احترام و تکریم دانش و دانشمندان در قرآن

این مدخل زیرشاخهٔ بحث احترام و تکریم دانش و دانشمندان است. احترام و تکریم دانش و دانشمندان از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: احترام و تکریم دانش و دانشمندان در قرآن - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

تکریم علم و عالم و تجلیل از کتاب و قلم و تشویق به تعلیم و تعلم، خونی است در شریان مکتب انسان‌ساز اسلام. در نخستین آیات نازل شده بر رسول خدا(ص) که ناظر به امر تعلیم و تربیت است از یک سو، سخن از خواندن است و آموزش و قلم و از جانب دیگر، از خداوند با هیچ یک از تعابیر «خالق»، «اله» و «الله» و هیچ اسم و صفت دیگری جز «رب» که ناظر بر امر تربیت است نام نمی‌برد.

خلاصه آن‌که در همین آیات، آنجا که سخن از شأن آفریدگاری خداوند است، او را تنها به لفظ «رب» یاد می‌کند: ﴿اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ﴾، اما پروردگار را در مقام تعلیم، به وصف «اکرم» (گرامی‌تر) متصف می‌سازد: ﴿اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ * الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ﴾.

در آغاز سوره قلم نیز که آمده است: ﴿ن وَالْقَلَمِ وَمَا يَسْطُرُونَ﴾، شماری از مفسران بزرگ از جمله معانی‌یی که برای حرف مقطّع «ن» ذکر کرده‌اند، دوات و یا مرکب است؛ یعنی سوگند به دوات و قلم و آنچه می‌نویسند!...

شمار فراوانی از آیات قرآن کریم، به صراحت یا کنایه، در شرافت و فضیلت کتابت و قلم، فهم و دانش، خرد و اندیشه، تزکیه و تعلیم است و کثرت تکرار واژگانی چون: تعقل، تفکر، تدبر، تفقه، اولوالالباب و امثال آن، تأمل برانگیز است.

این تعبیرهای شگفت از سرزمینی سربرآورده است که نماد عزت و شرف آنان، شمشیر است و اسب و کار خواندن و نوشتن، حرفه افراد فرومایه‌ای است که شمارشان از انگشتان دست تجاوز نمی‌کند و بسا آن را ننگ می‌شمرده‌اند.

عیسی بن عمر گوید: ذوالرمه، به من گفت که بر این حرف علامت رفع بگذار. گفتم: مگر تو نوشتن می‌دانی؟! او فوراً در دست بر دهانش نهاد که؛ یعنی در این باره چیزی مگوی که نزد ما عیب است.

در آن روزگار، نه‌تنها در حجاز، که در امپراتوری‌های بزرگ ایران و روم که کانون اقتدار و مدنیت محسوب می‌شد، شکاف طبقاتی و محرومیت و تبعیض، توده‌های مردم را از ابتدایی‌ترین حقوق انسانی محروم و از حد بشری ساقط می‌کرد.

در ایران عصر ساسانی، کسب دانش؛ یعنی ساده‌ترین حق طبیعی هر انسان، تنها در انحصار طبقات ممتاز و اشراف‌زادگان بود. حتی به تعبیر حکیم ابوالقاسم فردوسی در شاهنامه: کفش‌گری در قبال پرداخت صدها هزار درم به دربار انوشیروان، خواهان صدور جواز درس خواندن فرزندش شد، اما شاه ساسانی از این پیشنهاد برآشفت و با وجود نیاز وافری که به این مبلغ برای جنگ با رومیان داشت، حاضر نشد که فرزند کفش‌گری دون پایه و پست در کنار اشراف‌زادگان و موبدزادگان، روانه مکتب شود.

اما در آن یلدای دیجور جهل و ظلمت، مردی امی، با رسالت الهی و با نگاهی به وسعت همه هستی و عزمی استوار و آهنین چنان در صور رستاخیز علمی و معنوی تاریخ بشر دمید که راه‌های رشد و اعتلای فرهنگ انسانی را برای همیشه به روی جمله اولاد آدم گشود.

نفس مسیحایی آن پیام‌آور عشق و معرفت و تازیانه اخگرهای گداخته کلمات و سخنان نافذ وی، چنان خفتگان را بیدار و دل مردگان را احیا کرد که در اندک زمان، پرچم‌های علم و معرفت و درس و بحث و تألیف و تصنیف را در هر دیار افراشتند.

لحن و آهنگ بیان این مکتب، در اعتبار بخشی به گوهر دانش، چنان است که مکتب‌های مدعی «اصالت علم» و «علم‌گرایی»بشر، فرسنگ‌ها از آن دور و با آن بیگانه‌اند.

به راستی، کدام مکتب از ارزش معرفت و اعتبار دانش چنین زیبا و صریح سخن گفته است که در مکتب رسول خدا(ص) آمده است: تنها کسانی در زمره آدمیان‌اند که صاحب و یا طالب دانش‌اند و دیگران حشرات بی‌مصرف را می‌مانند. لختی درنگ در سایه روح‌پرور کلام دل‌انگیز رسول خدا(ص)، این حقیقت را بهتر باز می‌نماید.

آن حضرت گوش سپردن به کلام حکیمانه را مفیدتر از عبادت یک سال و علم و دانش را راه وصول به بهشت می‌دانست و می‌فرمود: اگر روزی بر من بگذرد و دانشی نیاموزم که مرا به خدا نزدیک سازد، آن روز بر من خجسته نیست.

زمانی به امیرمؤمنان علی(ع) فرمود: دو رکعت نماز عالم از هزار رکعت نماز عابد برتر است»؛ «گم‌شده مؤمن، دانش و حکمت است» و «خواب همراه با علم، نیکوتر از نماز جاهلانه است». او هلاک امت خویش را در ترک دانش و گردآوری ثروت می‌دید.

آن حضرت از خود به عنوان یک معلم یاد می‌کرد و می‌فرمود: «من برای تعلیم مردم آمده‌ام». در مکتب او، چهره آسمانی معلم جذاب‌تر از هفتاد هزار عابد رقم خورده است و دیدار چهره او و حتی نگریستن به در خانه وی عبادت خداوند سبحان است.

رسول خدا(ص) در ترغیب مردم به فراگیری دانش، هرگونه محدودیت و مانعی را برطرف ساخت و همواره مسلمانان را در هر شرایطی و بی‌قید و شرط به کسب علم و معرفت فرامی‌خواند و می‌فرمود: همه مسلمانان از زن و مرد، در سراسر عمر خویش، موظفند برای کسب دانش حتی به دورترین نقاط جهان بار سفر بندند و آن را از هرکس بیاموزند.

رسول خدا(ص) مردم را به پیروی از عالمان فراخوانده و می‌فرمود: «این طایفه چراغ‌های فروزان این جهان و قندیل‌های افروخته آخرتند». و آثار علمی ایشان در محاسبات الهی، چندان گران‌سنگ است که تنها برگی از آن نویسنده را از عذاب دوزخ می‌رهاند.

آنچه در این میان بیشتر جلب نظر می‌کند، نکته‌های دقیقی است که در سفارش‌ها و تأکیدها و حتی شیوه‌های رفتاری آن حضرت در امر آموزش ملاحظه می‌شود.

او پرسش بجا و نیکو را نیم پاره‌ای از دانش می‌دانست و می‌فرمود: «آدمی تا در پی دانش است، دانشور بوده و چون خویشتن را دانشمند انگارد، محکوم به نادانی و جهالت است» و از همین منظر، «آن‌که خویشتن را عالِم خوانَد، جاهلی بیش نیست». وی معلم را به نرمش و مدارا با دانش‌آموز، و دانشجو را به انعطاف و نرمی با استاد فرامی‌خواند و تأکید می‌کرد که معلمانتان را حرمت گذارید و دانش‌آموزان خود را تکریم نمایید. حضرت بر آن بود که «چون خدا خواهد بنده‌ای را زبون سازد، دانش را از وی دریغ می‌دارد».

چنین است که علم و معرفت در نگاه آن سفیر نور و هدایت، موجب عزت و شرافت است و اگر مردم می‌دانستند که در نهانگاه صدف دانش، چه دُرّ شاهواری از نیک‌بختی و رستگاری نهفته است، در راه کسب آن هرگونه هزینه گزاف را متحمل می‌شدند و بسی خون دل می‌خوردند و جان بر سر آن می‌نهادند.

رسول خدا(ص) حرمت «مؤمن» را فراتر از شان کعبه قرار داد؛ زیرا «حرمت و عزت» نقدی است که دست تقدیر در ضرابخانه ازل بر دل مؤمن زده و ذات اقدس حق تعالی او را در سومین حلقه زنجیره زرین ﴿وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ﴾ نشانده است.

گرچه «انسان مؤمن»، این جانشین خدا در خاک و گزیده او در افلاک که مسجود مَلَک است و محبوب ملیک، هرگز تن به رفتاری که بوی خفت از آن خیزد، نمی‌سپارد، اما شگفتا! که آن حضرت، تن سپردن به این محذور را تنها در امر فراگیری دانش مجاز می‌شمارد و با وجود فرمان صریح و معروف خود مبنی بر پاشیدن خاک بر چهره متملقان، می‌فرماید: «لَيْسَ مِنْ أَخْلَاقِ الْمُؤْمِنِ الْمَلَقُ إِلَّا فِي طَلَبِ الْعِلْمِ».

آن حضرت در پی جنگ بدر شماری از اسیران دشمن را که از پرداخت فدیه ناتوان بودند، در برابر آموختن خواندن و نوشتن به ده تن از کودکان مدینه آزاد ساخت و چون به مسجد درآمد و دید گروهی از مردم به عبادت مشغولند و عده‌ای سرگرم بحث و گفت‌وگوی علمی، از دیدن آنان خشنود شد و فرمود: هر دو دسته به کاری نیک مشغولند، اما من برای تعلیم مبعوث شده‌ام و به جمع دوم پیوست.

مساوی نبودن عالم و غیرعالم

قرآن کریم، تساوی عالمان با غیر عالمان را نفی: ﴿ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ﴾ و به جایگاه ویژه و درجه برتر آنان اشاره کرده است: ﴿يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ﴾؛ چنان‌که تعبیر متواضعانه حضرت موسی در برابر حضرت خضر ﴿قَالَ لَهُ مُوسَى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا﴾ نشان از احترام ویژه دانشمندان دارد.

منابع

1. کریمیان، احمد، نگاهی به سیره آموزشی رسول خدا
2. ذبیح‌زاده، محمد هادی، مقاله «احترام»، دائرة المعارف قرآن کریم ج۲