آیه خیر البریة
این مدخل زیرشاخهٔ بحث آیات امامت امام علی است. آیه خیر البریة از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: آیه خیر البریة در تفسیر و علوم قرآنی - آیه خیر البریة در حدیث - آیه خیر البریة از دیدگاه اهل سنت - پرسش مرتبط ندارد| آیه خیر البریة | |
|---|---|
 | |
| ترجمه آیه | |
| مشخصات آیه | |
| بخشی از | آیهٔ ۷ سورهٔ بینه از جزء ۳۰ قرآن کریم |
| محتوای آیه | |
| شأن نزول آیه | نزول آیه در شأن علی بن ابیطالب(ع) |
| مصادیق برای آیه | امیرالمؤمنین(ع) |
| دلالت آیه |
|
آیه خیر البریة از جمله آیاتی است که علمای شیعه در اثبات امامت و خلافت بلافصل حضرت امیرالمؤمنین(ع) به آن استناد کردهاند. خداوند سبحان در این آیه و آیۀ بعد از آن میفرماید: «همانا کسانی که ایمان آورده و نیکوکار شدند، آنان بهترین مردمانند. پاداش ایشان نزد خداوند جنّات عدنی است که از زیر آن جویهایی جاری است! ایشان در آن تا ابد جاودانند و خداوند از آنان خشنود است و آنان از خداوند خشنودند و آن برای کسی است که از خداوند خشیت دارد».
در کتابهای روایی شیعه و اهلسنت، احادیثی از پیامبر(ص) نقل شده است که در آنها خیرالبریه (بهترین آفریدگان) به امام علی(ع) و شیعیان او تفسیر شده است. طبق این آیه امیرالمؤمنین(ع) بهترین خلق خداست و روشن است که بهترین خلق خداوند، افضل از دیگران بوده و برای امامت و خلافت الهی شایستهترین فرد است. در نتیجه آیۀ شریفه به روشنی بر امامت حضرت امیرالمؤمنین(ع) پس از رسول خدا(ص) دلالت دارد.
متن آیه
﴿إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُوْلَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ﴾؛ «بیگمان آنانکه ایمان آوردهاند و کردارهایی شایسته کردهاند، بهترین آفریدگانند»[۱].
شأن نزول آیه
طبق روایات فراوانی که در کتابهای شیعه و اهل سنّت وجود دارد، پیامبر اکرم(ص)، علی و شیعیانش را خیر البریّه معرّفی کرده است.
این روایات توسط محدثان و مفسران بزرگ شیعه و اهل سنت در کتب مختلف حدیثی، تفسیری و کلامی نقل شده است.
دو نمونه:
- جابر بن عبدالله انصاری، صحابی معروف پیامبر(ص)، چنین نقل میکند: با پیامبر و عدهّای از مسلمانان کنار خانه خدا، کعبه معظّمه، نشسته بودیم، ناگهان علی(ع) از دور نمایان شد؛ هنگامی که چشم پیامبر به علی افتاد، نگاهی به اصحاب کرد و فرمود: «برادرم علی به سوی شما میآید، سپس رو به سوی کعبه کرد و فرمود: قسم به خدای کعبه که تنها علی و شیعیانش در روز قیامت از رستگاران هستند؛ زیرا به خدا سوگند او قبل از همه شما به خدا ایمان آورد، و قیام او به فرمان خدا بیش از همه شما است، وفایش به عهد الهی از همه بیشتر و قضاوتش به حکم اللَّه افزونتر و مساواتش در تقسیم (بیت المال) از همه زیادتر، عدالتش درباره رعیّت از همه فزونتر و مقامش نزد خداوند از همه بالاتر است. جابر میگوید: در اینجا بود که آیه شریفه خیر البریّه نازل شد و پس از نزول آیه فوق، هرگاه مسلمانان علی را میدیدند، میگفتند: بهترین مخلوق خدا پس از رسول اللَّه آمد»[۲]. از جملهای که ذیل روایت آمده استفاده میشود روایت فوق در بین همه مسلمانان صدر اسلام مشهور بوده است؛ بنابراین، نقل آن اختصاصی به ابن عبّاس و جابر بن عبدالله انصاری و ابو برزه ندارد!
- جابر در روایت دیگری میگوید: هنگام که آیه خیر البریّه نازل شد، پیامبر(ص) رو به علی(ع) کرد و فرمود: «منظور از خیر البریّه تو و شیعیان تو میباشد. در روز قیامت تو و شیعیانت بر من وارد میشوید، در حالی که هم خدا از شما راضی است و هم شما از خداوند خشنود هستید»[۳].[۴]
نکات تفسیری
مکی بودن آیه، مدنی بودن سوره
بر پایه برخی روایات، آیه خیرالبریه در حالی نازل شد که پیامبر در مکه در مسجد الحرام بود. به نوشته تفسیر نمونه این مسئله منافاتی با مدنی بودن سوره ندارد؛ چراکه ممکن است سوره مدنی باشد و این آیه در سفرهایی که پیامبر(ص) از مدینه به مکه داشته نازل شده باشد[۵].
برتری انسانهای صالح بر فرشتگان
از جمله نکاتی که مفسران از آیه مذکور برداشت کردهاند این است که انسانهای باایمان و صالح بر فرشتگان هم برتری دارند؛ زیرا واژه "البریة" در عبارت «خیرالبریه» (بهترینِ آفریدگان) شامل همه مخلوقات میشود[۶].
دلالت آیه
افضلیت امیرالمومنین(ع)
علّامه حلّی در کتاب شریف منهاج الکرامة این آیۀ را به عنوان برهان سی و سوم از ادلّه قرآنی امامت امیرالمؤمنین(ع) پس از رسول خدا(ص) مطرح ساخته است. ایشان میفرماید: «برهان سی و سوم: قول خدای تعالی است [که فرمود]، ﴿إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ﴾. حافظ ابونعیم به اسناد خود از ابن عباس روایت کرده که گفت: وقتی این آیه نازل شد، رسول خدا(ص) به علی(ع) فرمود: «ایشان [یعنی کسانی که ایمان آورده و نیکوکار شدند] تو و شیعیانت هستید. تو و شیعۀ تو روز قیامت حاضر میشوید، در حالی که خشنود و مورد رضایت هستید و دشمن تو وارد میشود، در حالی که مورد غضب و دست بر گردن است» و چون او بهترین خلق است، واجب است که او امام باشد»[۷].
سید شرف الدین نیز در کتاب اثبات ولایت و خلافت بلافصل امیرالمؤمنین(ع) به این آیه چنین استدلال کرده و میفرماید: «خداوند دربارۀ ایشان و شیعیانشان فرمود: ﴿إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ﴾»[۸].
ایشان در حاشیۀ این کلام مینویسد: «در این باب برای تو همین کافی است که ابن حجر عسقلانی (از علمای اهل سنت) به نزول این آیه دربارۀ ایشان اعتراف کرده و آن را در شمار آیات [بیان کنندۀ] فضیلت ایشان آورده است. آن آیۀ یازدهم از آیاتی است که در فصل یکم از باب یازدهم از کتاب صواعقش آورده است»[۹].
سید شرف الدین در ادامه از روایات متعددی در ذیل آیه سخن گفته است که آنها را در فصل جداگانهای ذکر کرده و اعتراف ابن حجر مکی متعصب را برای اثبات مقصود کافی میداند[۱۰].
امامت امیرالمومنین(ع)
پس از اثبات افضلیت امیرالمومنین(ع)، به حکم قاعدۀ عقلی لزوم تقدیم شخص فاضل یا افضل بر مفضول یا قبح تقدم مفضول بر فاضل، به روشنی امامت و خلافت بلافصل امیرالمؤمنین(ع) قابل اثبات خواهد بود[۱۱].
احتجاج امیرالمؤمنین(ع) به آیه "خیر البریة"
از ابی رافع نقل شده است که علی (ع) خطاب به اهل شورا گفت:«شما را به خدا سوگند میدهم، آیا به یاد دارید آن روزی که من نزد شما آمدم و شما با رسول خدا(ص) نشسته بودید وآن حضرت فرمود: این برادرم است که نزد شما میآید. سپس به کعبه نظر کرد و فرمود: قسم به خدای کعبه بلند، یقینا این مرد و شیعیان او رستگاران روز قیامت هستند. آنگاه به شمار رو کرد و فرمود: بدانید که از میان شما اولین ایمان آورنده به من، وفادارترین شخص به عهد خدا، قاضیترین فرد به حکم خدا، عادلترین مرد در میان رعیت و بلند منزلتترین شخص در پیشگاه خداوند است. در این هنگام خداوند آیه ﴿إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُوْلَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ﴾ را نازل کرد. پیامبر(ص) تکبیر گفت و شما نیز تکبیر سر دادید و همگی به من تبریک گفتید، آیا به یاد دارید؟» آنها همگی گفتند:«آری خدا شاهد است که چنین بود»[۱۲].[۱۳]
منابع
طباطبائی، سید محمد حسین، تفسیر المیزان ج۲۰
مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه ج۲۷
مکارم شیرازی، ناصر، آیات ولایت در قرآن
حسینی میلانی، سید علی، جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۶
پژوهشکده علوم اسلامی امام صادق (ع)، فرهنگ شیعه
شکوهی، مسعود، آیات علوی: علی علیه السلام نبأ عظیم خداوندی، گلستان قرآن- مکاتبه اختصاصی دانشنامه امامت و ولایت با محمد هادی فرقانی
پانویس
- ↑ سوره بینه، آیه ۷.
- ↑ «قَدْ أَتاکُمْ أَخی، ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَی الْکَعْبَةِ، فَقالَ وَ رَبِّ هذِهِ الْبُنْیَةِ! إِنَّ هذا وَ شِیعَتَهُ هُمُ الفائِزونَ یَوْمَ الْقیامَةِ، ثمَّ أَقْبَلَ عَلَیْنا بِوَجْهِهِ، فَقالَ: أَما وَ اللَّهِ إِنّهُ أَوَّلُکُمْ ایماناً باللَّهِ، وَ اقْوَمُکُمْ بأمر اللَّهِ وَ أَوفاکُم بِعَهْدِ اللَّهِ وَ أَقْضاکُمْ بِحُکْمِ اللَّهِ وَ أَقْسَمُکُمْ بِالسَّوِیَّةِ وَ أَعْدَلُکُمْ فی الرَّعیَّةِ وَ أَعْظَمُکُمْ عِنْدَ اللَّه مَزِیَّةً. قالَ جابِرُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ: «إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا...* خَیْرُ الْبَرِیَّةِ» فَکانَ عَلِیٌّ إِذا أَقْبَلَ قالَ أَصْحابُ مُحَمّدٍ: قَدْ أَتاکُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ بَعْدَ رَسُول اللَّهِ»؛ شواهد التّنزیل، ج ۲، ص۳۶۲.
- ↑ «هُمْ أَنْتَ وَ شِیعَتُکَ، تَرِدُ عَلَیَّ وَ شِیعَتُکَ رَاضِینَ مَرْضِیِّیْنَ»؛ شواهد التّنزیل، ج ۲، ص۳۶۰.
- ↑ نک: مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه ج۲۷، ص۲۱۰؛ همو، آیات ولایت در قرآن، ص۴۳۷ ـ ۴۴۵؛ فرهنگ شیعه، ص۴۸ ـ ۴۹.
- ↑ نک: مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه ج۲۷، ص۲۱۲.
- ↑ طباطبائی، سید محمد حسین، تفسیر المیزان ج۲۰، ص۳۴۰؛ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه ج۲۷، ص۲۰۹.
- ↑ منهاج الکرامة، ص141-142.
- ↑ المراجعات، ص96.
- ↑ المراجعات، ص96.
- ↑ حسینی میلانی، سید علی، جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۶، ص175-177.
- ↑ مکاتبه دانشنامه امامت و ولایت با محمد هادی فرقانی.
- ↑ تأویل الایات الظاهره:۸۰۳
- ↑ شکوهی، مسعود، آیات علوی: علی علیه السلام نبأ عظیم خداوندی، گلستان قرآن، آبان ۱۳۷۹، شماره ۳۲.