سوده بنت عماره همدانی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث اصحاب امام علی است. مدخل مرتبط ندارد - پرسش مرتبط ندارد

سوده بنت عماره
تصویر نمادین جنگ صفین
نام کامل	سوده بنت عماره
جنسیت	زن
از قبیله	بنی‌همدان
پدر	عمارة بن اشتر همدانی
از اصحاب	امام علی
حضور در جنگ	جنگ صفین

مقدمه

سوده دختر عمارة بن اشتر همدانیه، بانویی شجاع حق‌گو، با فصاحت و بلاغت که در گفتار ممتاز بود و از شیعیان مخلص امیرالمؤمنین علی(ع) در قبیله بنی‌همدان به شمار می‌رفت و با کلام و اشعار خویش جهاد می‌کرد و در برابر معاویه کلام حق ادا کرد و پایداری به ولایت امیرالمؤمنین را ثابت نمود که فضایلش از داستان او با معاویه آشکار است.

سوده از هوش اجتماعی بسیار بالایی برخوردار بود و شرکت در صحنه‌های سیاسی را وظیفه خود می‌دانست. او تنها در این فکر نبود که مشکل خود را حل کند بلکه به فکر حل مشکل جمع بود. سوده حتی در آن هنگام که به تظلم به دربار معاویه آمد، با کمال شجاعت به عشق به امیرالمؤمنین و برحق بودن او اعتراف کرد. روزی به عزم شکایت از بسر بن ابی ارطاة به دربار معاویه رفت. وقتی معاویه او را شناخت، گفت: - ای سوده! تو آن کسی نیستی که این اشعار را سرودی: شمر لفعل أبیک یا ابن عمارة یوم الطعان و ملتقی الأقران و انصر علیا و الحسین و رهطه و اقصد لهند و ابنها بهوان إن الإمام أخا الإمام محمد علم الهدی و منارة الإیمان فقد الجیوش و سر أمام لوائه قدما بأبیض صارم و سنان آری من سرودم. آیا تو همان نیستی که در تشجیع برادرانت در صفین شعر می‌سرودی و آنان را علیه من تحریک می‌کردی؟ سوده بدون تردید و ترس گفت: بله من بودم و مثل من از حق دوری نمی‌جوید و به دروغ بر تو عذر نمی‌آورد. به راستی که موضع و جهت گیری برادرم و منزلت او فراموش ناشدنی است. سپس شعری از خنساء برای معاویه خواند: و إِنَّ صَخْراً لتَأْتَمُّ الهُدَاةُ بِهِ *** كَأَنَّهُ عَلَمٌ فِي رَأْسِهِ نَارُ چه چیز موجب شد چنین کنی؟ حب و دوستی علی(ع) و پیروی از حق.

پس از آن‌که درگیری لفظی بین او و معاویه تمام شد، سوده در اعتراض به عملکرد بسر بن ابی‌ارطاه والی معاویه شکایت خود را چنین بیان کرد و گفت: کسی که مسئولیت اداره جامعه را برعهده گرفته است در دستگاه قسط و عدل خداوند مسئول است و نباید به خلقی ستم شود و حق خدا ضایع گردد. بسر که نماینده توست و به دیار ما آمده است، نه حق خلق را رعایت می‌کند و نه حکم خدا را مرعی می‌دارد. اگر او را عزل کنی ما آرام خواهیم بود، اگر عزل نکردی ممکن است بر تو بشوریم و قیام کنیم. معاویه از این سخن برآشفت و گفت: ما را به قیام تهدید می‌کنی؟ آیا می‌خواهی تو را با یک وضع دردناکی از همین‌جا پیش همان حاکم بفرستم تا درباره تو تصمیم بگیرد؟ آنگاه سوده این شعر معروف را خواند: صَلَّى الْإِلَهُ عَلَى رُوحٍ (جِسْمٍ) تَضَمَّنَهَا *** قَبْرٌ فَأَصْبَحَ فِيهِ الْعَدْلُ مَدْفُوناً قَدْ حَالَفَ الْحَقَّ لَا يَبْغِي بِهِ بَدَلًا *** فَصَارَ بِالْحَقِّ وَ الْإِيمَانِ مَقْرُوناً درود خداوند بر پیکر پاکی که در قبر جای گرفت و قبر با در گرفتن او گویی عدل را در خود جای داده است. سوگند یاد کرد که حق‌فروشی نکند و بهایی در قبال حق دریافت نکند. او در جان خود حق و ایمان را هماهنگ و قرین و همتای هم ساخت. معاویه پرسید: این شخص کیست؟ او علی بن ابی‌طالب امیرالمؤمنین است. سپس فضایل آن حضرت را در محفل برشمرد تا جایی که معاویه را وادار کرد که دوباره بپرسد: چه چیز از علی(ع) دیده‌ای که این‌چنین به ستایش او زبان می‌گشایی؟ مشابه همین صحنه در زمان خلافت آن حضرت پیش آمد و من به عنوان نماینده قوم خود حرکت کردم و شکایت را به محکمه امیرالمؤمنین علی(ع) بردم. وقتی وارد منزل او شدم دیدم در حال نماز است. پس از پایان نماز با یک نگاه رئوفانه و با مهربانی به من فرمود: آیا کاری داری؟ آری! کارگزار شما در مسائل مالی قسط و عدل را رعایت نمی‌کند و بر ما ستم روامی‌دارد.

وقتی این گزارش به عرض آن حضرت رسید و از شواهد این گزارش صدق مطالب روشن شد، امیرالمؤمنین گریست و دست به آسمان برداشت و عرض کرد: «اللَّهُمَّ أَنْتَ الشَّاهِدُ عَلَيَّ وَ عَلَيْهِمْ وَ أَنِّي لَمْ آمُرْهُمْ بِظُلْمِ خَلْقِكَ وَ لَا بِتَرْكِ حَقِّكَ» خدایا! من به کارگزارانم دستور ظلم به مردم یا ترک حق را ندادم. آنگاه قطعه پوستی درآورد و در آن فرمان عزل او را صادر کرد و بدون اینکه آن نامه را مهر و موم کند و یا به دورش نخ ببندد سر گشاده به من داد. متن نامه امام چنین بود: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ﴿قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ﴾ فَإِذَا قَرَأْتَ كِتَابِي هَذَا فَاحْتَفِظْ بِمَا فِي يَدِكَ مِنْ عَمَلِنَا حَتَّى يَقْدُمَ عَلَيْكَ مَنْ يَقْبِضُهُ مِنْكَ وَ السَّلَامُ» به نام خداوند بخشنده مهربان، همانا از طرف پروردگارتان دلیل و برهان روشنی برای شما آمده است. بنابراین حق پیمانه و وزن را ادا کنید و از اموال مردم چیزی نکاهید و در روی زمین بعد از آنکه در پرتو ایمان و دعوت انبیا اصلاح شده است فساد نکنید این برای شما بهتر است اگر با ایمان هستید و من نمی‌توانم شما را از عذاب دردناک خداوند حفظ کنم؛ به محض اینکه نامه‌ام به دست تو رسید از کار برکناری و هر آنچه از مردم در نزد توست نگه دار تا جانشین تو بیاید و از تو تحویل بگیرد و به آن رسیدگی نماید. والسلام.

سرّ اینکه می‌گویم قبر علی(ع) عدالت را در آغوش دارد، همین است که من مشابه این مشکل را به تو گزارش می‌دهم و تو مرا تهدید می‌کنی. معاویه دستور داد مشکل این زن را برطرف کنند و حقی را که از او ضایع شده بود، به او برگردانند؛ اما سوده گفت: آیا این دستور مخصوص من است یا شامل افراد قوم و طایفه من هم می‌شود؟ تو را با دیگران چکار؟ اگر من فقط به فکر خود باشم، فحشاست و خداوند از فحشا نهی کرده است و من نیامده‌ام که فقط حق شخصی خود را احیا کنم بلکه آمده‌ام حیثیت جمعی را محترم بشمارم و حق جامعه را احیا کنم اگر فرمان شما عدل است باید همه را دربر گیرد و اگر غیر عدالت است، من هم چیزی نمی‌خواهم. هیهات! این شهامت و شجاعت و جسارت را علی(ع) در شما زنده کرده است. او به شما جرأت بخشیده است که در حضور حاکم چنین گستاخانه سخن گویید. سرانجام دستور داد نامه را به دلخواه سوده بنویسند و به او تسلیم نمایند و آن خدمتگزار ظالم برکنار شود. بدین ترتیب سوده توانست خود و افراد قبیله‌اش را از غارتگری کارگزار معاویه در همدان مصون بدارد. سوده یکی از راویان احادیث نیز می‌باشد. او از امیرالمؤمنین روایاتی نقل کرده است و محمد بن عبیدالله و عامر شعبی از او روایت کرده‌اند.

جستارهای وابسته

• بنی‌همدان (قبیله)
• عمارة بن اشتر همدانی (پدر)

منابع

1. محمدزاده، مرضیه، زنان ائمه معصومین و زنان با ائمه معصومین
2. ناظم‌زاده، سید اصغر، اصحاب امام علی، ج۲