تجسم اعمال
این مدخل زیرشاخهٔ بحث معاد است. تجسم اعمال از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: تجسم اعمال در قرآن - تجسم اعمال در کلام اسلامی - تجسم اعمال در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی - پرسش مرتبط نداردچیستی تجسم اعمال
منظور از تجسم اعمال نزد شیعیان این است که اعمال انسان خوب یا بد، باطنی دارد که این باطن در دنیا آشکار نمیشود؛ بلکه باطن این اعمال بعد از تغییر و تبدلاتی، در عالم آخرت جلوه میکند[۱]. اما از نگاه علم کلام تجسم و تجسد اعمال یعنی رابطۀ میان عمل و جزا در آخرت نه قراردادی است و نه از نوع رابطۀ علی و معلولی، بلکه میان آنها رابطۀ عینیت و اتحاد حکم فرماست؛ یعنی آنچه در آخرت به عنوان پاداش یا کیفر به نیکوکاران و بدکاران اختصاص مییابد، تجسم خود عمل آنهاست[۲].
دلایل نقلی تجسم اعمال
دلایل نقلی اعم از آیات و روایات مبنی بر تجسم اعمال در آخرت اقامه شده است و دانشمندان علم کلام معتقدند تجسم عمل، پاداش اعمال انسانها در آخرت است.
- قرآن میفرماید ﴿وَلْتَنظُرْ نَفْسٌ مَّا قَدَّمَتْ لِغَدٍ﴾[۳]. ﴿وَلْتَنظُرْ﴾ امر است و باید هر کس در آنچه برای فردا میفرستند، نظر کند. این صریحترین تعبیر قرآن در این زمینه است و در حقیقت این آیه فرمان داده است که در کار و در عمل خودتان دربارۀ چیزهایی که برای فردا پیش میفرستید، دقت کنید. این لحن، گویای آن است که در قیامت، همان عمل به انسان برمیگردد[۴].
- قرآن میفرماید: ﴿فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ﴾[۵][۶]
- قرآن میفرماید: ﴿يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَّا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُّحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِن سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ أَمَدًا بَعِيدًا﴾[۷][۸]
- در روایتی پیامبر (ص) فرمودند: «همانا اعمال شما در آخرت به سوی شما بر میگردد»[۹][۱۰]
دلیل مخالفین تجسم اعمال در قیامت
البته این نظریه مورد اتفاق دانشمندان علم کلام نیست، بلکه اندیشمندان کلامی بر سر این مدعا اختلاف نظر دارند چراکه عده ای از دانشمندان معتقدند پاداش اعمال انسانها در قیامت نمیتواند تجسم اعمال باشد زیرا اعمال انسانها از مقولۀ عرض است یعنی (یک امر ذاتی نیست که دوام داشته باشد) و پس از صدور از انسان یا مرگ وی، معدوم میشود و در نتیجه، چیزی باقی نمیماند تا در قیامت مجسم شود[۱۱].
معناشناسی
تجسم به معنای تناور شدن[۱۲] و قوت و اشتداد در جسمیت[۱۳] و در اصطلاح به معنای جسمانی شدن[۱۴] است. تجسم یا تجسد اعمال[۱۵]، به معنای مجسم شدن اعمال، اعتقادات و نیتهای انسانها و ظهور و بروز آنها به صورتی مناسب با عمل در روز قیامت است[۱۶].[۱۷]
ادله تجسم اعمال
از نگاه نقلی، آیات بسیاری در قرآن کریم ﴿فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ﴾[۱۸]، ﴿وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ﴾[۱۹]؛ ﴿يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ أَمَدًا بَعِيدًا وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ﴾[۲۰] بر تجسم اعمال دلالت میکنند[۲۱].[۲۲]
مصادیق تجسم اعمال
- تجسم عمل: ظهور حقایق و صورتها گاهی مربوط به ظهور اعمال زشت یا نیکو و افعال عبادی در آخرت است؛ چنانکه بر اساس برخی آیات[۲۳] صورت ملکوتی غیبت کردن در حق انسانِ مؤمن، خوردن گوشت شخص مؤمن است[۲۴] یا آیاتی که حقیقت تصرف مال یتیم را آتش در درون دانستهاند[۲۵] و گاهی این اعمال به صورت مواد بهشت جسمانی در آخرت ظهور پیدا میکنند؛ چنانکه در روایت[۲۶] آمده است زمین بهشت خالی از هر چیز است و اعمال و اذکار انسان آن را میسازد[۲۷].
- تجسم صفات و ملکات: برخی صورتها در آخرت مربوط به صفات و ملکات انساناند؛ چنانکه بر اساس برخی روایات[۲۸] متکبران تا زمانی که خداوند از حساب فارغ شود به صورت مورچگان ضعیفی ظاهر میشوند که مردم آنان را پایمال میکنند[۲۹] یا انسانِ منافق با دو زبان از آتش محشور میشود[۳۰].
- تجسم نیتها و اعتقادها: نیتهای انسان حقیقت و شاکله نفس او را تشکیل میدهند[۳۱] و اگر انسان در این دنیا بیشتر اشتغالش به تفکر در معارف و اوصاف کمالی میباشد و نظر به جمال و ذات حق داشته باشد و قلب خود را با آن عادت دهد و به آن مداومت کند، بر اساس اتحاد عاقل و معقول، با این امور متحد میشود و این علوم را در آخرت به صورت حضوری مییابد و موجودی مجرد عقلانی میشود؛ اما اگر عمر خود را صرف آرای باطل و شیطنت کند، به موجودی مجرد شقی و شیطانی تبدیل میشود[۳۲]؛ بلکه بر اساس برخی روایات[۳۳] این نیت است که انسان را خالد در بهشت یا جهنم میکند[۳۴].[۳۵]
آثار اعتقاد به تجسم اعمال
برای اعتقاد به تجسم اعمال دو نوع اثر عملی و علمی وجود دارد. ازجمله آثار عملی، آثار تربیتی و اخلاقی آن است که سبب میشود انسان با دانستن اینکه سعادت و شقاوتِ همیشگی او مبتنی بر نحوه زندگی دنیوی اوست، محافظت بیشتری از اعمال و نیتهای خود میکند؛ زیرا میداند آنچه انجام میدهد، هرگز نابود نخواهد شد. افزون بر اینکه تجسم اعمال در روز جزا، بهترین شاهد و گواه بر عمل است و افراد قادر بر انکار اعمال خود نیستند[۳۶]. برای تجسم اعمال چندین نتیجه علمی ذکر شده است از جمله:
- حل مسئله تناسب اعمال و جزا: بسیاری از عذابها در آخرت، بزرگ و طولانیمدتاند؛ در حالیکه گناهان در ظاهر کوتاه و کوچک بهشمار میآیند. از آنجا که خود عمل در آخرت تجسم مییابد، نشان میدهد آنچه در دنیا کوچک بهنظر میرسد، در واقع امر بزرگی بوده که آثار و پیامدهای طولانی داشته است؛ زیرا این عذابها در حقیقت همان اعمالی است که شخص در دنیا انجام داده و اکنون تجسم یافته است[۳۷].
- حل مسئله خلود در جهنم: بنابر تجسم اعمال، خلود اهل طاعت و اهل معصیت با بقای ملکات و صورتهای اعمال در آخرت و تجسم یافتن آنها معنا پیدا میکند، وگرنه اعمال انسان که منشأ ثواب و عقاب میشوند، اموری متناهیاند که در زمان محدودی واقع شدهاند و چگونه میتوانند سبب خلود و جزای غیر متناهی شوند؟ این مسئله با تجسم یافتن عین عمل و اتحاد آن با نفس که زوال آن ممکن نخواهد بود، حل میشود[۳۸].
- ثبوت معاد جسمانی: بر اساس تجسم اعمال، معاد جسمانی و بهشت جسمانی تثبیت و تأکید میشود[۳۹]؛ زیرا بر این اساس نفس قدرت مییابد و صورت ذهنی را در خارج عینیت میدهد[۴۰]. برخی علما از جهت اینکه گمان کردهاند تجسم اعمال با معاد جسمانی ناسازگار است، تجسم را نوعی تمثل خیالی دانستهاند[۴۱]؛ اما تمثل، امری خیالی و وهمی نیست؛ مانند آنچه در تمثل جبرئیل برای حضرت مریم(ع) رخ داد که نوعی صورت جسمانی بوده است[۴۲].
- ثبوت تکامل برزخی: تکامل در برزخ در حقیقت با پاکشدن حجابها و کدورتهای روحی و ملکات فاسد که تجسم یافته است، محقق میشود و این ملکات با فشار قبر و انواع شکنجهها از میان میروند و شخص پیشرفت میکند و این تکامل از سنخ تکامل در دنیا نیست؛ زیرا ماده و استعداد که مقدمه تکامل جوهری و ذاتی است، در آنجا نیست؛ ولی تکامل برزخی که از آن به فزونی درجات یاد میشود، در آخرت موجود است[۴۳]؛ از اینرو انسان ممکن است با خروج از دنیا و ورود به عالم تجرد، هیئتی انسانی یا شیطانی مجرد داشته باشد؛ البته این تجرد، تجرد عقلانی کامل نیست، بلکه تجردی برزخی و مثالی است و عالم برزخ واسطه این عالم طبیعت و عالم عقل است و در این عالم شخص میتواند پیشرفتهایی داشته باشد[۴۴].[۴۵]
منابع
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ فرهنگ شیعه، ص ۱۵۹-۱۸۰.
- ↑ ر. ک: محمدی، مسلم، فرهنگ اصطلاحات علم کلام، ص ۲۰۸.
- ↑ «ای مؤمنان! از خداوند پروا کنید و هر کس باید بنگرد برای (روزی چون) فردا چه پیش فرستاده است» سوره حشر، آیه ۱۸.
- ↑ ر. ک: محمدی، مسلم، فرهنگ اصطلاحات علم کلام، ص ۷۸-۷۹.
- ↑ «پس هر کس همسنگ ذرهای نیکی ورزد، آن را خواهد دید، و هر کس همسنگ ذرهای بدی کند، آن را خواهد دید» سوره زلزال، آیه ۷.
- ↑ ر. ک: محمدی، مسلم، فرهنگ اصطلاحات علم کلام، ص ۹۵-۹۷.
- ↑ «روزی که هر کس هر کار نیکی انجام داده است پیش رو مییابد و هر کار زشتی کرده است آرزو دارد کاش میان او و آن (کار زشت) فاصلهای دور میبود و خداوند شما را از خویش پروا میدهد و خداوند به بندگان مهربان است» سوره آل عمران، آیه ۳۰.
- ↑ ر. ک: محمدی، مسلم، فرهنگ اصطلاحات علم کلام، ص ۷۸-۷۹.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ج۳، ص۹۰.
- ↑ ر. ک: محمدی، مسلم، فرهنگ اصطلاحات علم کلام، ص ۷۸-۷۹.
- ↑ فرهنگ شیعه، ص ۱۸۱.
- ↑ زمخشری، الکشاف، ۲۵۷.
- ↑ مصطفوی، التحقیق، ۲/۸۸.
- ↑ ابنرشد، رسالة ما بعد الطبیعه، ۹۵؛ ملاصدرا، ایقاظ النائمین، ۱۹.
- ↑ نراقی، جامع السعادات، ۱/۴۹.
- ↑ بهایی، الکشکول، ۱۹۲؛ ملاصدرا، المبدأ و المعاد، ۴۶۶؛ ملاصدرا، العرشیه، ۲۸۲–۲۸۳.
- ↑ دیبا و احمدی امیری، مقاله «تجسم اعمال»، دانشنامه امام خمینی ج۳، ص۲۵۵ ـ ۲۶۳.
- ↑ «پس هر کس همسنگ ذرهای نیکی ورزد، آن را خواهد دید،» سوره زلزال، آیه ۷.
- ↑ «و هر کس همسنگ ذرهای بدی کند، آن را خواهد دید» سوره زلزال، آیه ۸.
- ↑ «روزی که هر کس هر کار نیکی انجام داده است پیش رو مییابد و هر کار زشتی کرده است آرزو دارد کاش میان او و آن (کار زشت) فاصلهای دور میبود و خداوند شما را از خویش پروا میدهد و خداوند به بندگان مهربان است» سوره آل عمران، آیه ۳۰.
- ↑ امام خمینی، تنقیح الاصول، ۳/۲۸۲.
- ↑ دیبا و احمدی امیری، مقاله «تجسم اعمال»، دانشنامه امام خمینی ج۳، ص۲۵۵ ـ ۲۶۳.
- ↑ حجرات، ۱۲؛ طه، ۱۲۶.
- ↑ امام خمینی، چهل حدیث، ۳۰۳.
- ↑ سوره نساء، آیه ۱۰.
- ↑ فیض کاشانی، علم الیقین، ۲/۱۰۶۰.
- ↑ امام خمینی، چهل حدیث، ۴۳۷.
- ↑ صدوق، ثواب الاعمال، ۲۲۲.
- ↑ صدوق، ثواب الاعمال، ۸۶.
- ↑ کلینی، الکافی، ۲/۳۴۳؛ امام خمینی، چهل حدیث، ۱۵۷.
- ↑ امام خمینی، چهل حدیث، ۳۳۲.
- ↑ امام خمینی، تقریرات، ۳/۱۸۲–۱۸۳.
- ↑ برقی، المحاسن، ۲/۳۳۱.
- ↑ امام خمینی، چهل حدیث، ۱۱۱.
- ↑ دیبا و احمدی امیری، مقاله «تجسم اعمال»، دانشنامه امام خمینی ج۳، ص۲۵۵ ـ ۲۶۳.
- ↑ امام خمینی، چهل حدیث، ۴۵۷–۴۶۲؛ امام خمینی، جهاد اکبر، ۳۲–۳۳.
- ↑ امام خمینی، صحیفه، ۲/۱۷؛ ۱۹/۱۱۳ و ۲۱/۴۸.
- ↑ ملاصدرا، مفاتیح الغیب، ۶۴۸.
- ↑ امام خمینی، سرّ الصلاة، ۲۵؛ امام خمینی، چهل حدیث، ۴۳۹.
- ↑ امام خمینی، تقریرات، ۳/۲۵۱–۲۵۳.
- ↑ مجلسی، مرآة العقول، ۹/۹۵.
- ↑ امام خمینی، چهل حدیث، ۴۳۹.
- ↑ امام خمینی، تعلیقات فصوص، ۱۷۰–۱۷۱.
- ↑ امام خمینی، تقریرات، ۳/۷۲.
- ↑ دیبا و احمدی امیری، مقاله «تجسم اعمال»، دانشنامه امام خمینی ج۳، ص۲۵۵ ـ ۲۶۳.