مسجد سهله در تاریخ اسلامی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث مسجد سهله است. مسجد سهله از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: مسجد سهله در تاریخ اسلامی - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

یکی از بزرگ‌ترین مساجدی است که بعد از استقرار سپاهیان مسلمان در کوفه ساخته شده است. این مسجد، مشهور به سهله است، شاید به این دلیل که زمین و اراضی مجاور آن هموار است. تردید نیست که مسجد سهله مانند دیگر مساجد عصر اول اسلامی تا دوران اموی از آجر و چوب بنا شده بود. به نظر می‌رسد که بانیان آن، قبیله «بنی ظُفر» بوده‌اند. بنی ظُفر تیره‌ای از انصار و مردم مدینه بودند که در کوفه سکنی گزیدند. آنها به «ظفر» که نامش کعب بن خزرج بود، نسب می‌رسانند. از بزرگان بنی ظفر، قتادة بن نعمان ظفری است؛ لذا این مسجد ابتدا بنی ظفر نامیده می‌شد. امیرمؤمنان علی(ع) مسجد بنی ظُفر را در بین چهار مسجد مقدس کوفه نام برد و تأکید فرمود که همان مسجد سهله است. به روایتی حضرت علی(ع) فرمود: «مسجد بنی ظفر مسجد مبارکی است. به خدا قسم صخره سبزی در آن است که خدا هیچ پیغمبری را مبعوث نکرد جز اینکه عکس صورتش در آن صخره هست، و آن مسجد سهله است». شیخ فخرالدین طریحی می‌نویسد: مسجد بنی ظُفر همان مسجد سهله است که نزدیک کوفه است. ابن فقیه می‌گوید: مسجد سهله قرارگاه خضر پیغمبر است. هیچ غمگینی وارد آن نمی‌شود، مگر اینکه خدا غم او را برطرف کند و ما آن را «قری» می‌خوانیم. در منابع دیگر از قول امام صادق(ع) آمده است که آن حضرت مسجد سهله را «مسجد قری» خوانده است. در بعضی احادیث به این مسجد، «مسجد بِریّ» هم گفته شده است. «بِرّ» به کسر با به معنی نیکی و زیادتی، کنایه از فزونی ثواب نماز در آن است و یا به فتح با، یعنی مسجدی که در دشت خالی از بنا و نزدیک شهر است.

در قدیم، نزدیکی‌های مسجد سهله، قبوری بوده که بیشتر به علما و زهاد و بزرگان دین تعلق داشته و به «مقابر سهله» مشهور بوده؛ آنچه از آن مقابر شناخته شده، متعلق به این اشخاص است:

1. شریف علوی محمد صوفی بن یحیی...بن عمر الاطرف بن علی بن ابی طالب(ع): که هارون خلیفه عباسی، او را به قتل رساند. وی در مقابر سهله مدفون شد.
2. علی بن ابراهیم خیاط: از قبیله بنی عطیه، یکی از راویان حدیث که در سال ۲۰۷ وفات یافت و جنب مسجد سهله دفن گردید. ابراهیم بن محمد علوی هم بر او نماز گزارد.
3. احمد بن محمد طایی: از رجال کوفه و از معارضان قرامطه که در جمادی الثانی سال ۲۸۱ در کوفه از دنیا رفت و در محلی که به آن مسجد سهله گفته می‌شود، دفن شد.
4. شریف مجدالدین حسن بن الحسین طاهر علوی: وی در سال ۵۷۱ در کوفه متولد شد و در سال ۶۴۵ در آنجا درگذشت و در سهله مدفون گردید.
5. قاضی ابن بدر همدانی: که پیرو مذهب زیدی بود و به تقوی و صلاح شهرت داشت. وی در ماه رجب سال ۶۶۳ در کوفه وفات یافت و در سهله به خاک سپرده شد.

مسجد سهله به شکل مستطیل، و دارای چند مقام و نقطه مقدس است. چهار مقام مقدس در چهار گوشه مسجد به این شرح است:

1. مقام ادریس پیغمبر(ع) بعضی گفته‌اند خانه ادریس است که در آن لباس می‌دوخته است. این مقام در بین ضلع جنوبی و شرقی صحن مسجد واقع است.
2. مقام خضر پیغمبر(ص) واقع در بین ضلع جنوبی و غربی است.
3. مقام ابراهیم خلیل(ع) واقع در بین دو ضلع شمالی و شرقی است مطابق بعضی روایات آنجا خانه حضرت ابراهیم(ع) بود و از آنجا به شامات و فلسطین رفته است.
4. مقام صالحین که به مقام انبیاء حضرت هود و حضرت صالح(ع) هم معروف است. این دو پیغمبر در وادی شرف واقع بر ذکوات البیض هم مرقدی دارند. مقام صالحین در بین ضلع شمالی و شرقی واقع است.

در وسط مسجد هم مقام امام زین العابدین و مقام امام جعفر صادق(ع) است که آن دو امام همام در آنجا نماز گزارده‌اند. از همه این مقام‌ها معروف‌تر، مقام امام زمان(ع) یا مقام «صاحب العصر» یا مقام «صاحب الأمر» است. مشهور این است که امام زمان(ع) را در آنجا دیده‌اند. از زمان صاحب جواهر (شیخ محمدحسن نجفی) رسم شده است که شب‌های چهارشنبه طلاب نجف به مسجد سهله می‌روند و مراسمی برپا می‌دارند و در مقامات آن نماز می‌گزارند و دعا می‌خوانند و آنجا را زیارت می‌کنند. مقامات یاد شده مسجد سهله هر کدام دعا و زیارت نامه و نماز مخصوص به خود دارد که در کتاب‌های ادعیه روایت شده است و کسانی که به زیارت آن مسجد می‌روند به آنها عمل می‌کنند. درب بزرگ کنونی مسجد سهله در سمت مغرب مسجد و مقابل مسجد کوفه است. روبه روی آن، آثاری از بازار قدیمی از جمله «سوق الصاغه» یعنی بازار زرگرهاست که خانه جابر بن حیان، دانشمند شیمی‌دان هم در آنجا بوده است. مسجد سهله که همانند مسجد جامع کوفه بیشترین تقدس خود را مرهون عنایت امیرمؤمنان(ع) است، افتخار آن را دارد که در عصر ظهور آخرین حجت خداوند، وجود مقدس حضرت صاحب الزمان عجل الله تعالی و فرجه الشریف منزلگاه آن حضرت و خانه‌اش خواهد شد. همان‌گونه که در مقدمه استاد و پدر بزرگوارم علامه علی دوانی آمده است، علامه مجلسی به سند خود از ابوبصیر نقل می‌کند که گفت حضرت امام جعفر صادق(ع) به وی فرمود: «ای ابومحمد! گویی من فرود آمدن قائم با کسان، و خانه‌اش را در مسجد سهله می‌بینم». پرسیدم: آیا مسجد سهله اقامتگاه اوست؟ امام صادق(ع) فرمود: «آری، مسجد سهله جایگاه ادریس و ابراهیم خلیل الرحمن(ع) بوده است. خداوند هیچ پیغمبری را مبعوث نفرمود، مگر اینکه در آن مسجد نماز گزارد و هم محل سکونت خضر پیغمبر(ع) بوده است». عرض کردم: آیا قائم تا ابد در مسجد سهله سکونت خواهد داشت؟ فرمود: «آری».

هم‌چنین از مولای متقیان حضرت امیرالمؤمنین(ع) روایت شده است که فرمود: گویا قائم(ع) را می‌بینم که بر اسب سیاهی که میان پیشانی‌اش از سفیدی می‌درخشد، سوار است و از وادی السلام به طرف خندق مسجد سهله می‌رود و این دعا را می‌خواند: «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ حَقّاً حَقّاً لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ إِيمَاناً وَ صِدْقاً لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ تَعَبُّداً وَ رِقّاً اللَّهُمَّ مُعِزَّ كُلِّ مُؤْمِنٍ وَحِيدٍ وَ مُذِلَّ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ أَنْتَ كَنَفِي حِينَ تُعْيِينِي الْمَذَاهِبُ وَ تَضِيقُ عَلَيَّ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ اللَّهُمَّ خَلَقْتَنِي وَ كُنْتَ غَنِيّاً عَنْ خَلْقِي وَ لَوْ لَا نَصْرُكَ إِيَّايَ لَكُنْتُ مِنَ الْمَغْلُوبِينَ يَا مُنْشِرَ الرَّحْمَةِ مِنْ مَوَاضِعِهَا وَ مُخْرِجَ الْبَرَكَاتِ مِنْ مَعَادِنِهَا وَ يَا مَنْ خَصَّ نَفْسَهُ بِشُمُوخِ الرِّفْعَةِ فَأَوْلِيَاؤُهُ بِعِزِّهِ يَتَعَزَّزُونَ يَا مَنْ وَضَعَتْ لَهُ الْمُلُوكُ نِيرَ الْمَذَلَّةِ عَلَى أَعْنَاقِهِمْ فَهُمْ مِنْ سَطْوَتِهِ خَائِفُونَ أَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ الَّذِي فَطَرْتَ بِهِ خَلْقَكَ فَكُلٌّ لَكَ مُذْعِنُونَ أَسْأَلُكَ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تُنْجِزَ لِي أَمْرِي وَ تُعَجِّلَ لِي فِي الْفَرَجِ وَ تَكْفِيَنِي وَ تُعَافِيَنِي وَ تَقْضِيَ حَوَائِجِي السَّاعَةَ السَّاعَةَ اللَّيْلَةَ اللَّيْلَةَ: ﴿إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ﴾». یعنی: خدایی جز خداوند از سر حق و حقیقت نیست. خدایی جز خداوند از روی ایمان و باور و راستی نیست. خدایی جز خداوند از سر تعبد و بندگی نیست. خداوندا! ای عزت بخش هر مؤمن تنها و ای خوارکننده هر گردنکش لجباز. تو پناه من هستی، آن‌گاه که راه‌ها مرا از پای می‌اندازد و زمین با همه وسعتش بر من تنگ آید. خدایا! مرا آفریدی در حالی که از آفریدن من بی‌نیاز بودی. اگر یاری تو بر من نبود، من از شکست خوردگان بودم. ای گسترش دهنده رحمت از جایگاه آن و ای بر بیرون آورنده برکات از معادنش. ای آن‌که خود را مختص قله والایی‌ها ساخته، پس دوستانش به عزت او عزت می‌یابند. ای آن‌که در برابر او بر گردن پادشاهان یوغ ذلت نهند و آنان از شوکت او بیمناک هستند. از تو می‌خواهم به آن اسمت که آفریده‌هایت به درک آن نمی‌رسند و همه در برابر تو اقرار دارند، بر محمد و خاندان محمد درود فرستی و کار مرا به فرجام و انجام رسانی و در فرج من تعجیل فرمایی و مرا کفایت کنی و عافیت بخشی و حوائجم را برآورده نمایی؛ هم اینک، هم اینک، همین امشب، همین امشب،؛ چراکه تو بر همه چیز قدرت و توانایی داری.

منابع

1. رجبی دوانی، محمد حسین، کوفه و نقش آن در قرون نخستین اسلامی