مولی

مولی از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: مولی در لغت - مولی در قرآن - مولی در حدیث - مولی در کلام اسلامی - مولی در معارف مهدویت - پرسش‌های مرتبط

مقدمه

• مولی به معنای سرپرست، پیشوا، صاحب اختیار. تعبیری که پیامبر خدا(ص) در حجة الوداع، در روز غدیر خم ضمن خطبه‌ای مفصّل دربارۀ علی بن ابی طالب(ع) به‌کار برد و او را مولای مردم دانست و فرمود: «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِيٌّ مَوْلَاه‏» واژۀ مولی و معنای آن و دلالتش بر خلافت و ولایت امیر المؤمنین، از مباحث جنجالی در تاریخ شیعه است.
• منکران امامت علی(ع) و خلافت بلافصل آن حضرت، یا واقعۀ غدیر خم را انکار می‌کنند، یا حدیث غدیر را نمی‌پذیرند، یا اگر هم نتوانند ردّ کنند، معنای مولی را "دوست" بیان می‌کنند و اگر هم نتوانند معنای روشن مولا را انکار کنند، مدعی می‌شوند که اهل حل و عقد در سقیفه صلاح دیدند کس دیگری غیر از علی(ع) خلیفه شود. علامه امینی در "الغدیر" بحث مبسوط، مستدلّ و عالمانه‌ای دربارۀ معنای مولی دارد و ۲۷ معنی برای آن در کاربردهای مختلف می‌آورد (مثل پروردگار، عمو، پسرعمو، فرزند، غلام، آزادشده، مالک، پیرو، هم‌پیمان، همسایه، خویشاوند، ولیّ، اولی به یک چیز، یاور، تصرّف‌کننده در کار، عهده‌دار امر و...) و با بحثی استدلالی همۀ معانی را در کاربرد آن در غدیر خم ردّ می‌کند مگر دو معنای "اولی به تصرّف" و "امیر و سرور" و می‌گوید قرائنی که در خود جمله است و آنچه در قبل و بعد آن در خطبۀ غدیر بیان شده، برداشتی که حاضران در آن صحنه داشتند، معنایی را که کسانی مثل سید حمیری، کمیت بن زید، عبدی کوفی، ابو تمام و دیگر ادبا و شعرا از آن فهمیده و آن را در قالب شعر بیان کرده‌اند، تهنیت‌گویی ابوبکر و عمر و دیگران به حضرت امیر در همان روز و بیعت با او و سلام دادن آنان به حضرت به عنوان امیر المؤمنین، احتجاج‌ها و استدلال‌هایی که به حدیث غدیر بر اثبات امامت و ولایت شده، آیات قرآن که پیش و پس از این خطبه نازل شده و اهمیّت آن روز و حادثه را بیان کرده و... ده‌ها قرینۀ داخلی و خارجی دیگر، همه نشان می‌دهد که آن ولایتی که برای امیر المؤمنین در روز غدیر با کلمۀ "مولی" تعیین و جعل شد، به معنای سرپرست مسلمانان و جانشینی پیامبر خدا بود. این حقیقت گاهی هم با کلمۀ "ولیّ" بیان شده است: «عَلِيٌّ وَلِيُّ كُلِّ مُؤْمِنٍ بَعْدِي‏». عالمان بسیار دیگری نیز در معنای مولی و نحوۀ استدلال به آن و مستندات این حدیث در کتب شیعه و اهل سنت بحث کرده‌اند.

مولا در فرهنگ مطهر

یکی از معانی مولا، ناصر و یاور است [بنابراین کلمه مولا اگر به معنی حلیف آمده، باز معنای یاور را می‌دهد]. کلمه مولی در زبان عربی معانی متعدد و احیاناً متضادی دارد، مثلاً هم به سرور و مطاع و آقا مولی می‌گویند، آن چنان که پیغمبر اکرم درباره علی(ع) فرمود: «مَنْ‏ كُنْتُ‏ مَوْلَاهُ‏ فَهَذَا عَلِيٌّ مَوْلَاهُ» و هم در مورد بنده و برده و مطیع، به‌طور کلی معنی “ولاء” پیوند و قرابت است و لهذا مورد استعمال متعددی دارد. یکی از موارد استعمال این کلمه ولاء عتق است، افرادی که قبلاً برده بودند و آزاد می‌شدند به آنها و به فرزندانشان مولی می‌گفتند، همچنان که به آزادکننده نیز مولی می‌گفتند. احیاناً به افرادی که با قبیله‌ای پیمان می‌بستند، مخصوصاً افراد غیر عرب که با اعراب پیمان می‌بستند که از حمایت آنها برخوردار باشند نیز مولی می‌گفتند. به ایرانیان از آن جهت موالی می‌گفتند که با اجدادشان برده و سپس آزاد شده بودند- که البته عده اینها زیاد نبود- و یا با برخی قبائل عرب پیمان حمایت بسته بودند. تدریجاً به همه مردم ایران موالی می‌گفتند، اما اینکه برخی مدعی شده‌اند که اعراب ایرانیان را بدان جهت مولی می‌گفتند که آنها را برده خود می‌دانستند، قطعاً اشتباه است. مفهوم اصلی کلمه مولا “قرب” و “دُنو” است. در مورد دو چیز که پهلوی یکدیگر و متّصل به یکدیگر باشند، کلمه “ولاء” یا “ولیّ” یا کلمه “مولا” به کار برده می‌شود و لهذا غالباً در دو معنی متضاد به کار می‌رود. مثلاً به خداوند اطلاق مولا نسبت به بندگان شده است و بالعکس به آقا اطلاق شده، و به غلام هم گفته می‌شود. یکی از معانی کلمه “مولا” که مقصودم همین است، “مُعْتِق” یعنی آزادکننده است. به کسی که آزاد می‌شود “مُعتَق” می‌گویند. کلمه مولا هم به “مُعتِق” اطلاق شده است و هم به “مُعتق” یعنی هم به آزاد کننده مولا می‌گویند، هم به آزادشده.

مولا عابس

منظور از مولا عابس، این نیست که غلام یا آزاد شده عابس بوده، بلکه به این معنی است که هم پیمان او بوده، و گفته‌اند که در جلالت قدر و شخصیت اجتماعی از عابس بزرگ‌تر بوده است.

منابع

1. محدثی، جواد، فرهنگ غدیر.
2. زکریایی، محمد علی، فرهنگ مطهر