تجسم اعمال: تفاوت میان نسخه‌ها

افزودن پیوند
از امامت‌پدیا، دانشنامهٔ امامت و ولایت
نمایش تاریخچه به صورت تعاملی
دیداریویکی‌متن
(صفحه‌ای تازه حاوی «{{خرد}} {{نبوت}} <div style="padding: 0.0em 0em 0.0em;"> : <div style="background-color: rgb(252, 252, 233); text-align:center; font...» ایجاد کرد)
 
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۵۴ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۷ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
{{خرد}}
{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = معاد | عنوان مدخل = | مداخل مرتبط = [[تجسم اعمال در قرآن]] - [[تجسم اعمال در کلام اسلامی]] - [[تجسم اعمال در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]| پرسش مرتبط  = }}
{{نبوت}}
<div style="padding: 0.0em 0em 0.0em;">
: <div style="background-color: rgb(252, 252, 233); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">اين مدخل از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:</div>
<div style="padding: 0.0em 0em 0.0em;">
: <div style="background-color: rgb(255, 245, 227); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">[[تجسم اعمال در قرآن]] | [[تجسم اعمال در حدیث]] | [[تجسم اعمال در نهج البلاغه]] | [[تجسم اعمال در معارف دعا و زیارات]] | [[تجسم اعمال در کلام اسلامی]] | [[تجسم اعمال در عرفان اسلامی]]</div>
<div style="padding: 0.0em 0em 0.0em;">
: <div style="background-color: rgb(206,242, 299); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">در این باره، تعداد بسیاری از پرسش‌های عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل '''[[تجسم اعمال (پرسش)]]''' قابل دسترسی خواهند بود.</div>
<div style="padding: 0.4em 0em 0.0em;">


==مقدمه==
'''تجسم اعمال''' به‌معنای مجسم‌ شدن [[اعمال]]، [[اعتقادات]] و نیت‌های [[انسان‌ها]] و ظهور و بروز آنها به صورتی مناسب با عمل در [[روز قیامت]] است. دلایل متعددی از [[آیات]] و [[روایات]] بر این امر دلالت می‌کند. از جمله آثاری که اعتقاد به تجسم اعمال دارد عبارت است از: حل مسئله تناسب اعمال و جزا؛ حل مسئله خلود در جهنم؛ ثبوت [[معاد جسمانی]] و ثبوت [[تکامل]] برزخی.
*از موضوعات [[جهان]] پس از [[مرگ]] و شاخه‌ای از مباحث [[کیفر]] و [[پاداش اخروی]] است و پیوندی نیز با موضوع [[شاهدان]] [[قیامت]] دارد. منظور از تجسم‌ [[اعمال]] نزد [[شیعیان]] این است که [[اندیشه]] و گفتار و [[کردار]] [[انسان]]- خوب یا بد- صورت و سیمایی در [[دنیا]] و [[آخرت]] دارد؛ ولی در [[دنیا]] [[آشکار]] نمی‌شود. در [[رستاخیز]]، پس از تحولات و تبدلات ژرف و شگرف، [[اندیشه]] و گفتار و [[کردار]] [[آدمی]] به صورت واقعیت [[اخروی]] جلوه می‌نماید و [[صاحب]] خویش را شاد یا [[غمگین]] می‌سازد<ref>[[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص 159-180.</ref>.
*[[دانشمندان شیعه]] درباره تجسم اعمال بر دو گروه‌اند: گروهی معتقدند که مجازات [[آدمی]] در [[قیامت]]، با تجسم اعمال صورت می‌پذیرد. [[اعمال]] در [[جهان آخرت]] با سیمایی [[نیک]] یا [[زشت]] ظاهر می‌شوند و به صاحبان خویش می‌رسند<ref>اربعین‌، ۶۲۳؛ المیزان‌؛ ریاض السالکین‌، ۳۹۹؛ الفردوس الأعلی‌، ۱۷۳.</ref>. گروه دیگر بر این باورند که خود [[اعمال]] جزای [[انسان]] نیستند؛ بلکه جزای او، آثار و لوازم [[اعمال]] است<ref>بحارالانوار، ۷/ ۲۳؛ مجمع البیان‌، ۱/ ۴۱۳.</ref><ref>[[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص 180.</ref>.
*گروه نخست برای مدعای خویش دلایلی دارند که عبارت‌اند از: [[آیات]]، [[روایات]] و [[اصول عقلی]] [[علمی]]:
#'''[[آیات]]:''' [[آیات]] متعددی از [[قرآن کریم]] بر تجسم اعمال [[گواهی]] می‌دهند. این [[آیات]] را می‌توان بر سه دسته تقسیم کرد:
##آیاتی که با صراحت دلالت می‌کنند بر اینکه [[اعمال انسان]] در [[رستاخیز]]، تجسم می‌یابند و حاضر می‌شوند<ref>{{متن قرآن|يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَّا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُّحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِن سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ أَمَدًا بَعِيدًا وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَاللَّهُ رَؤُوفُ بِالْعِبَادِ }}؛ سوره آل عمران، آیه ۳۰؛ {{متن قرآن|وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنَا مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلاَّ أَحْصَاهَا وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا }}؛ سوره کهف، آیه ۴۹؛ {{متن قرآن| الْجَوَارِ الْكُنَّسِ }}؛ سوره تکویر، آیه ۱۶؛ {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنظُرْ نَفْسٌ مَّا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ }}؛ سوره حشر، آیه ۱۸ و ....</ref>.
##آیاتی که [[گواهی]] می‌دهند [[کیفر]] و [[پاداش]] به وسیله خود [[اعمال]] و تجسم آنها صورت می‌پذیرد<ref>{{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلاً أُوْلَئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلاَّ النَّارَ وَلاَ يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلاَ يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ}}؛ سوره بقره، آیه ۱۷۴ و {{متن قرآن| وَاتَّقُواْ يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَّا كَسَبَتْ وَهُمْ لاَ يُظْلَمُونَ }}؛ آیه ۲۸۱؛ {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ كَفَرُوا لا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ}}؛ سوره تحریم، آیه ۷؛ {{متن قرآن| وَجَاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَّعَهَا سَائِقٌ وَشَهِيدٌ}}؛ سوره ق، آیه ۲۱؛ {{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا }}؛ سوره نساء، آیه ۱۰ و ....</ref>.
##آیاتی که مجازات [[اعمال انسان]] را [[بهشت]] و [[دوزخ]] دانسته‌اند<ref>{{متن قرآن| إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ أُوْلَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ خَالِدِينَ فِيهَا جَزَاء بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ}}؛ سوره احقاف، آیه ۱۳ و ۱۴؛ {{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُواْ بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُواْ عَنْهَا لاَ تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاء وَلاَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ  لَهُم مِّن جَهَنَّمَ مِهَادٌ وَمِن فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ}}؛ سوره اعراف، آیه ۴۰ و ۴۱؛ {{متن قرآن|وَجَزَاهُم بِمَا صَبَرُوا جَنَّةً وَحَرِيرًا }}؛ سوره انسان، آیه ۱۲؛ {{متن قرآن| وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَن قَالَ سَأُنزِلُ مِثْلَ مَا أَنزَلَ اللَّهُ وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلائِكَةُ بَاسِطُواْ أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُواْ أَنفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ بِمَا كُنتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنتُمْ عَنْ آيَاتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ }}؛ سوره انعام، آیه ۹۳؛ {{متن قرآن| إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُوْلَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ جَزَاؤُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا رَّضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ رَبَّهُ }}؛ سوره بینه، آیه ۷ و ۸؛ {{متن قرآن|إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ وَهُمْ أَغْنِيَاء رَضُواْ بِأَن يَكُونُواْ مَعَ الْخَوَالِفِ وَطَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذَا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ قُل لاَّ تَعْتَذِرُواْ لَن نُّؤْمِنَ لَكُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبَارِكُمْ وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلَى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ  سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُواْ عَنْهُمْ فَأَعْرِضُواْ عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ جَزَاء بِمَا كَانُواْ يَكْسِبُونَ }}؛ سوره توبه، آیه ۹۵- ۹۳ و ....</ref><ref>[[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص 180.</ref>.
#'''[[روایات]]:''' [[منابع روایی شیعه]]، [[احادیث]] فراوانی درباره تجسم اعمال از [[پیامبر]] {{صل}} و [[امامان]] {{عم}} [[نقل]] کرده‌اند<ref>بحارالانوار، ۷/ ۶۹؛ تفسیر برهان‌، ۴/ ۸۷؛ کافی‌، ۲/ ۹- ۱۱؛ محاسن برقی‌، ۱/ ۲۸۸؛ میزان الحکمة، ۲۹۶۱- ۲۱۳۸.</ref><ref>[[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص 180.</ref>.
#'''[[دلیل عقلی]] و [[علمی]]:''' گروهی از [[دانشمندان]]، تجسم اعمال را به دو [[دلیل]] ناممکن دانسته و از این رو، [[آیات]] و [[روایات]] را [[تأویل]] و توجیه کرده‌اند: اول، عمل از مقوله عرض است و پس از صدور از [[انسان]] یا [[مرگ]] وی، معدوم می‌شود و در نتیجه، چیزی [[باقی]] نمی‌ماند تا در [[قیامت]] مجسم‌ شود. دوم، تجسم عمل، از قبیل تبدیل عرض به جوهر است که ممکن نیست<ref>بحارالانوار، ۷/ ۲۳؛ مجمع البیان‌، ۱/ ۴۱۳.</ref>. در برابر، طرفداران تجسم اعمال، با استناد به متفاوت بودن [[دنیا]] و [[آخرت]] در بسیاری از [[شئون]] و مقتضیات، اشکال‌های مذکور را وارد نمی‌دانند و از [[نصوص]] و [[ظواهر]] [[آیات]] و [[روایات]] دست برنمی‌دارند<ref>[[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص 181.</ref>.


==منابع==
== معناشناسی ==
* [[پرونده:1414.jpg|22px]] [[فرهنگ شیعه (کتاب)|'''فرهنگ شیعه''']]
تجسم به معنای تناور شدن<ref>زمخشری، الکشاف، ۲۵۷.</ref> و قوت و اشتداد در جسمیت<ref>مصطفوی، التحقیق، ۲/۸۸.</ref> و در اصطلاح به معنای جسمانی‌ شدن<ref>ابن‌رشد، رسالة ما بعد الطبیعه، ۹۵؛ ملاصدرا، ایقاظ النائمین، ۱۹.</ref> است. تجسم یا [[تجسد اعمال]]<ref>نراقی، جامع السعادات، ۱/۴۹.</ref>، به معنای مجسم‌ شدن [[اعمال]]، [[اعتقادات]] و نیت‌های [[انسان‌ها]] و ظهور و بروز آنها به صورتی مناسب با عمل در [[روز قیامت]] است<ref>بهایی، الکشکول، ۱۹۲؛ ملاصدرا، المبدأ و المعاد، ۴۶۶؛ ملاصدرا، العرشیه، ۲۸۲–۲۸۳.</ref>.<ref>[[حسین دیبا|دیبا]] و [[سید علی احمدی امیری|احمدی امیری]]، [[تجسم اعمال - دیبا و احمدی امیری (مقاله)|مقاله «تجسم اعمال»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۳ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۳]]، ص۲۵۵ ـ ۲۶۳؛ [[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص ۱۵۹-۱۸۰؛ [[مسلم محمدی|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص ۲۰۸.</ref>


==جستارهای وابسته==
== پیشینه بحث ==
زمینه اولیه طرح این بحث به دوران صدر اسلام بازمی‌گردد و [[مسلمانان]] و [[اندیشمندان اسلامی]] در مواجهه با برخی [[آیات]] بدین نکته پی می‌بردند که رابطه میان عمل [[انسان]] و جزای آن، رابطه‌ای صرفاً قراردادی نیست؛ مثلاً زمانی که در [[قرآن کریم]] [[اموال]] ستانده شده به ناحق از [[یتیم]] [[آتش]] شمرده می‌شود<ref>{{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا}} «آنان که دارایی‌های یتیمان را به ستم می‌خورند جز این نیست که در شکم خود آتش می‌انبارند» سوره نساء، آیه ۱۰.</ref> یا وقتی از آوردن اعمال در [[روز قیامت]] سخن می‌گوید و بیان می‌شود که [[خداوند]] عمل [[بنده]] را حتی اگر هم‌سنگ دانه خردلی باشد، در [[قیامت]] می‌آورد<ref>{{متن قرآن|إِنْ تَكُ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ... يَأْتِ بِهَا اللَّهُ}} «اگر (کرداری) همسنگ دانه خردلی باشد... خداوند آن را می‌آورد» سوره لقمان، آیه ۱۶.</ref>، نمی‌توان از ظهور این تعابیر در تجسم اعمال و وجود رابطه تکوینی یاد شده به راحتی گذر کرد. البته [[مفسران]] متقدم به واسطه وجود آیاتی که در ظاهر جزای [[اخروی]] را به صورتی قراردادی و نه به صورت تجسم اعمال بیان می‌کند، سعی در توجیه و [[تأویل]] این ظهور داشتند<ref>آلوسی، محمود بن عبدالله، روح‌المعانی، ج۸، ص۱۲۴؛ طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۲، ص۸۹۶-۸۹۷.</ref>، اما بعدها با پذیرش این نظریه از سوی برخی مفسران، کم‌کم این دیدگاه به عنوان نظریه غالب مفسران دانسته شد تا جایی که برخی آن را [[ضروری دین]] دانستند<ref>نراقی، مهدی، جامع السعادات، ج۱، ص۵۳.</ref>.<ref>[[حسن رضائی|رضائی، حسن]]، [[تجسم اعمال - رضائی (مقاله)|مقاله «تجسم اعمال»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۱۳۸.</ref>


==پانویس==
== [[دلایل نقلی]] تجسم اعمال ==
{{یادآوری پانویس}}
[[دلایل نقلی]] اعم از [[آیات]] و [[روایات]] مبنی بر تجسم اعمال در [[آخرت]] اقامه شده است و دانشمندان [[علم کلام]] معتقدند تجسم عمل، [[پاداش]] [[اعمال انسان‌ها]] در [[آخرت]] است.
{{پانویس2}}
# [[قرآن]] می‌‌فرماید {{متن قرآن|وَلْتَنظُرْ نَفْسٌ مَّا قَدَّمَتْ لِغَدٍ}}<ref>«ای مؤمنان! از خداوند پروا کنید و هر کس باید بنگرد برای (روزی چون) فردا چه پیش فرستاده است» سوره حشر، آیه ۱۸.</ref>. {{متن قرآن|وَلْتَنظُرْ}} امر است و باید هر کس در آنچه برای فردا می‌‌فرستند، نظر کند. این صریح‌ترین تعبیر [[قرآن]] در این زمینه است و در [[حقیقت]] این [[آیه]] [[فرمان]] داده است که در کار و در عمل خودتان دربارۀ چیزهایی که برای فردا پیش می‌‌فرستید، دقت کنید. این لحن، گویای آن است که در [[قیامت]]، همان عمل به [[انسان]] برمی‌گردد.
# [[قرآن]] می‌‌فرماید: {{متن قرآن|فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ}}<ref>«پس هر کس همسنگ ذره‌ای نیکی ورزد، آن را خواهد دید، و هر کس همسنگ ذره‌ای بدی کند، آن را خواهد دید» سوره زلزال، آیه ۷.</ref>.
# [[قرآن]] می‌‌فرماید: {{متن قرآن|يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَّا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُّحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِن سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ أَمَدًا بَعِيدًا}}<ref>«روزی که هر کس هر کار نیکی انجام داده است پیش رو می‌یابد و هر کار زشتی کرده است آرزو دارد کاش میان او و آن (کار زشت) فاصله‌ای دور می‌بود و خداوند شما را از خویش پروا می‌دهد و خداوند به بندگان مهربان است» سوره آل عمران، آیه ۳۰.</ref>.
# در روایتی [[پیامبر]] {{صل}} فرمودند: «همانا [[اعمال]] شما در [[آخرت]] به سوی شما بر می‌‌گردد»<ref>مجلسی، بحارالأنوار، ج۳، ص۹۰.</ref>.<ref>[[مسلم محمدی|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص ۷۸-۷۹؛ [[حسین دیبا|دیبا]] و [[سید علی احمدی امیری|احمدی امیری]]، [[تجسم اعمال - دیبا و احمدی امیری (مقاله)|مقاله «تجسم اعمال»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۳ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۳]]، ص۲۵۵ ـ ۲۶۳.</ref>
 
== مصادیق تجسم اعمال ==
# '''تجسم عمل:''' ظهور [[حقایق]] و صورت‌ها گاهی مربوط به ظهور اعمال زشت یا [[نیکو]] و [[افعال]] [[عبادی]] در [[آخرت]] است؛ چنان‌که بر اساس برخی آیات<ref>حجرات، ۱۲؛ طه، ۱۲۶.</ref> صورت ملکوتی غیبت کردن در [[حق]] انسانِ [[مؤمن]]، خوردن گوشت شخص مؤمن است<ref>امام‌ خمینی، چهل حدیث، ۳۰۳.</ref> یا آیاتی که [[حقیقت]] تصرف مال یتیم را [[آتش]] در درون دانسته‌اند<ref>سوره نساء، آیه ۱۰.</ref> و گاهی این اعمال به صورت مواد [[بهشت جسمانی]] در آخرت ظهور پیدا می‌کنند؛ چنان‌که در [[روایت]]<ref>فیض کاشانی، علم الیقین، ۲/۱۰۶۰.</ref> آمده است [[زمین]] [[بهشت]] خالی از هر چیز است و اعمال و [[اذکار]] [[انسان]] آن را می‌سازد<ref> امام‌ خمینی، چهل حدیث، ۴۳۷.</ref>.
# '''تجسم صفات و ملکات:''' برخی صورت‌ها در [[آخرت]] مربوط به صفات و ملکات انسان‌اند؛ چنان‌که بر اساس برخی روایات<ref>صدوق، ثواب الاعمال، ۲۲۲.</ref> [[متکبران]] تا زمانی که [[خداوند]] از حساب فارغ شود به صورت مورچگان ضعیفی ظاهر می‌شوند که [[مردم]] آنان را پایمال می‌کنند<ref>صدوق، ثواب الاعمال، ۸۶.</ref> یا انسانِ [[منافق]] با دو زبان از [[آتش]] [[محشور]] می‌شود<ref>کلینی، الکافی، ۲/۳۴۳؛ امام‌ خمینی، چهل حدیث، ۱۵۷.</ref>.
# '''تجسم نیت‌ها و اعتقادها:''' نیت‌های انسان [[حقیقت]] و شاکله نفس او را تشکیل می‌دهند<ref>امام‌ خمینی، چهل حدیث، ۳۳۲.</ref> و اگر انسان در این [[دنیا]] بیشتر اشتغالش به [[تفکر]] در معارف و اوصاف کمالی می‌باشد و نظر به [[جمال]] و ذات حق داشته باشد و [[قلب]] خود را با آن عادت دهد و به آن مداومت کند، بر اساس [[اتحاد]] [[عاقل]] و معقول، با این امور [[متحد]] می‌شود و این [[علوم]] را در آخرت به صورت حضوری می‌یابد و موجودی مجرد [[عقلانی]] می‌شود؛ اما اگر عمر خود را صرف آرای [[باطل]] و شیطنت کند، به موجودی مجرد [[شقی]] و [[شیطانی]] تبدیل می‌شود<ref>امام‌ خمینی، تقریرات، ۳/۱۸۲–۱۸۳.</ref>؛ بلکه بر اساس برخی [[روایات]]<ref>برقی، المحاسن، ۲/۳۳۱.</ref> این [[نیت]] است که [[انسان]] را خالد در [[بهشت]] یا [[جهنم]] می‌کند<ref>امام‌ خمینی، چهل حدیث، ۱۱۱. </ref>.<ref>[[حسین دیبا|دیبا]] و [[سید علی احمدی امیری|احمدی امیری]]، [[تجسم اعمال - دیبا و احمدی امیری (مقاله)|مقاله «تجسم اعمال»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۳ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۳]]، ص۲۵۵ ـ ۲۶۳.</ref>
 
== آثار [[اعتقاد]] به تجسم اعمال ==
برای اعتقاد به تجسم اعمال دو نوع اثر عملی و [[علمی]] وجود دارد. ازجمله آثار عملی، آثار [[تربیتی]] و [[اخلاقی]] آن است که سبب می‌شود انسان با دانستن اینکه [[سعادت]] و شقاوتِ همیشگی او مبتنی بر نحوه [[زندگی دنیوی]] اوست، محافظت بیشتری از [[اعمال]] و نیت‌های خود می‌کند؛ زیرا می‌داند آنچه انجام می‌دهد، هرگز نابود نخواهد شد. افزون بر اینکه تجسم اعمال در [[روز جزا]]، بهترین شاهد و [[گواه]] بر عمل است و افراد قادر بر [[انکار]] اعمال خود نیستند<ref>امام‌ خمینی، چهل حدیث، ۴۵۷–۴۶۲؛ امام‌ خمینی، جهاد اکبر، ۳۲–۳۳.</ref>. برای تجسم اعمال چندین نتیجه علمی ذکر شده است از جمله:
# '''حل مسئله تناسب اعمال و جزا:''' بسیاری از عذاب‌ها در [[آخرت]]، بزرگ و طولانی‌مدت‌اند؛ در حالی‌که [[گناهان]] در ظاهر کوتاه و کوچک به‌شمار می‌آیند. از آنجا که خود عمل در آخرت تجسم می‌یابد، نشان می‌دهد آنچه در [[دنیا]] کوچک به‌نظر می‌رسد، در واقع امر بزرگی بوده که آثار و پیامدهای طولانی داشته است؛ زیرا این عذاب‌ها در [[حقیقت]] همان اعمالی است که شخص در دنیا انجام داده و اکنون تجسم یافته است<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۲/۱۷؛ ۱۹/۱۱۳ و ۲۱/۴۸.</ref>.
# '''حل مسئله خلود در جهنم:''' بنابر تجسم اعمال، [[خلود]] [[اهل]] [[طاعت]] و اهل معصیت با بقای ملکات و صورت‌های [[اعمال]] در [[آخرت]] و تجسم یافتن آنها معنا پیدا می‌کند، وگرنه [[اعمال انسان]] که منشأ ثواب و عقاب می‌شوند، اموری متناهی‌اند که در [[زمان]] محدودی واقع شده‌اند و چگونه می‌توانند سبب خلود و جزای غیر متناهی شوند؟ این مسئله با تجسم یافتن عین عمل و [[اتحاد]] آن با نفس که زوال آن ممکن نخواهد بود، حل می‌شود<ref>ملاصدرا، مفاتیح الغیب، ۶۴۸.</ref>.
# '''ثبوت [[معاد جسمانی]]:''' بر اساس تجسم اعمال، معاد جسمانی و [[بهشت جسمانی]] تثبیت و تأکید می‌شود<ref>امام‌ خمینی، سرّ الصلاة، ۲۵؛ امام‌ خمینی، چهل حدیث، ۴۳۹.</ref>؛ زیرا بر این اساس نفس [[قدرت]] می‌یابد و صورت ذهنی را در خارج عینیت می‌دهد<ref>امام‌ خمینی، تقریرات، ۳/۲۵۱–۲۵۳.</ref>. برخی [[علما]] از جهت اینکه [[گمان]] کرده‌اند تجسم اعمال با معاد جسمانی ناسازگار است، تجسم را نوعی تمثل خیالی دانسته‌اند<ref>مجلسی، مرآة العقول، ۹/۹۵.</ref>؛ اما تمثل، امری خیالی و وهمی نیست؛ مانند آنچه در تمثل جبرئیل برای [[حضرت مریم]]{{ع}} رخ داد که نوعی صورت جسمانی بوده است<ref>امام‌ خمینی، چهل حدیث، ۴۳۹.</ref>.
# '''ثبوت [[تکامل]] برزخی:''' تکامل در [[برزخ]] در [[حقیقت]] با پاک‌شدن حجاب‌ها و کدورت‌های [[روحی]] و ملکات [[فاسد]] که تجسم یافته است، محقق می‌شود و این ملکات با فشار قبر و انواع [[شکنجه‌ها]] از میان می‌روند و شخص [[پیشرفت]] می‌کند و این تکامل از سنخ تکامل در [[دنیا]] نیست؛ زیرا ماده و [[استعداد]] که مقدمه تکامل جوهری و ذاتی است، در آنجا نیست؛ ولی [[تکامل برزخی]] که از آن به فزونی درجات یاد می‌شود، در [[آخرت]] موجود است<ref>امام‌ خمینی، تعلیقات فصوص، ۱۷۰–۱۷۱.</ref>؛ از این‌رو [[انسان]] ممکن است با خروج از دنیا و ورود به عالم تجرد، هیئتی [[انسانی]] یا [[شیطانی]] مجرد داشته باشد؛ البته این تجرد، تجرد [[عقلانی]] کامل نیست، بلکه تجردی برزخی و مثالی است و [[عالم برزخ]] واسطه این عالم طبیعت و عالم [[عقل]] است و در این عالم شخص می‌تواند پیشرفت‌هایی داشته باشد<ref>امام‌ خمینی، تقریرات، ۳/۷۲.</ref>.<ref>[[حسین دیبا|دیبا]] و [[سید علی احمدی امیری|احمدی امیری]]، [[تجسم اعمال - دیبا و احمدی امیری (مقاله)|مقاله «تجسم اعمال»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۳ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۳]]، ص۲۵۵ ـ ۲۶۳.</ref>
 
== جستارهای وابسته ==
{{مدخل وابسته}}
* [[شاهدان روز قیامت]]
* [[تجسد اقوال]]
* [[تجسم نیات]]
* [[آیات تجسم اعمال]]
* [[اعمال]]
* [[حضور اعمال]]
* [[شفاعت]]
{{پایان مدخل وابسته}}
 
== منابع ==
{{منابع}}
# [[پرونده:1414.jpg|22px]] [[فرهنگ شیعه (کتاب)|پژوهشکده علوم اسلامی امام صادق (ع)، '''فرهنگ شیعه''']]
# [[پرونده:10119661.jpg|22px]] [[مسلم محمدی|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)|'''فرهنگ اصطلاحات علم کلام''']]
# [[پرونده:IM009800.jpg|22px]] [[حسین دیبا|دیبا]] و [[سید علی احمدی امیری|احمدی امیری]]، [[تجسم اعمال - دیبا و احمدی امیری (مقاله)|مقاله «تجسم اعمال»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۳ (کتاب)|'''دانشنامه امام خمینی ج۳''']]
# [[پرونده:IM010873.jpg|22px]] [[حسن رضائی|رضائی، حسن]]، [[تجسم اعمال - رضائی (مقاله)|مقاله «تجسم اعمال»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)|'''فرهنگنامه کلام اسلامی''']]
{{پایان منابع}}
 
== پانویس ==
{{پانویس}}
 
{{قیامت}}


[[رده:مدخل‌]]
[[رده:تجسم اعمال]]
[[رده:تجسم اعمال]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۱ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۰۱

این مدخل زیرشاخهٔ بحث معاد است. تجسم اعمال از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: تجسم اعمال در قرآن - تجسم اعمال در کلام اسلامی - تجسم اعمال در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی - پرسش مرتبط ندارد

تجسم اعمال به‌معنای مجسم‌ شدن اعمال، اعتقادات و نیت‌های انسان‌ها و ظهور و بروز آنها به صورتی مناسب با عمل در روز قیامت است. دلایل متعددی از آیات و روایات بر این امر دلالت می‌کند. از جمله آثاری که اعتقاد به تجسم اعمال دارد عبارت است از: حل مسئله تناسب اعمال و جزا؛ حل مسئله خلود در جهنم؛ ثبوت معاد جسمانی و ثبوت تکامل برزخی.

معناشناسی

تجسم به معنای تناور شدن[۱] و قوت و اشتداد در جسمیت[۲] و در اصطلاح به معنای جسمانی‌ شدن[۳] است. تجسم یا تجسد اعمال[۴]، به معنای مجسم‌ شدن اعمال، اعتقادات و نیت‌های انسان‌ها و ظهور و بروز آنها به صورتی مناسب با عمل در روز قیامت است[۵].[۶]

پیشینه بحث

زمینه اولیه طرح این بحث به دوران صدر اسلام بازمی‌گردد و مسلمانان و اندیشمندان اسلامی در مواجهه با برخی آیات بدین نکته پی می‌بردند که رابطه میان عمل انسان و جزای آن، رابطه‌ای صرفاً قراردادی نیست؛ مثلاً زمانی که در قرآن کریم اموال ستانده شده به ناحق از یتیم آتش شمرده می‌شود[۷] یا وقتی از آوردن اعمال در روز قیامت سخن می‌گوید و بیان می‌شود که خداوند عمل بنده را حتی اگر هم‌سنگ دانه خردلی باشد، در قیامت می‌آورد[۸]، نمی‌توان از ظهور این تعابیر در تجسم اعمال و وجود رابطه تکوینی یاد شده به راحتی گذر کرد. البته مفسران متقدم به واسطه وجود آیاتی که در ظاهر جزای اخروی را به صورتی قراردادی و نه به صورت تجسم اعمال بیان می‌کند، سعی در توجیه و تأویل این ظهور داشتند[۹]، اما بعدها با پذیرش این نظریه از سوی برخی مفسران، کم‌کم این دیدگاه به عنوان نظریه غالب مفسران دانسته شد تا جایی که برخی آن را ضروری دین دانستند[۱۰].[۱۱]

دلایل نقلی تجسم اعمال

دلایل نقلی اعم از آیات و روایات مبنی بر تجسم اعمال در آخرت اقامه شده است و دانشمندان علم کلام معتقدند تجسم عمل، پاداش اعمال انسان‌ها در آخرت است.

  1. قرآن می‌‌فرماید ﴿وَلْتَنظُرْ نَفْسٌ مَّا قَدَّمَتْ لِغَدٍ﴾[۱۲]. ﴿وَلْتَنظُرْ﴾ امر است و باید هر کس در آنچه برای فردا می‌‌فرستند، نظر کند. این صریح‌ترین تعبیر قرآن در این زمینه است و در حقیقت این آیه فرمان داده است که در کار و در عمل خودتان دربارۀ چیزهایی که برای فردا پیش می‌‌فرستید، دقت کنید. این لحن، گویای آن است که در قیامت، همان عمل به انسان برمی‌گردد.
  2. قرآن می‌‌فرماید: ﴿فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ﴾[۱۳].
  3. قرآن می‌‌فرماید: ﴿يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَّا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُّحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِن سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ أَمَدًا بَعِيدًا﴾[۱۴].
  4. در روایتی پیامبر (ص) فرمودند: «همانا اعمال شما در آخرت به سوی شما بر می‌‌گردد»[۱۵].[۱۶]

مصادیق تجسم اعمال

  1. تجسم عمل: ظهور حقایق و صورت‌ها گاهی مربوط به ظهور اعمال زشت یا نیکو و افعال عبادی در آخرت است؛ چنان‌که بر اساس برخی آیات[۱۷] صورت ملکوتی غیبت کردن در حق انسانِ مؤمن، خوردن گوشت شخص مؤمن است[۱۸] یا آیاتی که حقیقت تصرف مال یتیم را آتش در درون دانسته‌اند[۱۹] و گاهی این اعمال به صورت مواد بهشت جسمانی در آخرت ظهور پیدا می‌کنند؛ چنان‌که در روایت[۲۰] آمده است زمین بهشت خالی از هر چیز است و اعمال و اذکار انسان آن را می‌سازد[۲۱].
  2. تجسم صفات و ملکات: برخی صورت‌ها در آخرت مربوط به صفات و ملکات انسان‌اند؛ چنان‌که بر اساس برخی روایات[۲۲] متکبران تا زمانی که خداوند از حساب فارغ شود به صورت مورچگان ضعیفی ظاهر می‌شوند که مردم آنان را پایمال می‌کنند[۲۳] یا انسانِ منافق با دو زبان از آتش محشور می‌شود[۲۴].
  3. تجسم نیت‌ها و اعتقادها: نیت‌های انسان حقیقت و شاکله نفس او را تشکیل می‌دهند[۲۵] و اگر انسان در این دنیا بیشتر اشتغالش به تفکر در معارف و اوصاف کمالی می‌باشد و نظر به جمال و ذات حق داشته باشد و قلب خود را با آن عادت دهد و به آن مداومت کند، بر اساس اتحاد عاقل و معقول، با این امور متحد می‌شود و این علوم را در آخرت به صورت حضوری می‌یابد و موجودی مجرد عقلانی می‌شود؛ اما اگر عمر خود را صرف آرای باطل و شیطنت کند، به موجودی مجرد شقی و شیطانی تبدیل می‌شود[۲۶]؛ بلکه بر اساس برخی روایات[۲۷] این نیت است که انسان را خالد در بهشت یا جهنم می‌کند[۲۸].[۲۹]

آثار اعتقاد به تجسم اعمال

برای اعتقاد به تجسم اعمال دو نوع اثر عملی و علمی وجود دارد. ازجمله آثار عملی، آثار تربیتی و اخلاقی آن است که سبب می‌شود انسان با دانستن اینکه سعادت و شقاوتِ همیشگی او مبتنی بر نحوه زندگی دنیوی اوست، محافظت بیشتری از اعمال و نیت‌های خود می‌کند؛ زیرا می‌داند آنچه انجام می‌دهد، هرگز نابود نخواهد شد. افزون بر اینکه تجسم اعمال در روز جزا، بهترین شاهد و گواه بر عمل است و افراد قادر بر انکار اعمال خود نیستند[۳۰]. برای تجسم اعمال چندین نتیجه علمی ذکر شده است از جمله:

  1. حل مسئله تناسب اعمال و جزا: بسیاری از عذاب‌ها در آخرت، بزرگ و طولانی‌مدت‌اند؛ در حالی‌که گناهان در ظاهر کوتاه و کوچک به‌شمار می‌آیند. از آنجا که خود عمل در آخرت تجسم می‌یابد، نشان می‌دهد آنچه در دنیا کوچک به‌نظر می‌رسد، در واقع امر بزرگی بوده که آثار و پیامدهای طولانی داشته است؛ زیرا این عذاب‌ها در حقیقت همان اعمالی است که شخص در دنیا انجام داده و اکنون تجسم یافته است[۳۱].
  2. حل مسئله خلود در جهنم: بنابر تجسم اعمال، خلود اهل طاعت و اهل معصیت با بقای ملکات و صورت‌های اعمال در آخرت و تجسم یافتن آنها معنا پیدا می‌کند، وگرنه اعمال انسان که منشأ ثواب و عقاب می‌شوند، اموری متناهی‌اند که در زمان محدودی واقع شده‌اند و چگونه می‌توانند سبب خلود و جزای غیر متناهی شوند؟ این مسئله با تجسم یافتن عین عمل و اتحاد آن با نفس که زوال آن ممکن نخواهد بود، حل می‌شود[۳۲].
  3. ثبوت معاد جسمانی: بر اساس تجسم اعمال، معاد جسمانی و بهشت جسمانی تثبیت و تأکید می‌شود[۳۳]؛ زیرا بر این اساس نفس قدرت می‌یابد و صورت ذهنی را در خارج عینیت می‌دهد[۳۴]. برخی علما از جهت اینکه گمان کرده‌اند تجسم اعمال با معاد جسمانی ناسازگار است، تجسم را نوعی تمثل خیالی دانسته‌اند[۳۵]؛ اما تمثل، امری خیالی و وهمی نیست؛ مانند آنچه در تمثل جبرئیل برای حضرت مریم(ع) رخ داد که نوعی صورت جسمانی بوده است[۳۶].
  4. ثبوت تکامل برزخی: تکامل در برزخ در حقیقت با پاک‌شدن حجاب‌ها و کدورت‌های روحی و ملکات فاسد که تجسم یافته است، محقق می‌شود و این ملکات با فشار قبر و انواع شکنجه‌ها از میان می‌روند و شخص پیشرفت می‌کند و این تکامل از سنخ تکامل در دنیا نیست؛ زیرا ماده و استعداد که مقدمه تکامل جوهری و ذاتی است، در آنجا نیست؛ ولی تکامل برزخی که از آن به فزونی درجات یاد می‌شود، در آخرت موجود است[۳۷]؛ از این‌رو انسان ممکن است با خروج از دنیا و ورود به عالم تجرد، هیئتی انسانی یا شیطانی مجرد داشته باشد؛ البته این تجرد، تجرد عقلانی کامل نیست، بلکه تجردی برزخی و مثالی است و عالم برزخ واسطه این عالم طبیعت و عالم عقل است و در این عالم شخص می‌تواند پیشرفت‌هایی داشته باشد[۳۸].[۳۹]

جستارهای وابسته

منابع

  1. پژوهشکده علوم اسلامی امام صادق (ع)، فرهنگ شیعه
  2. محمدی، مسلم، فرهنگ اصطلاحات علم کلام
  3. دیبا و احمدی امیری، مقاله «تجسم اعمال»، دانشنامه امام خمینی ج۳
  4. رضائی، حسن، مقاله «تجسم اعمال»، فرهنگنامه کلام اسلامی

پانویس

  1. ↑ زمخشری، الکشاف، ۲۵۷.
  2. ↑ مصطفوی، التحقیق، ۲/۸۸.
  3. ↑ ابن‌رشد، رسالة ما بعد الطبیعه، ۹۵؛ ملاصدرا، ایقاظ النائمین، ۱۹.
  4. ↑ نراقی، جامع السعادات، ۱/۴۹.
  5. ↑ بهایی، الکشکول، ۱۹۲؛ ملاصدرا، المبدأ و المعاد، ۴۶۶؛ ملاصدرا، العرشیه، ۲۸۲–۲۸۳.
  6. ↑ دیبا و احمدی امیری، مقاله «تجسم اعمال»، دانشنامه امام خمینی ج۳، ص۲۵۵ ـ ۲۶۳؛ فرهنگ شیعه، ص ۱۵۹-۱۸۰؛ محمدی، مسلم، فرهنگ اصطلاحات علم کلام، ص ۲۰۸.
  7. ↑ ﴿إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا﴾ «آنان که دارایی‌های یتیمان را به ستم می‌خورند جز این نیست که در شکم خود آتش می‌انبارند» سوره نساء، آیه ۱۰.
  8. ↑ ﴿إِنْ تَكُ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ... يَأْتِ بِهَا اللَّهُ﴾ «اگر (کرداری) همسنگ دانه خردلی باشد... خداوند آن را می‌آورد» سوره لقمان، آیه ۱۶.
  9. ↑ آلوسی، محمود بن عبدالله، روح‌المعانی، ج۸، ص۱۲۴؛ طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۲، ص۸۹۶-۸۹۷.
  10. ↑ نراقی، مهدی، جامع السعادات، ج۱، ص۵۳.
  11. ↑ رضائی، حسن، مقاله «تجسم اعمال»، فرهنگنامه کلام اسلامی، ص ۱۳۸.
  12. ↑ «ای مؤمنان! از خداوند پروا کنید و هر کس باید بنگرد برای (روزی چون) فردا چه پیش فرستاده است» سوره حشر، آیه ۱۸.
  13. ↑ «پس هر کس همسنگ ذره‌ای نیکی ورزد، آن را خواهد دید، و هر کس همسنگ ذره‌ای بدی کند، آن را خواهد دید» سوره زلزال، آیه ۷.
  14. ↑ «روزی که هر کس هر کار نیکی انجام داده است پیش رو می‌یابد و هر کار زشتی کرده است آرزو دارد کاش میان او و آن (کار زشت) فاصله‌ای دور می‌بود و خداوند شما را از خویش پروا می‌دهد و خداوند به بندگان مهربان است» سوره آل عمران، آیه ۳۰.
  15. ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ج۳، ص۹۰.
  16. ↑ محمدی، مسلم، فرهنگ اصطلاحات علم کلام، ص ۷۸-۷۹؛ دیبا و احمدی امیری، مقاله «تجسم اعمال»، دانشنامه امام خمینی ج۳، ص۲۵۵ ـ ۲۶۳.
  17. ↑ حجرات، ۱۲؛ طه، ۱۲۶.
  18. ↑ امام‌ خمینی، چهل حدیث، ۳۰۳.
  19. ↑ سوره نساء، آیه ۱۰.
  20. ↑ فیض کاشانی، علم الیقین، ۲/۱۰۶۰.
  21. ↑ امام‌ خمینی، چهل حدیث، ۴۳۷.
  22. ↑ صدوق، ثواب الاعمال، ۲۲۲.
  23. ↑ صدوق، ثواب الاعمال، ۸۶.
  24. ↑ کلینی، الکافی، ۲/۳۴۳؛ امام‌ خمینی، چهل حدیث، ۱۵۷.
  25. ↑ امام‌ خمینی، چهل حدیث، ۳۳۲.
  26. ↑ امام‌ خمینی، تقریرات، ۳/۱۸۲–۱۸۳.
  27. ↑ برقی، المحاسن، ۲/۳۳۱.
  28. ↑ امام‌ خمینی، چهل حدیث، ۱۱۱.
  29. ↑ دیبا و احمدی امیری، مقاله «تجسم اعمال»، دانشنامه امام خمینی ج۳، ص۲۵۵ ـ ۲۶۳.
  30. ↑ امام‌ خمینی، چهل حدیث، ۴۵۷–۴۶۲؛ امام‌ خمینی، جهاد اکبر، ۳۲–۳۳.
  31. ↑ امام‌ خمینی، صحیفه، ۲/۱۷؛ ۱۹/۱۱۳ و ۲۱/۴۸.
  32. ↑ ملاصدرا، مفاتیح الغیب، ۶۴۸.
  33. ↑ امام‌ خمینی، سرّ الصلاة، ۲۵؛ امام‌ خمینی، چهل حدیث، ۴۳۹.
  34. ↑ امام‌ خمینی، تقریرات، ۳/۲۵۱–۲۵۳.
  35. ↑ مجلسی، مرآة العقول، ۹/۹۵.
  36. ↑ امام‌ خمینی، چهل حدیث، ۴۳۹.
  37. ↑ امام‌ خمینی، تعلیقات فصوص، ۱۷۰–۱۷۱.
  38. ↑ امام‌ خمینی، تقریرات، ۳/۷۲.
  39. ↑ دیبا و احمدی امیری، مقاله «تجسم اعمال»، دانشنامه امام خمینی ج۳، ص۲۵۵ ـ ۲۶۳.
برگرفته از «https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=تجسم_اعمال&oldid=1345464»