حضرت زکریا علیه السلام
این مدخل زیرشاخهٔ بحث پیامبر است. حضرت زکریا علیه السلام از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: زکریا در قرآن - زکریا در علوم قرآنی - زکریا در معارف مهدویت - پرسش مرتبط ندارد
مقدمه
یکی از پیامبران الهی و از بندگان صالح خدا که از بنیاسرائیل و از علمای بزرگ بیت المقدس و آشنای به تورات و انجیل بود.
شغل او نجّاری بود و در فلسطین میزیست و به ریاست بیت المقدس و راهبان رسید. سرپرستی حضرت مریم را بر عهده گرفت، چون شوهرخاله او بود.
خداوند در سنّ پیری فرزندی به نام "یحیی" به او داد که او هم از پیامبران الهی شد. سرانجام به دست اشرار قوم خود در سنّ ۹۱ سالگی به شهادت رسید و در بیت المقدس دفن شد. مقبره او در همان جاست[۱].
زکریا (ع) در قرآن
نام زکریا (ع) ۷ بار در قرآن کریم آمده است. در سوره انعام آن حضرت کنار شماری دیگر از پیامبران الهی و از ذریه حضرت ابراهیم (ع) یاد شده است[۲] در سوره آل عمران و در ادامه گزارش از تولد حضرت مریم (ع) از کفالت و سرپرستی وی به دست حضرت زکریا (ع)، درخواست فرزندی پاک و همانند مریم (ع) از خدا، مژده الهی به زکریا (ع) درباره تولد یحیی (ع)، اظهار شگفتی وی از این مژده با اشاره به کهنسالی خویش و نازایی همسرش و خواستن نشانه برای تحقق این بشارت گزارش شده است[۳] در سوره مریم دعای حضرت زکریا (ع) و نوید ولادت حضرت یحیی (ع) با رویکرد دیگری گزارش شده است: در این سوره با هدف مژده دادن به پرهیزگاران، نمونههایی از رحمت و نعمت الهی به پیامبران و انسانهای صالح[۴] از جمله اجابت دعای حضرت زکریا (ع) روایت شده است[۵] در سوره انبیاء گزیدهای از نگرانیها و درخواست حضرت زکریا (ع)، اصلاح نازایی همسر وی و تولد حضرت یحیی (ع) و اجابت درخواست آنان گزارش شده است[۶].[۷]
شخصیت زکریا (ع)
برخی گزارشهای تاریخی و تفسیری، زکریای نامبرده در قرآن کریم را فرزند برخیا[۸]، آذن[۹] یا اذن بن برکیا[۱۰] معرفی کردهاند، در حالی که آیات قرآن وی را پدر حضرت یحیی (ع) و همدوره حضرت مریم و عیسی (ع) خواندهاند. تطبیق آیات قرآن با گزارش کتاب مقدس نشان میدهد که زکریا، پدر حضرت یحیی (ع)، غیر از زکریا فرزند برخیا بوده است.
قرآن کریم حضرت زکریا (ع) را کنار شماری دیگر از پیامبران الهی، از نسل و نوادگان حضرت ابراهیم (ع) یاد کرده و برخورداری آنان از هدایت الهی را پاداش نیکوکاری ایشان خوانده است[۱۱]؛ نیز آن حضرت را در زمره صالحان، برترینها، برگزیدگان الهی و برخوردار از کتاب، حکم، نبوت و هدایت الهی و الگو برای پیامبر اکرم (ص) شناسانده است[۱۲]؛ بنده خاص خدا بودن، برخورداری از رحمت ویژه الهی[۱۳]، امیدواری و خوشبینی به خدا در زمینه اجابت دعا، برخورداری از نعمتهای ویژه الهی، پیشقدم بودن در کارهای خیر، خاشع بودن در برابر خدا، دعا به درگاه الهی از سر بیم و امید و سجده و گریه کردن به هنگام شنیدن آیات الهی ویژگیهای دیگر حضرت زکریا (ع) یاد شدهاند[۱۴]. در برخی از احادیث با اشاره به نجّار بودن آن حضرت، ارتزاق از دسترنج خویش نیز از فضایل زکریا (ع) یاد شده است[۱۵].[۱۶]
سرپرستی مریم (س)
پس از آنکه مادر حضرت مریم (س) وی را برای خدمت الهی در بیتالمقدس نذر کرد و خدا نذر وی را پذیرفت و سرپرستی مریم (ع) را به دست حضرت زکریا (ع) نهاد[۱۷]. گزارش قرآن نشان میدهد که کاهنان معبد در پی اختلاف بر سر سرپرستی حضرت مریم (ع) بر قرعه توافق کردند که به نام زکریا (ع) افتاد[۱۸]. درباره زمان کفالت مریم (ع) به دست زکریا (ع) اختلاف است: بیشتر آن را در دوران کودکی وی دانستهاند[۱۹]. بر این اساس، افرادی چون مقاتل، سدی و ابن اسحاق گفتهاند: مادر مریم (ع) پس از تولد، وی را درون پارچهای پیچید و نزد احبار در معبد بیتالمقدس برد و آنان به سبب جایگاه دینی بلند عمران، پدر حضرت مریم (ع) درباره سرپرستی و تربیت وی به نزاع پرداختند. زکریا (ع) چون شوهرخاله مریم (ع) بود، خود را شایستهتر خواند[۲۰]؛ اما در پی مخالفت احبار بنا شد با افکندن قلمهای خویش درون آب رودخانه در این باره قرعه زنند و کسی که قلم وی همراه جریان آب نرفته و روی آب بماند، سرپرست مریم (ع) شود و تنها قلم زکریا (ع) روی آب ماند[۲۱].[۲۲]
درخواست فرزند
هرگاه حضرت زکریا (ع) وارد عبادتگاه مریم (ع) میشد، نزد وی برخی خوراکیها را مییافت؛ هنگامی که درباره آنها از مریم (ع) میپرسید، وی پاسخ میداد که از جانب خداست و خدا به هر که بخواهد رزق بیحساب میدهد[۲۳] شماری از مفسران، مواردی چون نکره بودن رزق، پرسش زکریا (ع) از مریم (ع) درباره منشأ آن و درخواست فرزنددار شدن زکریا (ع) را مؤید نامتعارف و خارقعادت بودن آن رزق و نشانه کرامت و مقام والای مریم (ع) دانستهاند[۲۴].
در پی دعای حضرت زکریا (ع) هنگامی که وی در محراب سرگرم عبادت بود، فرشتگان ولادت یحیای نبی (ع) را به او نوید دادند[۲۵] به گفته ابنعباس، زکریا (ع) در این زمان ۱۲۰ و همسرش ۹۸ سال داشت[۲۶].[۲۷]
حضرت زکریا و یحیی(ع)
همسر زکریا و مادر مریم، خواهر یکدیگر بودند و اتفاقاً هر دو در آغاز، عقیم و نازا بودند، هنگامی که مادر مریم از لطف پروردگار صاحب فرزند شایستهای شد و زکریا، اخلاص و ویژگیهای شگفتآور او را دید، آرزو کرد که او هم فرزندی پاک و با تقوی و پرهیزکار همچون مریم داشته باشد، که چهرۀ او آیت و نشانۀ عظمت خداوند و توحید گردد، و با این که سالیان درازی از عمر زکریا و همسرش گذشته بود و از نظر موازین طبیعی بسیار بعید بنظر میرسید که صاحب فرزندی شوند، عشق پروردگار و مشاهدۀ وجود میوههای تازه در غیر فصل در کنار محراب عبادت مریم، قلب او را لبریز از امید ساخت که ممکن است در فصل پیری، میوه فرزند بر شاخسار وجودش آشکار شود و لذا هنگامی که مشغول نیایش بود، از خداوند تقاضای فرزندی کرد: «خداوندا فرزند پاکیزهای به من عطا کن که تو دعای بندگان خود را میشنوی»[۲۸].[۲۹]
بشارت به تولّد یحیی
چیزی نگذشت که دعای زکریا به اجابت رسید «و موقعی که او در محراب عبادت مشغول نیایش بود، فرشتگان پروردگار، او را صدا زدند و بشارت دادند که خداوند به زودی پسری بنام «یحیی» به او خواهد داد»[۳۰] که دارای صفات زیر است:
- نخست این که «به حضرت مسیح ایمان میآورد»[۳۱]، و او را با ایمان خود، تقویت و کمک میکند در تاریخ آمده، یحیی، شش ماه از عیسی بزرگتر بود و نخستین کسی بود که نبوت او را تصدیق کرد و چون در میان مردم به پاکی و زهد، اشتهار تامی داشت، این گرایش او به مسیح، اثر عمیقی در توجه مردم به نبوت و دعوت او داشت.
- دیگر اینکه «او از نظر علم و عمل رهبری جامعه را به عهده خواهد داشت»[۳۲] و علاوه بر اینها «خود را از هوی و هوسهای سرکش و از آلودگی به دنیاپرستی نگاه میدارد»[۳۳] و بالاخره یکی از امتیازات او این است که «پیغمبر خدا و از صالحان خواهد بود»[۳۴].
زکریا از شنیدن بشارت تولد یحیی به وسیلۀ فرشتگان در شگفت شد و در پیشگاه خدا عرض کرد: «خداوندا! چگونه ممکن است فرزندی از من متولد شود در حالی که به پیری رسیدهام و همسرم نازا است» در جواب به او وحی شد که «خداوند این گونه هر چه را بخواهد، انجام میدهد»[۳۵].[۳۶].[۳۷]
نشانهای بر ولادت یحیی
در اینجا، زکریا از خداوند تقاضای نشانهای بر بشارت تولد یحیی میکند اظهار تعجب زکریا از این حادثه عجیب و همچنین تقاضای نشانه از پروردگار به هیچ وجه، دلیل بر عدم اعتماد او بر وعدههای پروردگار نیست، بلکه زکریا میخواست ایمان او به این مطلب، ایمان شهودی گردد، زکریا میخواست، قلبش مالامال از اطمینان شود و همچون ابراهیم که به دنبال اطمینان، و آرامش زائیده از شهود حسی میگشت، به چنین مرحلهای برسد. خداوند، این در خواست زکریا را نیز، به اجابت رسانید و برای او نشانهای قرار داد، نشانه این بود که بدون هیچ عامل طبیعی، زبان او سه شبانه روز، از کار افتاد و قادر بر گفتگوهای عادی نبود ولی به هنگام تسبیح و ذکر پروردگار، زبان او به راحتی گردش میکرد، این وضع عجیب نشانهای از قدرت پروردگار بر همه چیز بود، خدایی که میتواند زبان بسته را به هنگام ذکرش بگشاید، قادر است از رحم بسته و عقیم، فرزندی با ایمان که مظهر ذکر پروردگار بوده باشد به وجود آورد، و از همینجا ارتباط این نشانه با آنچه زکریا میخواست، روشن میگردد. ضمناً ممکن است، این نشانه، نکته دیگری را هم در بر داشته باشد و آن این که اصرار زیاد زکریا روی این مسئله و درخواست نشانه، گرچه کار حرام و یا مکروهی نبود ولی هر چه بود، شباهتی به ترک اولی داشت و به همین جهت، خداوند نشانهای برای او قرار داد که ضمن قدرتنمایی، تنبیه و اشارۀ پر معنی به این ترک اولی بوده باشد. خداوند فرزندی به زکریا داد که از جهات زیادی شباهت به فرزند مریم، عیسی داشت، از جهت نبوت در کودکی و از جهت مفهوم اسم (عیسی و یحیی هر دو از نظر لغت به معنی «زنده میماند» است) و از نظر درود فرستادن خداوند بر آنها در مراحل سهگانه «تولد، مرگ و حشر» و از جهات دیگر[۳۸].
شهادت زکریا (ع)
قرآن کریم درباره جزئیاتی همچون مدت عمر، مرگ طبیعی یا شهادت حضرت زکریا (ع) و جایگاه دفن وی سخنی نگفته است؛ اما مفسران ذیل برخی از آیات، از کشته شدن وی به دست قوم خویش خبر دادهاند؛ این آیات، کشته شدن پیامبران الهی به دست بنیاسرائیل و پیامدهای آن را گزارش میکنند[۳۹].[۴۰] همچنین قرآن کریم از پیشگویی قطعی تورات به بنیاسرائیل درباره دو بار فسادانگیزی، خودبرتربینی و ستمگری آنان در سرزمین خویش و پیامد آن خبر داده است[۴۱] برپایه دیدگاه مفسرانی مانند ابنعباس، ابنمسعود، ابنزید و زمخشری، فسادانگیزی نخست به قتل حضرت زکریا (ع) اشاره دارد که در پی آن، خدا یکی از پادشاهان مقتدر را بر بنیاسرائیل مسلط ساخت. این پادشاه را به اختلاف، شاپور اول، بخت نصر و سنحاریب رومی گفتهاند[۴۲]. در برخی از احادیث از تسلط بخت النصر بر آنان، محاصره و غارت بیتالمقدس و کشتار و اسارت دهها هزار نفر از بنیاسرائیل یاد شده است[۴۳]. درباره جزئیات شهادت حضرت زکریا (ع) پرداختهای مختلفی هست: بر اساس گزارشی منسوب به وهب ابن منبه یمانی، در پی بارداری حضرت مریم (ع) ابلیس در میان بنیاسرائیل شایع کرد که باردار شدن مریم (ع) نتیجه ارتباط با زکریاست، زیرا کسی جز وی با مریم (ع) رابطه نداشت. در پی انتشار این نسبت ناروا زکریا (ع) از شهر گریخت و افراد شرور و نادان قوم به تعقیب وی پرداختند. حضرت زکریا (ع) به وادی پردرختی پناه برد و درختی به گونهای اعجازین شکافته شد و پس از داخل شدن زکریا (ع) دوباره به هم آمد. دنبال کنندگان که ابلیس آنان را همراهی و راهنمایی میکرد، پس از یافتن درخت، آن را با اره از میان بریدند و زکریا (ع) را به شهادت رساندند. آنان پیکر زکریا (ع) را به حال خود رها کرده و رفتند و خدا فرشتگانی را فرستاد و آنها بدن زکریا (ع) را غسل داده و پس از سه روز نماز گزاردن بر آن دفن کردند[۴۴]. این گزارش که در منابع گوناگون با جزئیات و پرداختی متفاوت روایت شده[۴۵] با برخی تفاوتهای مربوط به جزئیات حادثه، در روایتی منسوب به امام صادق (ع) نیز آمده است[۴۶].[۴۷]
در نقلی دیگر آمده است: حضرت زکریا بیشتر اوقات خود را به عبادت حق تعالی و موعظه و اندرز بندگان خدا میگذرانید تا وقتی که به دستور پادشاه جبار آن زمان فرزندش یحیی را به قتل رساندند. زکریا از ترس وی از شهر خارج و در یکی از باغهای اطراف بیتالمقدس پنهان شد. مأموران شاه در تعقیب او وارد باغ شدند. درختی در آنجا بود و زکریا میان آن درخت رفته و پنهان گردید. مأموران به راهنمایی شیطان ـ که به صورت انسانی در آمده بود ـ به کنار آن درخت آمدند و با اره آن درخت را دو نیم کردند و زکریای پیغمبر نیز در وسط درخت به دو نیم شد. سپس خداوند تعالی برای انتقام خون یحیی و زکریا خبیثترین مردم را بر آنها مسلط کرد و جمع بیشماری از آنها را به انتقام ریختن خون پاک آن دو پیغمبر بزرگوار به دیار نابودی فرستاد و بیت المقدس را ویران کرد، به شرحی جنازه آن بزرگوار در بیتالمقدس دفن شد و قبر آن حضرت در آنجاست[۴۸].
جستارهای وابسته
- یحیی (فرزند)
- مریم
- بنیاسرائیل
منابع
پانویس
- ↑ محدثی، جواد، فرهنگنامه دینی، ص۱۰۹.
- ↑ سوره انعام، آیه ۸۴-۹۰.
- ↑ سوره آل عمران، آیه ۳۷-۴۱.
- ↑ المیزان، ج ۱۴، ص ۶.
- ↑ سوره مریم، آیه ۲-۱۱.
- ↑ سوره انبیاء، آیه ۸۹؛ سوره انبیاء، آیه ۹۰.
- ↑ اسدی، علی، مقاله «زکریا»، دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۴، ص۳۸۶.
- ↑ تاریخ طبری، ج ۱، ص ۴۱۸.
- ↑ المعارف، ص ۵۲؛ الکشاف، ج ۱، ص ۴۲۴.
- ↑ مجمع البیان، ج ۴، ص ۵۱۰.
- ↑ سوره انعام، آیه ۸۴ ـ ۸۵.
- ↑ سوره انعام، آیه ۸۵.
- ↑ تفسیر موضوعی قرآن، ج ۷، ص ۳۱۵.
- ↑ سوره مریم، آیه ۲.
- ↑ صحیح مسلم، ج ۱۵، ص ۱۳۵.
- ↑ اسدی، علی، مقاله «زکریا»، دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۴، ص۳۸۶.
- ↑ سوره آل عمران، آیه ۳۷.
- ↑ سوره آل عمران، آیه ۴۴.
- ↑ التفسیر الکبیر، ج ۸، ص ۳۱.
- ↑ تفسیر مقاتل، ج ۱، ص ۱۶۶؛ تفسیر ثعلبی، ج ۳، ص ۵۶؛ روض الجنان، ج ۴، ص ۲۹۶.
- ↑ تفسیر ثعلبی، ج ۳، ص ۵۶ ـ ۵۷؛ مجمع البیان، ج ۲، ص ۷۳۹ ـ ۷۴۰؛ الدر المنثور، ج ۲، ص ۱۸۵.
- ↑ اسدی، علی، مقاله «زکریا»، دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۴، ص۳۸۷.
- ↑ سوره آل عمران، آیه ۳۷.
- ↑ التفسیرالکبیر، ج ۸، ص ۳۲؛ المیزان، ج ۳، ص ۱۷۴ ـ ۱۷۵.
- ↑ سوره آل عمران، آیه ۳۹.
- ↑ مجمع البیان، ج ۲، ص ۷۴۳-۷۴۴؛ کشف الاسرار، ج ۲، ص ۱۰۵؛ تفسیر بغوی، ج ۱، ص ۴۳۷.
- ↑ اسدی، علی، مقاله «زکریا»، دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۴، ص۳۸۸ ـ ۳۹۲.
- ↑ ﴿هُنَالِكَ دَعَا زَكَرِيَّا رَبَّهُ قَالَ رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعَاءِ﴾؛ سوره آل عمران، آیه ۳۸.
- ↑ مکارم شیرازی، ناصر، قصههای قرآن، ص ۴۱۵.
- ↑ سوره آل عمران، آیه ۳۹.
- ↑ سوره آل عمران، آیه ۳۹.
- ↑ سوره آل عمران، آیه ۳۹.
- ↑ سوره آل عمران، آیه ۳۹.
- ↑ ﴿فَنَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرَابِ أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَى مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَسَيِّدًا وَحَصُورًا وَنَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ﴾ «پس فرشتگان او را در حالی که در محراب به نماز ایستاده بود ندا دادند: خداوند تو را به (تولّد) یحیی نوید میدهد که «کلمهای از خداوند» را راست میشمارد و سالار و (در برابر زنان) خویشتندار و پیامبری از شایستگان است» سوره آل عمران، آیه ۳۹.
- ↑ ﴿قَالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عَاقِرٌ قَالَ كَذَلِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ﴾ «گفت: پروردگارا! در حالی که سالمندی در من پیش رفته و همسرم نازا است، چگونه مرا فرزندی میتواند بود؟ فرمود: چنین است، خداوند هرچه را بخواهد به انجام میرساند» سوره آل عمران، آیه ۴۰.
- ↑ در اینجا سؤالی پیش میآید که تعجب و شگفتی زکریا با توجه به قدرت بیپایان پروردگار برای چه بود؟ ولی با توجه به آیات دیگر قرآن پاسخ آن روشن است، او میخواست بداند که از یک زن نازا که حتی سالها بود، دوران قاعدگی را پشت سر گذاشته بود چگونه ممکن است، فرزندی متولد شود؟ آیا بار دیگر همچون زنان جوان و میانسال، عادت ماهانه میبیند؟ یا به طرز دیگر آمادۀ پرورش فرزند میشود. به علاوه ایمان به قدرت خداوند، غیر از شهود و مشاهده است، او در حقیقت میخواست در اینجا ایمان از به مرحله «شهود» برسد و همانند ابراهیم که ایمان به معاد داشت و تقاضای شهود میکرد، میخواست به چنین مرحلهای از اطمینان نایل گردد و این طبیعی است که هر انسانی، هنگامی که با مسئلهای بر خلاف قوانین طبیعت مواجه میشود، در فکر فرو میرود و تمایل پیدا میکند که یک نشانه حسی برای آن بیابد.
- ↑ مکارم شیرازی، ناصر، قصههای قرآن، ص ۴۱۷.
- ↑ مکارم شیرازی، ناصر، قصههای قرآن، ص ۴۱۸.
- ↑ سوره بقره، آیه ۶۱ و ۸۷.
- ↑ تفسیر ثعلبی، ج۱، ص۲۰۷؛ مجمع البیان، ج ۱، ص ۲۵۷؛ روضالجنان، ج ۲، ص ۵۲.
- ↑ سوره اسراء، آیه ۴.
- ↑ نک: مجمع البیان، ج ۶، ص ۶۱۴؛ الکشاف، ج ۲، ص ۴۳۸.
- ↑ جامع البیان، ج ۱۵، ص ۲۹؛ الدر المنثور، ج ۵، ص ۲۳-۲۴۰؛ معانی القرآن، ج ۴، ص ۱۲۳.
- ↑ علل الشرایع، ج ۱، ص ۸۰؛ کنز العمال، ج ۱۱، ص ۴۹۶؛ بحار الانوار، ج ۱۴، ص ۱۷۹.
- ↑ المعارف، ص ۵۲؛ تاریخ طبری، ج ۱، ص ۴۲۲؛ البدء و التاریخ، ج ۳، ص۱۱۶.
- ↑ بحارالانوار، ج ۱۴، ص ۱۸۱.
- ↑ اسدی، علی، مقاله «زکریا»، دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۴، ص۳۹۸ ـ ۴۰۰.
- ↑ رسولی محلاتی، سید هاشم، تاریخ انبیاء، ص۵۶۶.