همسایه در سبک زندگی اسلامی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث همسایه است. همسایه از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: همسایه در لغت - همسایه در حدیث - همسایه در نهج البلاغه - همسایه در فقه اسلامی - همسایه در اخلاق اسلامی - همسایه در معارف و سیره نبوی - همسایه در معارف دعا و زیارات - همسایه در معارف و سیره سجادی - همسایه در معارف و سیره امام باقر - همسایه در جامعه‌شناسی اسلامی - همسایه در سبک زندگی اسلامی - پرسش مرتبط ندارد

حقوق همسایه‌ها

امام علی(ع) آنگاه که بر بستر شهادت آرمیده بود، در ضمن آخرین سفارشاتش فرمود: «اللَّهَ اللَّهَ فِي جِيرَانِكُمْ فَإِنَّهُمْ وَصِيَّةُ نَبِيِّكُمْ مَا زَالَ يُوصِي بِهِمْ حَتَّى ظَنَنَّا أَنَّهُ سَيُوَرِّثُهُمْ»؛ خدا را، خدا را؛ درباره همسایگان، حقوقشان را رعایت کنید که این وصیت پیامبر شماست. او همواره به خوش‌رفتاری با همسایگان فرامی‌خواند تا جایی که ما گمان بردیم شاید پیامبر برای همسایگان نیز سهم الإرثی معیّن کند.

رسول اکرم(ص) فرمود: «اگر همسایه از تو کمک خواست، به یاری‌اش بشتاب. اگر قرض خواست بده، اگر نادار بود کمکش کن، وقتی دچار بلایی شد او را آرام کن. اگر خیری نصیبش شد به او شادباش بگو، در بیماری‌اش به عیادتش برو. در مرگ خود یا بستگانش در تشییع جنازه شرکت کن. بدون جلب رضایت او، خانه‌ات را به گونه‌ای بنا مکن که از وزش باد محروم شود. اگر میوه‌ای خریدی به او نیز تعارف کن، اگر نمی‌توانی چنین کنی دلش را به هر طریقی شاد ساز. مگذار که فرزندت او و خانواده‌اش را آزار دهد، اگر بوی غذایت به مشام او رسید، او را نیز بهره‌ای برسان.

امام سجاد(ع) در رعایت حق همسایه می‌فرمایند: «اما حق همسایه‌ات آن است که در غیابش آبرو و مالش را حفظ کنی، در حضورش به او احترام بگذاری، اگر مورد ستم واقع شد به یاری‌اش بشتابی، عیبش را آشکار نکنی، اگر پذیرای پند تو هست از نصیحت پنهانی به او دریغ نکنی، او را در سختی‌ها تنها نگذاری، از لغزش‌هایش درگذری، گناهانش را ببخشایی، و با بزرگواری با او معاشرت کنی». اگر همسایه، سعی در پنهان کردن مسأله‌ای (حتی منکر) دارد، ما مجاز به تجسس نیستیم و چنانچه به طور تصادفی بر آن امر اطلاع یافتیم، حق افشای آن را نداریم.

رسول اکرم(ص) فرمود: هر کس سیر بخوابد در حالی که همسایه مسلمانش گرسنه باشد به آیین من ایمان نیاورده است. همچنین آن بزرگوار فرمود: اهل روستایی که آسوده بخوابند و در میانشان گرسنه‌ای سر بر زمین نهد، همگی در روز قیامت از چشم خداوند افتاده‌اند. و فرمود: حرمت همسایه مانند حرمت مادر است.

امام موسی کاظم(ع) فرمود: «حسن همجواری به این نیست که همسایه را آزار ندهی، بلکه به آن است که بر آزار و اذیت او صبر پیشه کنی».

دخالت

در معاشرت با همسایگان باید حد اعتدال را رعایت کرد. سرزده به خانه همسایه رفتن و در کارهای خصوصی او دخالت کردن صحیح نیست، به ویژه وقتی که همسایه سرگرم کارهای خود و یا مشغول پذیرایی از مهمان باشد.

سرو صدا

یکی از بارزترین مصادیق مردم‌آزاری، ایجاد مزاحمت‌هایی از این قبیل برای همسایگان است: بلند کردن صدای رادیو، تلویزیون و رایانه مخصوصاً در آخر شب یا ایجاد هیاهو در شب‌نشینی‌ها و مهمانی‌ها و یا ایجاد هرگونه سر و صدای دیگری که مانع استراحت همسایگان شود.

غیبت کردن

غیبت کردن از همسایه‌ای نزد همسایه دیگر، شخصیت انسان را پایین می‌‌آورد. ارتباط صمیمانه و اعتماد بین همسایه‌ها را از بین می‌برد و کم کم کار را به جایی می‌‌کشاند که زندگی در آن محله برای خود شخص، سخت ناراحت کننده می‌شود.

قرض گرفتن

اگر مواد خوراکی را از همسایه قرض گرفتید و فکر می‌کنید پس دادن معادل آن توهین باشد، با یک جعبه شیرینی یا یک شاخه گل جبران کنید. اگر ظرفی قرض گرفتید حتما آن را تمیز و براق پس دهید.

کودکان

نسبت به بچه‌های همسایه‌ها مهربان باشید تا کودکان شما دوستی با مردم را یاد بگیرند. این دوستی‌ها در روابط آینده آنها مؤثر خواهد بود. در مواردی که بچه‌ها اختلافاتشان را پیش بزرگ‌ترها می‌‌آورند با پشتیبانی از کودک خود به جدال نپردازید تا کودک با یاد گرفتن از شما، در آینده فردی بهانه‌جو، زورگو، افزون‌طلب و خودخواه بار نیاید. باید حق را به بچه همسایه بدهید و بچه خود را به سازش وادار کنید؛ البته نه با حربه زور و تهدید بلکه با منطق و اخلاق مهرآمیز.

گذشت

در مورد کوتاهی و بی‌توجهی برخی همسایه‌ها از قبیل شکستن شیشه خانه شما توسط فرزند آنان یا پارک ماشین در محدوده‌ای که به شما تعلق دارد، یا سروصدایی که از خانه آنها به گوش می‌رسد با خوش‌رویی و گذشت رفتار کنید و با مهربانی و طنز مطلب را یادآور شوید. در این مورد از جاده مهر و عطوفت پا بیرون نگذارید. در این صورت عواقب آن به زودی گریبان خودتان را خواهد فشرد.

مشارکت

در مواردی که عده‌ای از همسایگان برای رفع نقایص محل، اقداماتی را لازم می‌‌دانند، با آنان همراهی و در پیشرفت کارها کمک کنید. در جشن‌ها و عروسی‌ها، از دعوت شماری از همسایگان فراموش نکنید. همچنین اگر آنان شما را در مجالسشان دعوت کردند، حتماً شرکت کنید.

مهرورزی

چرا پیامبر گرامی ما(ص) و مرد بزرگی چون امام علی(ع)، در میان سفارش‌های اساسی خود، آن همه به دوست داشتن همسایه سفارش کرده‌اند؟ همسایه پس از خویشاوندان نزدیک‌ترین کسان به ما، از میان بندگان خداوند است، که در امور حیاتی زندگانی، می‌تواند به ما یاری برساند. همسایه نماینده تمامی بندگان خداست. اگر انسان عادت کند که به همسایه‌اش مهر بورزد، به یقین دیگر همنوعانش را از رحمت و لطف خویش بی‌نصیب نخواهد گذاشت. همسایه‌ای که غمخوار همسایگان است، از رنج دورنشینان هم غافل نخواهد بود. همسایه کسی است که صدای او زودتر به ما می‌رسد.

در جامعه امروز، که فاصله‌ها از میان رفته است، یکایک آدمیان از هر کیش و ملتی و در هر کشور و سرزمینی به عبارتی همسایگان هم‌اند. چون به ثانیه‌ای صدای هم را می‌شنوند و از حال هم با خبر می‌شوند. پس باید که غمخوار هم باشند. در آیین کهن پارسی بر رعایت حقوق همسایگان بسیار تأکید شده است.

گاهی اوقات به مناسبت یا بی‌مناسبت، با فرستادن هدیه‌ای کوچک از قبیل میوه‌ای نورس یا غذایی خوشمزه محبّت خود را به همسایگان نشان دهید.

نیازهای مشترک

اگر مطلبی را در روزنامه یا مجله‌ای خواندید و می‌دانید آن مطلب مورد علاقه و نیاز همسایه است، مثلاً به امتحان یا استخدام فرزندشان مربوط می‌‌شود، شایسته است به ایشان اطلاع دهید.

وظایف

در رفت و آمد با همسایگان سعی کنید با خود شادی و انبساط خاطر به ارمغان ببرید. با کوله‌باری از غم و بدبینی و ناامیدی به خانه ایشان رفتن و شادمانیشان را به یأس و غصه بدل کردن، شرط معاشرت نیست.

چنان‌که در دیگر بخش‌ها گفته شد: مهرورزی، مشارکت، همدلی، همدردی، رفع نیازهای یکدیگر، احترام متقابل، مراقبت از فرزندان، مراعات حال هم، حفظ امنیت و آسایش و آرامش همدیگر، رازداری، گذشت، تحمل آزار همسایه بداخلاق، و دعا کردن برای همدیگر از مهم‌ترین وظایفی است که یک مسلمان نسبت به همجواران خود دارد.

امام سجاد(ع)، دعای ۲۶ صحیفه سجادیه را به «همسایگان و دوستان» اختصاص داده‌اند. شایسته است که هر وقت حال نیایش دست می‌‌دهد، از خویشان دوستان و همسایگان فراموش نشود.

همدردی

اگر برای همسایه شما پیشامد ناگواری روی داد یا یکی از آنها فوت کرد، همدردی خود را نشان دهید. در تهیه مقدمات کفن و دفن، حمل و تشییع جنازه تا گورستان، انجام مراسم سر قبر و غیره، شرکت نمایید. چون این‌گونه حوادث همگانی است.

اگر شب‌هنگام اتفاقی برای یکی از همسایه‌ها روی داد یا احیاناً بیمار شد، و برای حل مشکل خود به وسیله نقلیه نیاز داشت شما سعی کنید بی‌اکراه، با اتومبیل خود این کار را انجام دهید. این هم یکی از بهترین مصادیق احسان است.

منابع

1. دشتی نیشابوری، محمد، سبک زندگی