نظر وی محبوب‌اند؛ به ویژه فرزند که حاصل عمر انسان و نزدیک‌ترین فرد به وی است. هر پدر و مادری، فرزند را جزئی از وجود خود می‌دانند، بنابراین درجاتی از حب ذات و عزت نفس انسان درباره فرزندان وی نیز صادق است. به همین دلیل، توجه به فرزند برای وی باارزش است. برای انسان مهم است که دیگران به فرزندانش احترام بگذارند یا آنها را دوست داشته باشند. او این محبت و احترام را اکرام خویش و ابراز محبت و احترام به خود می‌شمارد و خوشایندش خواهد بود.

سیره رسول خدا(ص) و اهل‌بیت(ع) نیز چنین بوده است. آنان به فرزندانشان محبت می‌کردند و به آنان احترام می‌گذاشتند. این اقدام اخلاقی و انسانی آنان کانون توجه و خوشایند همسرانشان یعنی مادران این فرزندان بود و نوعی ابراز احترام به آنان نیز به شمار می‌آمد. پیش از آن اشاره به مطلب مهمی که در همین زمینه از رسول خدا(ص) نقل شده لازم است: در بخشی از حدیث طولانی و معروف حولا، که پیش‌تر به بخش‌هایی از آن اشاره شد، حضرت یکی از علل لزوم احترام به حقوق و شخصیت زنان را مقام مادری آنان برشمرده‌اند. ایشان در پاسخ به پرسش حولا درباره رعایت حقوق زنان از سوی مردان فرمودند: جبرئیل پیوسته مرا به رعایت حقوق زنان سفارش می‌کرد. تا آنجا که من گمان کردم برای مردان حتی گفتن اف بر زنان نیز جایز نیست. سپس جبرئیل گفت: «ای محمد، درباره رعایت حقوق زنان از خدا بترس. همانا... برای زنان بر گردن شما حقوق واجبی است... و به سبب اینکه مادر فرزندان شما می‌شوند و فرزندانتان را در رحم خویش پرورش می‌دهند و در این راه رنج و درد متحمل می‌شوند، شما موظفید در مقام ادای حقوق آنان، مهربانی، شفقت و دلسوزی داشته باشید. دل‌های آنان را درباره خود پاکیزه نگهدارید تا همیشه با شما بمانند...».

این بیان حضرت(ص) نشان تکلیف مهم مردان در قبال همسرانشان است. تکلیفی که اندکی از بی‌شمار مردان بار آن را به راحتی بر دوش می‌کشند.

احترام به فرزندان در سیره اهل‌بیت(ع)

اکنون، یادآوری و اشاره به مواردی از محبت و احترام به همسر، با احترام به فرزندان ایشان در سیره مبارک رسول خدا(ص) و اهل‌بیت(ع) بسیار مناسب است.

سیره رسول خدا(ص): هنگام وفات بانوی دو عالم خدیجه کبری(س)، دختر بزرگوارشان فاطمه زهرا(س) خردسال و بسیار نگران بودند. امام صادق(ع) درباره ناراحتی‌ها و نگرانی‌های مادر بزرگوارشان و همچنین برخورد با ایشان چنین فرموده‌اند: هنگامی که خدیجه کبری(س) رحلت کرد، حضرت فاطمه(س) به رسول خدا پناه می‌بردند و گرد ایشان می‌چرخیدند. ایشان لحظه‌ای از پدرشان جدا نمی‌شدند و از حضرت می‌پرسیدند: «ای رسول خدا، مادرم کجاست؟» پیامبر(ص) نیز نمی‌دانستند در پاسخ چه بگویند، تا اینکه جبرئیل فرود آمد و گفت: «خداوند به شما فرمان داده است به فاطمه سلام برسانید و به ایشان بگویید: بی‌شک، مادر شما در خانه‌ای از مروارید است که چهارگوشه‌اش زرین و ستون‌هایش از یاقوت سرخ است. ایشان را آسیه، همسر فرعون و مریم، دختر عمران احاطه کرده‌اند». فاطمه(س) پس از شنیدن این پیام الهی فرمود: «البته خداوند تبارک و تعالی خود سلام است و همه سلام‌ها از آن او و بر اوست».

در این روایت جالب نه‌تنها رسول خدا(ص)، بلکه حتی خداوند و امین وحی جبرئیل نیز به حضرت فاطمه(س) ترحم می‌کردند و او را در عزای مادر باوفایش تسلا می‌دادند. به واقع توجه فوق‌العاده خداوند و رسولش به این دختر کوچک و بزرگوار خدیجه کبری در دوران بی‌مادری و نیز پیام الهی در تجلیل از آن بانوی گرانقدر، همه و همه خود نوعی ابراز کرامت و جلالت شأن حضرت خدیجه کبری نزد آنان و همچنین عزت و احترامی است که ایشان برای این بانوی بزرگوار قایل بوده‌اند.

سیره امیرمؤمنان(ع): نزدیک به سی سال از شهادت حضرت فاطمه زهرا(س) می‌گذشت. اما هنوز یاد و خاطره آن بانوی ستمدیده در قلب نازنین حضرت علی(ع) تازه بود. ایشان به هر بهانه، از همسر بزرگوارشان به بزرگی و کرامت یاد می‌کردند و در پی ابراز محبت و احترام به همسر باوفا و مهربانشان بودند در منابع تاریخی و روایی، ابراز احترام حضرت علی به فاطمه زهرا(ع) چنین گزارش شده است: حضرت علی(ع) پس از بازگشت از جنگ صفین خطاب به فرزند بزرگوارشان امام حسن مجتبی درباره اموالشان چنین وصیت‌نامه‌ای مرقوم فرمودند: این دستوری است که بنده خدا علی بن ابی‌طالب، امیرمؤمنان، درباره دارایی‌های شخصی خویش برای خشنودی خدا صادر کرده است، تا بدین وسیله خداوند مرا در بهشتش جای و پناهم دهد، همانا فرزندم حسن بن علی عهده‌دار آن است و باید به گونه‌ای شایسته از آن بهره ببرد و از آن انفاق کند. اگر برای حسن حادثه‌ای رخ داد، و حسین زنده بود، پس از برادرش عهده‌دار آن شود و کار او را ادامه دهد. از این دارایی، پسران فاطمه(ع)، درست به اندازه دیگر پسران علی سهم خواهند داشت. من سرپرستی دارایی‌هایم را به پسران فاطمه سپردم تا خشنودی خدا و نزدیک شدن به رسول خدا(ص) و بزرگداشت حرمت او و احترام به خویشاوندی پیامبر را فراهم آورم.

به بیان حضرت علی(ع) محور رضامندی و خشنودی خداوند و نزدیکی به رسولش و بزرگداشت و احترام به این خویشاوندی، همسرشان فاطمه زهرا(س) است. ایشان با این سخن به نوعی در پی اکرام مقام باعظمت همسرشان فاطمه زهرا(س) و احترام به شخصیت والای ایشان بوده‌اند.

برای دوستان همسرمان احترام قایل شویم

گفتیم که برای انسان به سبب حب ذات و تکریم و احترامی که برای خویشتن خویش قایل است هر آنچه با وی مرتبط است نیز به گونه‌ای محبوب است. از آن جمله، دوستان آدمی‌اند. هرچه ارتباط دوستانه بین افراد بیشتر و عمیق‌تر باشد، آن دوست نزد وی محترم‌تر خواهد بود. به همین سبب، برای انسان مهم است که دیگران درست مانند او به دوستانش نیز احترام بگذارند و به مقام آنان ارج نهند. او هرگونه بی‌احترامی و اهانت به دوستانش را اهانت به خویش می‌داند و هر نوع احترام و اکرام به آنها را نیز به خود خواهد گرفت.

همسران نیز، چون دیگران، دوستان و آشنایانی دارند که پیش یا پس از ازدواج، با آنان ارتباط داشته‌اند و به ایشان علاقه‌مندند و برایشان احترامی ویژه قایل‌اند.

به همین سبب از جمله مصادیق اکرام مقام همسر و احترام به شخصیت او، احترام قایل شدن برای دوستان و آشنایانی است که او سالیان دراز با آنان مأنوس بوده و علقه و محبتی میانشان برقرار شده است.

سیره رسول خدا(ص): آگاهی از سیره پیامبر بزرگوار اسلام و اهل‌بیت(ع) درباره اکرام و احترام به بندگان خدا، به ویژه همسر و دوستان و آشنایان همسر بسیار مفید است. رسول خدا(ص) به کسانی که در زمان زندگی همسرشان خدیجه کبری(س) با ایشان ارتباط دوستی و آمد و شد داشتند، احترامی ویژه می‌نهادند. در این زمینه، حضرت به اعتراض عایشه این‌گونه پاسخ فرمودند: «او زمان زندگی خدیجه(س) نیز پیش من می‌آمد من چون آن زمان به سبب دوستی او با خدیجه به وی احترام می‌کردم، اکنون نیز این کار را کردم؛ چراکه پاسخ دادن به محبت و احترام دیگران خود نشان‌دهنده ایمان انسان است».

خلق عظیم و رفتار کریمانه خاتم‌الانبیا(ص) و در قیاس با دیگران زبانزد خاص و عام بود. ایشان به برخی افراد که با همسر باوفایشان حضرت خدیجه(س) مرتبط می‌شدند، به‌طور ویژه احترام می‌گذاشتند. احترام رسول خدا(ص) به همسرشان خدیجه کبری میان همسرانشان مثال‌زدنی است. این مسئله چنان مشهود و و آشکار بود که گاه برخی از همسران دیگر حضرت، به اعتراف خودشان، به مقام و جایگاه خدیجه کبری نزد رسول خدا(ص)، حسادت می‌ورزیدند.

عایشه از معروف‌ترین و مشهورترین همسران پیامبر اکرم(ص) است. او خود می‌گوید که من از میان همسران رسول خدا، بیش از هر کس به خدیجه حسادت می‌ورزیدم. عایشه در ادامه همان روایت این رخداد را نقل کرده است: رسول خدا(ص)، حتی سال‌ها پس از درگذشت خدیجه کبری(س)، هرگاه گوسفندی را ذبح می‌کردند، می‌فرمودند: «آن را برای دوستان خدیجه(س) بفرستید». یک روز من از این کار ایشان خشمگین شدم و گفتم: «باز هم خدیجه؟» حضرت(ص) فرمودند: «إِنِّي قَدْ رُزِقْتُ حُبَّهَا»؛ البته حقیقت این است که محبت به او روزی من قرار داده شده است.

این سخن عاشقانه و زیبای رسول خدا(ص) درباره خدیجه کبری نشان آشکار و گویایی است بر اینکه ایشان به همسر باوفایشان بسیار عشق می‌ورزیدند و در پی تکریم مقام والای ایشان بودند و آن را این‌گونه ابراز می‌داشتند. توجه به دوستان و یاران خدیجه پس از گذشت سال‌ها از مرگ ایشان از احترام فوق‌العاده ایشان به همسرشان حکایت دارد. چه زیبا و پسندیده است که همه ما اعم از زن و مرد از این یگانه عالم هستی درس زندگی بیاموزیم و چنین رفتارهایی همراه با مهر و محبت با همسرانمان داشته باشیم. او را گرامی بداریم و به ارزش‌هایش احترام بگذاریم تا خود و همه اعضای خانواده، وارث زندگی و عیشی گوارا و لذت‌بخش باشیم.

در حد توان به همسرمان کمک کنیم

فقر و ناداری به همراه نیاز در جوهره وجود انسان نهفته است. تنها آفریدگار، دارای بی‌نیاز است و جز او را به این حریم راهی نیست. اما او که قادر تعالی است به هر موجودی چیزی داده که همگان آن را ندارند و به آن نیازمندند. به بیان انسان‌شناسان، تشکیل اجتماع انسانی نیز به همین سبب بوده است، تا از این راه، افراد انسانی نیازهایشان را مرتفع سازند و این مسیر را بهتر و کامل‌تر طی کنند و به سرانجام رسانند.

در زندگی و ارتباطات خانوادگی، این احساس نیاز به غیر، به ویژه نیاز به اعضای خانواده و بیش از همه به همسر خودنمایی می‌کند. زن و مرد از همان آغاز برای تشکیل زندگی و رسیدن به اهداف عالیه و مقدس ازدواج و تشکیل خانواده، به کمک یکدیگر نیازمندند. به همین سبب دین مقدس و متعالی اسلام، احکام و مقررات بسیار دقیق حقوقی و فقهی را وضع کرده و والیان و زمامداران را به اجرای هرچه بهتر آن مکلف ساخته است. در این مقررات حقوقی و فقهی، وظایف و تکالیف روشنی برای هر یک از اعضای خانواده و در رأس آن برای زن و شوهر معین شده است. بی‌شک با اجرای دقیق این مقررات جایی برای هیچ‌گونه ستم و بی‌عدالتی در حق هیچ کس باقی نخواهد ماند اما این مقررات، همه زوایای پیدا و پنهان ارتباطات خانوادگی و همسران را پوشش نمی‌دهد مقررات حقوقی کمترین اموری است که باید همسران مراعات کنند و به بیان امروزی و عامیانه، تنها کف کار است. موفقیت تعالی و ترقی خانواده‌ها تنها با انجام تکالیف و وظایف حقوقی به دست نمی‌آید اسلام عزیز مسائل بسیار دقیق‌تر و متعالی‌تری را درباره روابط زن و شوهر و دیگر اعضای خانواده در نظر گرفته است که اجرای آن، سیر حرکت خانواده را به سوی تعالی و تکامل صدچندان می‌کند؛ برای نمونه، در فقه و حقوق برای زن حقوقی منظور شده و بنابر آن زن می‌تواند در قبال زحمت‌هایش در خانه مانند شیر دادن فرزند و شستن ظروف و لباس‌ها از شوهرش دستمزد درخواست کند. اما هر انسان عاقل و باتجربه‌ای به خوبی می‌داند که اگر زندگی تنها بر این محور بچرخد چیزی جز بازار دادوستد نخواهد بود و هیچ کدام از همسران از این فضای به وجود آمده طرفی نمی‌بندند و کامشان به آن شیرین نمی‌شود.

حال زوجی را در نظر بگیریم که عاشق و دلداده یکدیگرند و هر اقدامی را نه به منزله وظیفه که از سر محبت و علاقه انجام می‌دهند چنین فضایی نه بازار داد و ستد و میدان زورآزمایی زن و مرد بلکه گونه‌ای زندگی است که همه اعضای آن در کنار هم لذت می‌برند؛ کامشان به این زندگی شیرین است؛ همیشه با نگاهی مثبت به آن می‌نگرند؛ و با شور و نشاط و سرزندگی گذران عمر می‌کنند.

ارمغان حاکمیت اصول و مقررات اخلاقی در خانواده، چنین فضایی را دوست‌داشتنی می‌کند. مرد و زنی که به این اصول بابرکت اخلاقی پایبند باشند، دیدگاهی متفاوت به همسرشان خواهند داشت. نگاهی همراه با بزرگداشت مقام همسر و توجهی محترمانه به اوست که همسر را وادار می‌کند رفتاری فراتر و بیشتر از حد مقررات حقوقی با وی داشته باشد. در چنین فضایی، مرد خود را عاشق همسرش می‌داند و با وجود خستگی در اثر کارهای بیرون از خانه به کمک همسرش می‌رود و چونان دوستی مهربان در کنارش به کار خانه اقدام می‌کند. این فضای آمیخته با مهر و عشق است که زن را به پذیرایی گشاده‌رویانه و پیشوازی دوستانه از همسرش وامی‌دارد. این چاشنی‌های دلچسب، جز در چنین فضایی در خانه‌ها جای نمی‌گیرد. در هیچ قانون و مقررات حقوقی مربوط به خانواده، این داروی شفابخش دیده نمی‌شود.

کمک به همسر کاری فوق وظیفه و تکلیف همسری است. البته آثار و برکات بسیاری برای همسران و دیگر اعضای خانواده دارد. پیش از این، در مبحث «آثار و برکات اکرام و احترام به همسر» به برخی از این آثار اشاره کردیم. همچنین روایاتی را از رسول خدا(ص) و اهل‌بیت(ع) بازگفتیم که بیان کننده اهمیت کمک به همسر است.

اکنون از میان احادیث بسیار در این زمینه تنها به نقل این بیان زیبا و جامع از رسول گرامی اسلام(ص) بسنده می‌کنیم. راوی این روایت حضرت علی(ع) است و این روایت در جمع باصفای ایشان و فاطمه زهرا(ع) بیان شده است. امیرمؤمنان(ع) می‌فرمایند: رسول خدا(ص) به خانه ما وارد شدند؛ درحالی‌که فاطمه(س) کنار دیگ خوراک‌پزی نشسته بودند و من نیز در حال پاک کردن عدس بودم. حضرت(ع) فرمودند: «ای ابا الحسن». عرض کردم: «بله ای رسول خدا». فرمودند: «این کلام را از من بشنو و بدان که من سخنی نمی‌گویم، جز آنچه از سوی خداوند به بیان آن مأمور باشم و آن سخن، این است: هیچ مردی همسرش را در خانه یاری نمی‌کند، جز آنکه خداوند به شماره موهای بدنش پاداش روزه روزها و تهجد و عبادت شبانه و اجر صابران از پیامبران الهی(ع) چون یعقوب و عیسی را به او خواهد داد. علی جان، مردی که در خانه در خدمت خانواده باشد و از این کار شانه خالی نکند و آن را برای خود ناپسند نداند، خداوند سبحان نام او را در دفتر شهدا ثبت می‌کند؛ و در قبال هر روز و شبش ثواب هزار شهید را به وی عنایت می‌کند؛ و برای هر گامی که برمی‌دارد پاداش یک حج و یک عمره به وی می‌بخشد؛ و در برابر هر رگی که در بدن دارد شهری در بهشت به وی عنایت خواهد فرمود. علی جان، هر ساعت خدمت به خانواده برتر از عبادت هزار سال و هزار حج و هزار عمره و برتر از آزاد کردن هزار بنده و شرکت در هزار جهاد با رسول خدا و عیادت هزار مریض و شرکت در هزار نماز جمعه و تشییع هزار جنازه و سیر کردن هزار گرسنه و پوشاندن هزار انسان عریان و فرستادن هزار مرکب سواری برای جهاد در راه خدا و برتر از هزار دینار صدقه به نیازمندان، و برتر از خواندن تورات و انجیل و زبور و قرآن و برتر از آزاد کردن هزار مسلمان اسیر و برتر از بخشیدن هزار شتر به نیازمندان است و از دنیا نمی‌رود تا مکان خود را در بهشت ببیند. علی جان هر مردی که از خدمت کردن به خانواده بیزار نباشد این کارش کفاره گناهان کبیره‌اش می‌شود؛ و خشم خداوند را در قبال او فروخواهد نشاند؛ و این خدمت او مهریه حوریان بهشتی‌اش می‌شود؛ و بر حسنات و درجاتش خواهد افزود. علی جان، خادم عیال و خانواده کسی نیست، جز آنکه به مقام باعظمت شهید و صدیق بار یافته و خداوند برای وی خیر دنیا و آخرت را خواسته باشد.

این روایت جالب و شنیدنی که برترین انسان و خلاصه آفرینش آن را در جمع برترین همسران عالم یعنی حضرت امیرمؤمنان و فاطمه زهرا(ع) بیان فرموده‌اند نکته‌های گفتنی و شنیدنی فراوانی را در خود جای داده است. بسیار به‌جاست تا در بندهای آن دقت بیشتر و اندیشه دقیق‌تری داشته و به عمل بدان پایبند باشیم.

حضرت(ص) به مردانی که با خضوع و فروتنی در خانه کمک و یاور همسرشان باشند و آن را برای خود مایه نقص و عیبی ندانند مقام والا و پرافتخار شهید و صدیق را بشارت داده‌اند توجه داشته باشیم که مقام «شهید و شهادت» مقامی بس والاست و هرکس را به قدرت فهم آن راه نیست. آنان در مقام و مرتبه ﴿عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ﴾اند. همچنین مقام صدیقین نیز مقامی والاست که تنها خصیصین از امت پیامبر بزرگوار اسلام(ص) به آن راه می‌یابند. مصداق بارز و الگوی کامل صدیقین، حضرت امیرمؤمنان و همسر بزرگوارشان زهرای مرضیه‌اند. رسول خدا(ص) که خود اصدق الصادقین و مربی همه بشریت، حتی آن دو بزرگوار(ع)، هستند، در این مقام، گویا به مردانی که کمک و یاور همسرشان باشند، نه‌تنها باریابی به مقام شهدا و صدیقین را نوید می‌دهند، بلکه در همان لحظه، این بشارت و رستگاری را برای ایشان ضمانت می‌کنند.

سیره اهل‌بیت(ع)

سیره رسول خدا(ص) و اهل‌بیت گرامی ایشان(ع) در زمینه چگونگی برخورد ایشان با همسرانشان بهترین نمونه از این نوع است. سیره آن بزرگواران در بزرگداشت مقام همسر و حفظ حریم او و احترام به شخصیتش در قالب کمک به همسرانشان نیز می‌تواند درس خوبی برای همه همسران عالم باشد. اکنون سیره ایشان را در این زمینه بررسی خواهیم کرد.

۱. سیره پیامبر اکرم(ص): یکی از زیباترین نمودهای ویژگی‌های نیک و پسندیده در انسان آن است که در زندگی خصوصی خود ساده‌زیست باشد. در خوراک و پوشاک، نشست و برخاست، خواب و استراحت، رفت و آمد، معاشرت با دیگران، فعالیت‌های روزمره و... به گونه‌ای باشد که اولاً، با کمال تواضع و فروتنی، انجام بسیاری از امور را خود بر دوش گیرد؛ ثانیاً، اگر به ناچار، دیگران، به ویژه خانواده و همسر باید انجام برخی امور را به دوش گیرند، برای آنان زحمت و مشکل ایجاد نکند. هرچه انسان ساده‌تر و بی‌تکلف‌تر زندگی کند، مشکلات کمتری را به خانواده تحمیل می‌کند و این خود بزرگ‌ترین کمک و یاری به اوست.

آنچه از سیره مبارک پیامبر اسلام(ص) نقل شده، دارای چنین ویژگی برجسته‌ای است. حضرت به گونه‌ای زندگی می‌کردند که یا اساساً همه کارهای شخصی‌شان را بر دوش می‌گرفتند و انجام می‌دادند یا اگر برخی امورشان به دیگران سپرده می‌شد، چندان ساده و راحت بود که برای آنان زحمت ایجاد نمی‌کرد. ایشان بیشترین همراهی را با خانواده و همسرانشان داشتند. حضور ایشان در خانه به گونه‌ای بود که امور مربوط به ایشان برای همسرانشان تکلف و مشقتی نبود؛ برای مثال درخواست زیادی از آنان نداشتند؛ بسیاری از کارهای شخصی یا کارهای خانه را خودشان به دوش می‌گرفتند؛ خورد و خوراک، پوشش، آمد و شد، خواب و استراحت، کار و فعالیت، درخواست‌ها و دیگر امور شخصی حضرت آنقدر ساده و بی‌آلایش بود که لازم نبود گروهی از همسران ایشان اسیر رتق و فتق امور شخصی‌شان باشند. اینها همه خود کمک بزرگی به همسرانشان بوده است؛ چراکه بسیاری از مردان و زنان چه در آن زمان و چه در عصر کنونی همسرانشان را به امور شخصی بسیار شلوغ و پرزحمت خود وامی‌داشته‌اند و با ایجاد زحمت‌هایی اضافی برایشان، آنان را در قبال آن وظایف خودساخته بازخواست نیز کرده و می‌کنند.

افزون بر آنچه گفته شد، پیامبر اسلام(ص)، به ویژه پس از هجرت مبارکشان به مدینه، به سبب مقام منیع پیامبری و ولایت، حاکمیت و سرپرستی امور مسلمانان و پاسخ‌گویی به مراجعات شخصی مؤمنان و...، مشغله بسیاری داشتند. با این حال، دست یاری به همسرانشان می‌دادند و برخی کارهای خانه را که از وظایف زنان یا خدمتکاران است، خود انجام می‌دادند یا در انجامش به آنان کمک می‌فرمودند.

احادیث، روایات و نقل‌های تاریخی فراوانی گواه این سیره مبارک حضرت(ص) است. محدث و مورخ بزرگ شیعی، ابن شهرآشوب ساروی روایتی طولانی درباره سیره ایشان در برخورد با اهل خانه و کمک به آنان و همراهی با ایشان و سادگی و بی‌تکلف بودن زندگی خصوصی ایشان نقل کرده است به خلاصه روایت و بخش‌هایی از آنکه به بحث ما مربوط است اشاره می‌کنیم: رسول خدا(ص) حکیم‌ترین، بردبارترین، شجاع‌ترین، عادل‌ترین و عاطفی‌ترین انسان بودند و.... ایشان بر زمین بدون فرش می‌نشستند و بر روی آن استراحت می‌فرمودند و غذا تناول می‌فرمودند، و حضرت خود کفش پاره‌شان را پینه می‌زدند و لباسشان را خودشان می‌دوختند و هنگام دق‌الباب خود آن را باز می‌فرمودند و با دستان مبارکشان گوسفند را می‌دوشیدند و شتر را می‌خواباندند و شیرش را می‌دوشیدند، و به همراه خادمشان گندم را با آسیاب دستی آرد می‌کردند و خودشان برای طهارت شبانه آب فراهم می‌ساختند. در کارهای خانه خدمت می‌کردند و گوشت خرد می‌کردند....

در منابع تاریخی درباره زندگی حضرت خدیجه کبری(س) آمده است که ایشان بهترین کمک و یاور برای رسول خدا(ص) بوده است. به ویژه در دورانی که حضرت به مقام والای پیامبری مبعوث شدند و هدف اذیت و آزار کفار و مشرکان و حتی بی‌مهری نزدیک‌ترین خویشان و اطرافیان قرار گرفتند، کمک‌ها و همراهی‌های همسر باوفایشان خدیجه کبری(س) برای ایشان بسیار مؤثر و دلگرم‌کننده بود. خود حضرت(ص) بارها به این نکته اشاره داشته‌اند که به مناسبت در جلد نخست و همین مجلد به آن اشاره کردیم.

در یکی از نقل‌های تاریخی در این باره آمده است: رسول خدا(ص) در یک سال به دو مصیبت گرفتار شدند که برای ایشان بسیار دردناک و تأثربرانگیز بود: یکی مصیبت مرگ عموی گرامی و باوفایشان حضرت ابوطالب و مصیبت دیگر رحلت همسر باوفا و ایثارگرشان حضرت خدیجه کبری(س). در ادامه آن روایت چنین آمده است: «خدیجه کبری وزیر و پشتیبانی صادق برای رسول خدا(ص) بوده است؛ به گونه‌ای که حضرت در کنار همسرشان خدیجه کبری(س) احساس آرامش و اطمینان خاطر می‌کردند».

چنان‌که گفتیم، منابع حدیثی و تاریخی از نقل‌های بسیار روشن و دقیق درباره زوایای زندگی پیامبر اسلام لبریز است؛ به گونه‌ای که ریزترین مسائل خصوصی زندگی پربرکت آن وجود مقدس نقل شده است. برای آگاهی بیشتر می‌توانید به کتب و منابعی که درباره سیره و سلوک پیامبر بزرگوار اسلام تألیف و تدوین شده است، مراجعه کنید.

۲. سیره امیرمؤمنان(ع): رسول گرامی اسلام(ص) فرموده‌اند: «دَخَلَ عَلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ(ص) وَ فَاطِمَةُ(س) جَالِسَةٌ عِنْدَ الْقِدْرِ وَ أَنَا أُنَقِّي الْعَدَسَ»؛ «رسول خدا(ص) به خانه ما وارد شدند؛ درحالی‌که فاطمه(س) کنار دیگ خوراک‌پزی نشسته بودند و من نیز در حال پاک کردن عدس بودم».

همچنین نقل شده است که حضرت امیرالمؤمنین(ع)، افزون بر کارها و مشغله‌های بسیاری که بیرون خانه داشتند، گاه در کار روزمره به کمک همسرشان می‌شتافتند و انجام برخی از کارهای خانه را نیز به عهده می‌گرفتند. امام صادق(ع) در این باره می‌فرمایند: «امیرمؤمنان(ع) تهیه هیزم، آب آوردن به منزل و نیز جاروی خانه را بر عهده گرفته بودند و همسرشان فاطمه زهرا(س) گندم را آسیاب و آرد می‌کردند؛ خمیر را آماده می‌ساختند و سپس نان می‌پختند».

بزرگداشت مقام همسر و رعایت ادب و احترام در برابر او، در زندگی زناشویی به گونه‌های دیگری نیز ممکن است. برای پرهیز از طولانی شدن مباحث کتاب، دیگر شیوه‌های یادشده را به صورت فهرستی از راهکارهای عملی در پایان کتاب، بخش «نتیجه‌گیری و پیشنهادات» با عنوان «توصیه‌های عملی مهم در ازدواج و روابط زناشویی» ارائه کرده‌ایم.

چه مناسب و نیکوست تا همسران، به ویژه زوج‌های جوان درباره ویژگی‌های یکدیگر مطالعه کنند و از نقاط قوت و ضعف هم آگاه شوند. همچنین با مطالعه و مشاوره با افراد خبیر و آگاه، گونه‌های اکرام و احترام به همدیگر را فرابگیرند. داشتن این اطلاعات مفید ما را در اجرای نکته‌های لازم و ارزنده یاری می‌دهد و از برکات آن بهره‌مند خواهد ساخت.

مصادیق دیگر کرامت داشتن همسر

تکریم رفتاری با همسر نمونه‌هایی دارد؛ از قبیل نام بردن به بزرگی، تصدیق به درست‌کرداری، توجه به توصیه‌ها، وفا به پیمان‌ها، به پیشواز رفتن، اعتماد به او در امور مالی که در ادامه می‌آید:

1. نام‌بردن به بزرگی: امیرمؤمنان(ع) به حضرت زهرا فرمود: «ای دختر رسول خدا، هرچه دوست داری، توصیه کن». امام کاظم(ع) نیز از همسرش حمیده پس از تولد امام رضا(ع) «طاهره» تعبیر می‌کرد. امام رضا(ع) نیز مادر امام جواد(ع) را پس از تولد پسرش طاهره و مطهره خواند و این تعبیرها، نشانه نهایت بزرگ داشتن آنان است.
2. تصدیق به درست‌کرداری: امیرمؤمنان(ع) در پاسخ سخنان حضرت زهرا مبنی بر اینکه هیچ‌گاه به تو دروغ نگفتم، خیانت نکردم و با تو مخالفت نکردم، فرمود: «تو داناتر، نیکوکارتر، باتقواتر، گرامی‌تر و خداترس‌تر از این حرف‌ها هستی. هرگز چنین نیست».
3. خوش‌داشتن دست‌پخت: امیرمؤمنان(ع) در یکی از نوبت‌های همسرش اُمامه دختر ابوالعاص که برای آن حضرت خرما و قارچ جهت افطار آورده بود، از آن استفاده کرد و دست‌پخت او را خوش می‌داشت.
4. وفا به پیمان‌های او: از امیرمؤمنان(ع) نقل شده که می‌فرمود: «اگر کسی با همسرش شرط کرده که کاری انجام دهد (چه در ضمن عقد نکاح چه به صورت ابتدایی) باید به آن وفا کند، مگر شرطی که موجب حلال شدن حرام ی یا حرام شدن حلالی شود». امام بنا به فرموده خود به سخنی که می‌گفت، عمل می‌کرد.
5. توجه به توصیه‌ها: به گفته عبدالله بن عمر، وی مدتی به دیدن حسن بن علی(ع) نرفته بود و روزی با گروهی به دیدن ایشان رفتند و خوله دختر منظور همسر امام به وی توصیه کرد مهمانان را نگه دار تا برای آنان غذایی آماده کنم. امام(ع) آنان را به سخنی خوش به گونه‌ای سرگرم کرد و آنها بدون آنکه متوجه شوند، دیدند سفره غذا آماده شد و غذا آوردند؛ چنان‌که به نقل طبرانی، آن حضرت در برخی امور منزل از قبیل بهداشت از پیشنهاد کنیز خود استفاده می‌کرد و او را به کمک می‌گرفت.
6. اعتماد به همسر در امور مالی و سپردن برخی اموال به او: همسر با این اقدام احساس می‌کند آنچه مایه قوام زندگی و پشتوانه ابزاری آن است، در اختیار اوست و این برای او شخصیت‌ساز است؛ چراکه مال مایه استواری فرد و جامعه و به منزله ستون فقرات آنان و سبب قوام و پویایی و پایایی آنهاست و نداشتن آن مایه شکستگی ستون فقرات اقتصادی است. قرآن کریم نیز، بر قوام بودن و پایایی مال تأکید می‌کند و می‌فرماید: «مالتان را که مایه قوام و ایستایی شماست، در اختیار بی‌خردان قرار ندهید». این تعبیر نقش محوری مال در پایندگی زندگی افراد و تأمین نیازهای آنان را نشان می‌دهد. وقتی این بنیه و قوام اقتصادی در اختیار همسر قرار گیرد، او احساس می‌کند نزد شوهر اعتباری ویژه دارد و مورد تکریم اوست. این احساس وی اعتمادش را به شوهر جلب می‌کند و در نتیجه روابط همسری تحکیم می‌یابد. بر پایه روایت مسعدة بن صدقه، امام حسین(ع) بخشی از درآمدش را به همسرش رباب می‌سپرد و در موارد نیاز از آن بهره می‌گرفت. او در یکی از برخوردهایش با گروهی از نیازمندان آنان را به منزلش فراخواند و مقدار مالی را که نزد همسرش رباب نهاده بود‌‌طلبید و به آنان پرداخت. این مال بر پایه گزارش ابن‌شهرآشوب لباس و دراهمی بود که در دست داشت؛ چنان‌که ام‌احمد همسر امام کاظم(ع) علاوه بر نقل روایت از امام بسیار مورد توجه و اعتماد آن حضرت بود و رازی از رازها و مبلغی از دارایی‌های امام تا شهادت ایشان نزد وی ودیعه بود که به امام رضا(ع) تحویل داد. آنچه در این روایت‌ها درخور توجه است، اعتماد امام به همسرش در امور مالی و سپردن بخشی از درآمد زندگی به اوست. این کار سیره آنان بود و این سیره و روش احساس شخصیت همسر را به اوج می‌رساند و چه تکریمی بالاتر از آن. البته این نکته نیز درخور توجه است که این واگذاری بخشی از درآمد به همسران با رعایت امانت‌داری و پرهیز از مصرف‌گرایی آنان بوده که به آن اشاره می‌شود.
7. ابراز خرسندی به هنگام دفع خطر: این نمونه رفتار دیگری است که همسر از آن دلگرم می‌شود و امید به زندگی‌اش افزایش می‌یابد و آن را مایه فخر خود می‌داند و چه بسا آن را نزد دیگران اظهار کند. در این باره از امام باقر(ع) نقل شده که روزی مادرش با خطری مواجه شده بود و پس از رفع خطر، پدرش امام سجاد(ع) به شکرانه رفع خطر از همسرش خرسندی خود را با پرداختن یکصد دینار صدقه ابراز کرد.
8. خرسند کردن مادر در حضور فرزند: پیامبر(ص) فرمود: «از حقوق فرزند بر پدر این است که مادرش را خرسند و سرزنده و گرامی بدارد». امام کاظم(ع) ام‌احمد را نزد پسرش احمد سرزنده و گرامی می‌داشت. و این نتیجه را در پی داشت که پس از شهادت پدر، مردم مدینه نخست با احمد به عنوان امام بیعت کرده بودند، او بیعت‌کنندگان را به در خانه امام رضا(ع) برد و همگی با امام رضا(ع) به عنوان امام و جانشین پدر بیعت کردند.
9. مسئولیت‌سپاری در امور حقوقی: امام صادق(ع) به همسر و دخترش نمایندگی دادند تا با بررسی مسائل حقوقی مردم به ویژه بانوان به آنان سرکشی کرده، حقوق مرتبط و مورد نظر را ادا کنند.

منابع

1. طوسی، اسدالله، همسران شایسته
2. مقدسی، یدالله، سیره همسرداری امامان معصوم