تشبیه

موضوع مرتبط ندارد - مدخل مرتبط ندارد - پرسش مرتبط ندارد

تشبیه و تمثیل

از شیوه‌های مؤثر تشریح و تبیین آموزه‌های پیچیده و دور از دسترس فهم و ذهن مخاطب استفاده از صنعت تشبیه و تمثیل است. تشبیه امر دشوار به ساده، معقول به محسوس و غایب به شاهد، چیزی نیست که معلم چیره‌دست بتواند در جریان آموزش از آن چشم پوشد. بسا تشبیه به موقع و تمثیل مناسب و کاربرد به جای آن در اثنای کلام ذهن و نگاه مخاطب را چنان به عمق مفهوم سخن و لایه‌های پنهان مطلب می‌گشاید که انسان را از هرگونه توضیح اضافی و اطناب کلام و برهان و استدلال بی‌نیاز می‌‌سازد. گرچه زبان تمثیل ارزش برهانی ندارد، اما اهمیت و ارزش اقناعی بسیار دارد. معمولاً در تمثیل سعی می‌شود که با تکیه بر مشهودات، مظنونات و مقبولات، مخاطب را با شیوهای جذاب و دلپذیر به سوی غایت مطلوب سوق دهند. منابع کهن ادبیات ما همچون: کلیله و دمنه، مثنوی مولوی، دیوان سنایی، شیخ عطار و... ارزش و جاودانگی خود را از آن یافته‌اند که افزون بر مضامین لطیف و بلند و زبان شیرین و دل‌انگیز، داستان‌های تمثیلی آن به ذوق و طبع عامه مردم بسی خوش آیند است. عقول عامه، معمولاً از درک قیاس برهانی عاجز است و زبان تمثیل به میل و سرشت ایشان نزدیک‌تر و تأثیرش بسی بیشتر است، به گونه‌ای که گاه تأثیر یک تمثیل ساده و کوتاه در نفوس آنان بیش از براهین و استدلال‌های منطقی است. قرآن کریم به منظور تسهیل انتقال مفاهیم دینی و اخلاقی به ذهن و دل مردم از این روش به فراوانی بهره جسته است و بسیاری از معانی دقیق و نکات ظریف را در قالب تمثیل‌هایی ساده و آموزنده و با الفاظی موزون به تصویر کشیده و در آیاتی چند نیز بر اهمیت و ضرورت استفاده از امثال تأکید کرده است.

از شیوه‌هایی که پیامبر اکرم(ص) در سیره آموزشی خویش فراوان به کار گرفته است و جایگاهی ویژه در ادبیات نبوی دارد، ابداع‌ها و ابتکارهای زیبای آن حضرت در استفاده هنرمندانه از تشبیه و تمثیل، در بیان آموزه‌های اخلاقی و دینی است. آن حضرت برای نزدیک ساختن مطالب عالی به افق فهم و درک مخاطبان به فراوانی از صنعت تمثیل بهره جسته است. آنجا که مطلبی به دلیل غموض و ابهام درخور درک عوام نیست و یا معانی مجرد، در تنگنای ظرف حروف و کلمات نمی‌گنجد، با بهره‌گیری از زیباترین تمثیلات، مشتاقان محروم را «رزق معلوم» و نیازمندان تعلیم و تربیت را «رحیق مختوم» می‌‌چشاند. حقیقت آن است که دامنۀ این تمثیلات و کثرت و تنوع تشبیهات نبوی که عموماً متصف به اصالت و اصابت معنا و ایجاز و حسن تشبیه است، چندان وسیع و گسترده است که بررسی آنها تحقیقی مستقل و مجالی جدای از این مقال می‌‌طلبد. از صدر اسلام تا عصر حاضر، تلاش‌های معتنابهی در این باره صورت پذیرفته که بر ارباب بصیرت پوشیده نیست. «درباره عبدالله پسر عمرو بن عاص آورده‌اند که یک هزار حدیث، مشتمل بر هزار مَثَل از رسول خدا حفظ کرده بوده است. حسن بن عبدالله العسکری نیز در کتاب الامثال، هزار حدیث حاوی هزار مَثَل از کلام پیامبر خدا(ص) نقل کرده است». افزون بر منابعی که بسیاری از کلمات رسول اکرم(ص) را در قالب امثال جاری زبان عرب به رشته تحریر درآورده‌اند، برخی از ارباب معرفت در ادوار پیشین به ضبط پاره‌ای از تمثیلات نبوی نیز پرداخته‌اند. اما در این مقام، تنها به عنوان یکی از جلوه‌ها و ابعاد سیره آموزشی رسول خدا(ص)، این موضوع را بررسی و با توجه به گستردگی چشم‌گیر این حوزه، گلچینی از آن را زینت‌بخش این نوشتار می‌کنیم.

از آنجا که مشهودات و صور حسی، سهل‌ترین و شناخته شده‌ترین مراتب معرفت در میان مردم است، پیامبر خدا(ص) بارها از این پلکان برای ارتقا به درک مفاهیم نامحسوس بهره جسته است. زمانی نقش مؤثر فریضه روزه را در حفظ و صیانت از آفاتی که سلامت روح و روان را تهدید می‌کند، چون سپر در میدان رزم می‌‌شمارد و در تشبیهی کوتاه و بلیغ می‌‌فرماید: «الصِّيَامُ جُنَّةٌ». زمانی دیگر، تأثیر نمازهای پنجگانه را در تطهیر دل و تصفیه درون، چون نهر روان و زلالی می‌داند که آدمی هر روز، پنج نوبت، خویشتن را در آن شست‌وشو می‌کند. حضرت در تشبیهی بدیع، الفت و نفرت مردم را به یکدیگر، که برخاسته از تجانس و تنافر روحیات ایشان است، چنین به تصویر می‌کشد: «الْأَرْوَاحُ جُنُودٌ مُجَنَّدَةٌ فَمَا تَعَارَفَ مِنْهَا ائْتَلَفَ وَ مَا تَنَاكَرَ مِنْهَا اخْتَلَفَ»؛ دل و روح مردم، چون لشکری بسیج شده است؛ روح‌های آشنا و هم سنخ به یکدیگر گرایند و روح‌های ناآشنا و ناهمگون با هم اختلاف یابند. ایشان گاه نیز از مقایسه و مقارنه میان دو مفهوم بهره می‌‌جست. «چون زنی به آن حضرت عرضه داشت: مادرم از دنیا رفته و یک ماه روزه بر عهده اوست، فرمود: اگر قرضی بر عهده او بود، آن را ادا می‌‌کردی؟ گفت: آری.

فرمود: حق خداوند شایسته‌تر است که ادا شود». زمانی که پیامبر(ص) احساس می‌کرد عمق حقیقت امری نامحسوس در ظرف فاهمه مخاطب نمی‌گنجد، به مصداق: «إِنَّا مَعَاشِرَ الْأَنْبِيَاءِ أُمِرْنَا أَنْ نُكَلِّمَ النَّاسَ عَلَى قَدْرِ عُقُولِهِمْ» به یاری ذهن او می‌شتافت و آن را در قالب تمثیلی روشن و ساده بیان می‌فرمود، از جمله، در بیان اینکه چگونه سرنوشت افراد جامعه با یکدیگر گره خورده و افراد آن از جرایم و گناهان حتی یک نفر دچار خسارت و آسیب می‌شوند و نیز در بیان ضرورت و اهمیت احساس تکلیف اجتماعی و فریضه نهی از منکر، از تمثیل کوتاه و هنرمندانه زیر بهره جست و فرمود: شماری از مردم برای سفر دریا بر کشتی نشستند و هر کس بر جایگاه خویش قرار گرفت. چون کشتی به میان دریا رسید، یکی از مسافران با تبر به سوراخ کردن زیر پای خویش پرداخت. مسافران فریاد اعتراض برآوردند که چه می‌‌کنی؟! گفت مرا با کسی کار نیست، تنها جایگاه خود را سوراخ می‌کنم. پیامبر(ص) افزود: در این حالت، اگر او را از این رفتار بازدارند، نجات یابند وگرنه جمله هلاک شوند. مصطفی صادق الرافعی، نویسنده نام‌آور مصری، در کتاب وحی القلم، با ذکر این تمثیل نبوی و توجه به معنای موسَّع آن می‌گوید: آیا تبعات زیان‌بار رفتار آن دسته از اصحاب قلم که با شعار آزادی و ادعای خیرخواهی، با نشتر قلم، در کشتی دین و اخلاق و آداب مردم رخنه می‌‌افکنند و آن را محصول دیدگاه اجتماعی خویش می‌‌شمارند و به نام مدنیت و فلسفه، هر نابخردی و بلاهتی را مرتکب می‌‌شوند، کمتر از خسارت سوراخ کردن کشتی است؟! رخنه در کشتی چون سوراخی در زمین نیست که این حفره‌ای حقیر است و آن گوری عمیق، بر این اساس، ما جملگی سرنشینان کشتی جامعه‌ایم و قلم در دست برخی نویسندگان چون تیشه و تبر است و نویسنده، خرابکاری است که می‌پندارد با استفاده از حق آزادی می‌تواند آنچه را بخواهد بنگارد!

باری، رسول خدا(ص) در تمثیلی دیگر، با ظرافت و روشنی تمام نشان می‌‌دهد که خداوند رحمان، تا چه اندازه مشتاق توبه بندگان گنهکار است و چقدر انابت و بازگشت ایشان را به راه صلاح و فلاح خوش می‌دارد. مسافری در بیابانی خشک و بی‌آب و علف، پس از طی مسافتی دراز، خسته و مانده در سایه سنگی بیاسود. چون از خواب برخاست، مرکب خویش را که آب و غذا و بار و بنه‌اش بر آن بود، بر جای خود نیافت. پس به جست‌وجو پرداخت، اما تلاش او برای یافتن مرکبش به جایی نرسید و نومید و سرگردان و خسته و پریشان، به گوشه‌ای خزید و با غم و اندوه بسیار به مرگ قریب‌الوقوع خویش در آن بیابان می‌‌اندیشید. او غرق در افکار پریشان خود بود که ناگاه با کمال حیرت و شگفتی مرکب گم شده خود را در کنار خویشتن یافت. او با شادی و هیجان از جای برجست و مهارش را گرفت.... حضرت با بیان این حکایت تمثیلی فرمود: خرسندی و اشتیاق پروردگار از توبه و بازگشت بندگان گنهکار، بیش از شادی و خوشحالی این مرد در یافتن مرکب گم شده‌اش در بیابان است! آیا ترسیم مراتب لطف و عطوفت حضرت کردگار به بندگان عاصی و خطاکار، با تمثیلی به از این، ممکن است؟! پیامبر خدا(ص) در تمثیلی دیگر، ارتکاب شبهات را زمینه‌ساز و مقدمه فرو افتادن در منجلاب محرمات اعلام کرد.

آن حضرت در اجتناب از شبهات و حریم گرفتن از آن تأکیدی تمام داشت و می‌‌فرمود: «حَلَالٌ بَيِّنٌ وَ حَرَامٌ بَيِّنٌ وَ شُبُهَاتٌ بَيْنَ ذَلِكَ فَمَنْ تَرَكَ الشُّبُهَاتِ نَجَا مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ وَ مَنْ أَخَذَ بِالشُّبُهَاتِ ارْتَكَبَ الْمُحَرَّمَاتِ وَ هَلَكَ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُ»؛ حلال روشن و حرام آشکار است و شبهاتی میان آن دو وجود دارد. هر که از شبهات بپرهیزد از محرمات برهد و آنکه دست به شبهات گشاید مرتکب محرمات شود و از راهی که نمی‌داند، تن به هلاکت سپارد. و در تعبیری دیگر فرمود: «مَنِ اجْتَرَأَ عَلَى الشُّبُهَاتِ يُوشِكُ أَنْ يَقَعَ فِي الْحَرَامِ»؛ آن‌که در انجام امور شبهه‌آمیز، دلیری ورزد، در معرض ارتکاب محرمات است.

به یقین، این بیان صریح حضرت، در مخاطره‌آمیز بودن «شبهات»، برای ارباب خرد و دیانت، حجتی قاطع محسوب می‌‌شود، اما توده عوام، که معرفتشان بیش از آن‌که بر عقلانیت و برهان مبتنی باشد، بر مشهودات و محسوسات متکی است، تمثیلی ساده و روشن را بر سخنان متین و حکمت‌آمیز ارج می‌‌نهند؛ ازاین‌رو، رسول خدا(ص) سخن بالا را در قالب تمثیلی کوتاه و ساده نیز چنین بیان فرمود: «مَنْ وَقَعَ فِي الشُّبُهَاتِ وَقَعَ فِي الْحَرَامِ كَالرَّاعِي حَوْلَ الْحِمَى يُوشِكُ أَنْ يَقَعَ فِيهِ...». آن‌که مرتکب شبهات شود در منجلاب محرمات افتد، چنان‌که اگر شبان، رمه خویش را در حاشیه زمین‌های ممنوع بچراند، در آستانه تعرض بدان قرار گیرد! باری، نظر به کثرت و تنوع تمثیلاتی که از پیامبر خدا(ص) در موضوع‌های مختلف نقل شده است، به ناچار، اهم آنها را در چند بخش مجزا، به اجمال بررسی می‌کنیم.

رسالت نبوی

آن حضرت در قالب پاره‌ای از تمثیلات روشن و آموزنده، نقش هدایتگر و دلسوازنه خود را در نجات مردم از حیرت و ضلالت، تشریح کرده و ایشان را از تبعات ناشی از اهمال و تمرد در مورد اوامر الهی، هشدار داده است. این تمثیل‌ها چنان‌که پیش‌تر نیز اشاره شد، برای عامه مردم که معمولاً از هضم دقایق عقلی و دریافت مفاهیم مجرد معنوی محروم‌اند، چندان شفاف و جذاب و در عین حال آموزنده و انگیزنده است، که بیش از هر برهان و حجت عقلی مؤثر می‌‌افتد. آورده‌اند که روزی حضرت به یاران خویش فرمود: «مَثَل من و شما حکایت مسافرانی است که در بیابانی تیره و تار، راه درازی را طی کردند و در جایی فرود آمدند و نمی‌دانستند که چه اندازه از راه را پشت سر گذارده‌اند؛ آیا راهی که سپرده‌اند بیشتر است یا مسیری که در پیش دارند. زاد و توشه را به پایان برده و مرکب و شتر را از دست داده‌اند. این مسافران در حالی که بی‌زاد و راحله و درمانده و بی‌چاره، برجای مانده و به هلاکت خویش می‌اندیشیدند، ناگهان مردی با لباس‌های فاخر، در حالی که از سر و رویش آب فرو می‌‌چکید از راه در رسید.

آنان با خود گفتند: این مرد باید لحظاتی پیش در محلی آب‌خیز بوده و از نقطه‌ای نزدیک آمده باشد. مرد چون به ایشان رسید پرسید: شما اینجا چه می‌کنید؟ درمانده‌ایم. اگر من شما را به آب گوارا و منطقه‌ای چمنزار و باغ‌های سرسبز راهنمایی کنم با من چه می‌کنید؟

هرگز از فرمانت سرنخواهیم پیچید. به من نشان دهید که در این باره با خدا عهد و پیمان می‌بندید. پس چون در حضور وی با خدای خویش پیمان بستند که او را نافرمانی نکنند، آن شخص ایشان را به مکانی با طراوت و خرم که آب روان و چمنزارهای سرسبز داشت برد و برای مدتی در آنجا اقامت گزیدند، تا اینکه آن مرد به ایشان فرمان کوچ داد. ایشان با شگفتی پرسیدند: کجا؟ گفت: به جایی که آب و باغ و مرغزارش، به از این است.

اکثر آنان گفتند: به خدا سوگند! باور نمی‌داریم که به جایی و حیاتی بهتر از این دست یابیم، اما شمار کمتری از ایشان اظهار داشتند: مگر شما در حضور این مرد با خدای خویش عهد و پیمان نبستید که سر از فرمان وی نپیچید؟ به خدا سوگند و به یقین که او در این سخن نیز صادق است. در این هنگام، عده‌ای با او همراه شدند و شمار دیگری از وی سربتافتند تا اینکه با یورش دشمن، تن به اسارت و مرگ سپردند». حضرت در تمثیلی دیگر، بی‌میلی و گریز مردم را از دعوت الهی و حرص و ولع خویش را در هدایت امت و نجات ایشان از ورطه ضلالت چنین ترسیم کرده است: حکایت من داستان مردی است که آتشی افروخت و چون اطرافش روشن شد، پروانه‌ها و حشرات خود را به شعله‌های آن می‌‌زدند و او می‌‌کوشید تا مانع شود اما آنها با چیرگی وارد آتش می‌‌شدند. حکایت من و شما چنین است که من برای صیانت شما از خطر هشدار می‌‌دهم که از آتش بپرهیزید، از آتش بپرهیزید، اما شما با اصرار، خویشتن را در آن می‌‌افکنید. در این تمثیل، چنان‌که پیداست پروانه با قصد انتحار، خود را به آتش نمی‌زند، بلکه به منظور کسب لذت مجذوب شعله زیبای آتش می‌‌شود و ناخواسته، بهای گزاف این لذت را با مرگ خویش می‌‌پردازد. شیفتگان رفتارهای التذاذی نیز که در اجابت تمایلات نفسانی حریم الهی را هتک می‌کنند و خویشتن را بی‌محابا در ورطه گناه و معصیت می‌افکنند، از صورت باطنی و حقیقت ملکوتی رفتار خود که آتش قهر الهی است، غافلند و گوش جانشان هشدارها و انذارهای بی‌پایان پیامبر رحمت را که با همه وجود و از سر رحم و و شفقت، به ایشان اعلام خطر می‌‌کند نمی‌شنود.

حضرت در دشواری هول محشر و مقام حساب می‌‌فرمود: «لَوْ تَعْلَمُونَ مَا أَعْلَمُ لَضَحِكْتُمْ قَلِيلًا وَ لَبَكَيْتُمْ كَثِيراً»؛ اگر آنچه را من می‌‌دانم شما می‌دانستید، خنده بر لبانتان اندک می‌نشست و بسیار می‌گریستید. و در حرص و ولع خویش در کشاندن اهل معاصی به وادی توبه و انابه و هدایت ایشان به روضه رضوان الهی می‌‌فرمود: «عَجِبْتُ مِنْ قَوْمٍ يُقَادُونَ إِلَى الْجَنَّةِ بِالسَّلاسِلِ»؛ در شگفتم از کسانی که با غل و زنجیر به سوی بهشت کشیده می‌‌شوند! باری، رسول خدا(ص) برای تبیین منزلت خویشتن در سلسله زرین نبوت، از تشبیهی مرکب بهره می‌جوید و می‌‌فرماید: مَثل من و پیامبران پیشین مثل کسی است که عمارتی ساخته و آن را در غایت کمال و جمال بپرداخته و تنها جای خشتی بر آن خالی است.

مردم همواره بدان وارد می‌شوند و از شکوه و زیبایی آن اظهار شگفتی می‌کنند و می‌گویند: کاش آن خشت نیز به جای خویش می‌‌بود. من همان خشتم و ختم پیامبران. این بدان معناست که پیامبران عظام الهی، در انجام رسالت سنگین خویش کار هدایت خلق را در غایت دقت و امانت به خوبی گزاردند و کاخ رفیع رستگاری انسان را در پرتو تعالیم آسمانی به نیکی افراشتند، لکن در جبین و شاکله آشکار این منظر باشکوه، خلا و نقیصه‌ای بود که جز با بعثت پیامبر خاتم و نزول آخرین پیام الهی ترمیم و تکمیل نمی‌شد. اما روشن است که مردم با این پیام رحمت و پیامبر عزت و کرامت، یکسان روبه‌رو نمی‌شوند. چونان باران طبیعت که بی‌دریغ بر گستره زمین می‌‌بارد، لکن: باران که در لطافت طبعش خلاف نیست *** در باغ لاله روید و در شوره زار، خس پیامبر اکرم(ص) این حقیقت را در تمثیل زیر چنین به تصویر کشیده است: مَثل هدایت و دانشی که خداوند مرا بدان برانگیخت، همچون بارانی است که بر زمین می‌بارد. نقاطی از این زمین که مستعد است، آب را می‌‌پذیرد و سبزه و گیاه فراوان می‌رویاند و بخش دیگری که بایر و سرسخت است آب را بر سطح خود نگاه می‌‌دارد و خدا مردم را بدان بهرهمند می‌‌سازد، از آن می‌نوشند و کشتزارهای خویش را سیراب می‌‌کنند و به زراعت می‌‌پردازند. اما بخش‌های دیگری از آن بر جلگه‌های پست می‌بارد که نه آب را نگاه می‌‌دارد و نه گیاهی بر آن می‌‌روید.

این تمثیل حکایت کسی است که در دین خدا دستی یافته و خداوند از این دین به او بهره داده است؛ پس خود می‌‌آموزد و به دیگران آموزش می‌دهد و نیز وصف الحال کسی است که بدین آیین، سر بلند نکند و هدایت الهی را که بدان مبعوث شده‌ام نپذیرد. بنا به نقل منابع اهل سنت رسول خدا(ص) طی روایتی در تمثیل «مُنذِر» بودن خویش چنین فرمود: حکایت من و آنچه خدا مرا بدان مأمور ساخته است، مَثل کسی است که نزد مردم آمد و اعلام کرد: ای مردم! من به چشمان خویش لشکر دشمن را دیدم که به سوی شما روان است، پس بشتابید، بشتابید و خود را از مهلکه نجات دهید. پس شماری از ایشان، کلام وی را پذیرفتند و سحرگاهان، به راحتی از آن نقطه حرکت کردند و رهسپار شدند و نجات یافتند، اما گروهی دیگر، این سخن را گزاف انگاشتند و همچنان در جایگاه خویش ماندند تا سپاه دشمن بر آنان تاخت و ایشان را سرکوب و نابود ساخت. این حکایت فرجام کسی است که مرا فرمان بَرد و از آنچه آورده‌ام پیروی کند و نیز وصف کسی است که مرا نافرمانی کند و حقیقتی را که عرضه داشته‌ام، دروغ انگارد.

منابع

1. کریمیان، احمد، نگاهی به سیره آموزشی رسول خدا