وحی به معصوم در حدیث: تفاوت میان نسخهها
(←پانویس) برچسب: پیوندهای ابهامزدایی |
(←پانویس) |
||
| (۶ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۴ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{ | {{مدخل مرتبط | ||
| موضوع مرتبط = وحی به معصوم | |||
| عنوان مدخل = وحی به معصوم | |||
| مداخل مرتبط = [[وحی به معصوم در حدیث]] - [[وحی به معصوم در کلام اسلامی]] | |||
| پرسش مرتبط = علم معصوم (پرسش) | |||
}} | |||
==[[وحی]] و [[الهام]] [[منبع علم امام]] از دیدگاه [[روایات]]== | == [[وحی]] و [[الهام]] [[منبع علم امام]] از دیدگاه [[روایات]] == | ||
روایاتی که در این زمینه وجود دارد برخی به صورت تصریح و برخی دیگر به صورت تلویحی دربارۀ الهام [[سخن]] گفتهاند<ref>ر.ک: [[الهام محمدزاده نقاشان]] و [[رضا نیرومند]]، [[رابطه الهام و تحدیث در علم امامان شیعه (مقاله)|رابطه الهام و تحدیث در علم امامان شیعه]]، ص۵۷.</ref>، مرحوم صفّار در [[بصائر الدرجات]] در بیش از ۱۰ باب و حدود ۱۵۰ [[روایت]] به این موضوع پرداخته است.<ref>ر.ک: [[داوود افقی|افقی، داوود]]، [[بررسی غلو در روایات علم اهل بیت از کتاب بصائر الدرجات (پایاننامه)|بررسی غلو در روایات علم اهل بیت از کتاب بصائر الدرجات]]، ص۵۰ ـ ۵۲.</ref> برخی از این روایات عبارتاند از: | روایاتی که در این زمینه وجود دارد برخی به صورت تصریح و برخی دیگر به صورت تلویحی دربارۀ الهام [[سخن]] گفتهاند<ref>ر.ک: [[الهام محمدزاده نقاشان]] و [[رضا نیرومند]]، [[رابطه الهام و تحدیث در علم امامان شیعه (مقاله)|رابطه الهام و تحدیث در علم امامان شیعه]]، ص۵۷.</ref>، مرحوم صفّار در [[بصائر الدرجات]] در بیش از ۱۰ باب و حدود ۱۵۰ [[روایت]] به این موضوع پرداخته است.<ref>ر.ک: [[داوود افقی|افقی، داوود]]، [[بررسی غلو در روایات علم اهل بیت از کتاب بصائر الدرجات (پایاننامه)|بررسی غلو در روایات علم اهل بیت از کتاب بصائر الدرجات]]، ص۵۰ ـ ۵۲.</ref> برخی از این روایات عبارتاند از: | ||
# [[امام صادق]] {{ع}} در این زمینه میفرمایند: "همانا [[علم]] ما یا مربوط به گذشته است و یا نوشتهشده و یا وارد شدن در [[دل]] و یا [[تأثیر در گوش]]. سپس فرمود: اما گذشته، علم به امور پیشین است و اما نوشته شده مربوط به امور [[آینده]] است و امّا وارد شده به دل الهام است و اما تأثیر در گوش[[امر]] [[فرشته]] است"<ref>صفار، محمد بن حسن، بصائرالدرجات، ج ۱، ص۳۱۸.</ref>.<ref>ر.ک: [[الهام محمدزاده نقاشان]] و [[رضا نیرومند]]، [[رابطه الهام و تحدیث در علم امامان شیعه (مقاله)|رابطه الهام و تحدیث در علم امامان شیعه]]، ص۵۷.</ref> علومی که مربوط به گذشته است ماضی نام دارد که [[تفسیر]] و توضیح و تبیینش به وسیلۀ [[پیامبر]] {{صل}} انجام گرفته و به [[امام]] رسیده است، مانند [[علوم]] و [[معارف قرآنی]]، [[سنت نبوی]] و [[کتابهای آسمانی]] به یادگار مانده از گذشتگان. علومی که مربوط به آینده است غابر نام دارد که آنها هم توسط پیامبر {{صل}} به صورت شفاهی و کتبی در [[اختیار]] امام قرار گرفته است و از امامی به امام دیگر منتقل شده است. در واقع همان علوم موروثی است که در روایت از آنها یاد شده و [[ائمه]] {{ع}} از این علوم برای وقایع آینده استفاده میکنند. قسم سوم علومی است که به وسیلۀ [[الهام]] در [[اختیار]] [[امام]] قرار میگیرد و متفاوت با دیگر [[علوم حصولی]] است که حادث نام دارند؛ [[روایات]]، این نوع [[علم]] را چنین توصیف میکنند: این علم یا با انداختن به [[قلوب]]، یا با گفتن در گوش حاصل میشود<ref>ر.ک: [[محمد حسن نادم|نادم، محمد حسن]]، [[علم غیب از نگاه عقل و وحی (کتاب)|علم غیب از نگاه عقل و وحی]]، ص۳۳۰.</ref>. | |||
# [[امام صادق]]{{ع}} در این زمینه میفرمایند: "همانا [[علم]] ما یا مربوط به گذشته است و یا نوشتهشده و یا وارد شدن در [[دل]] و یا [[تأثیر در گوش]]. سپس فرمود: اما گذشته، علم به امور پیشین است و اما نوشته شده مربوط به امور [[آینده]] است و امّا وارد شده به دل الهام است و اما تأثیر در گوش[[امر]] [[فرشته]] است"<ref>صفار، محمد بن حسن، بصائرالدرجات، ج ۱، ص۳۱۸.</ref>.<ref>ر.ک: [[الهام محمدزاده نقاشان]] و [[رضا نیرومند]]، [[رابطه الهام و تحدیث در علم امامان شیعه (مقاله)|رابطه الهام و تحدیث در علم امامان شیعه]]، ص۵۷.</ref> علومی که مربوط به گذشته است ماضی نام دارد که [[تفسیر]] و توضیح و تبیینش به وسیلۀ [[پیامبر]]{{صل}} انجام گرفته و به [[امام]] رسیده است، مانند [[علوم]] و [[معارف قرآنی]]، [[سنت نبوی]] و [[کتابهای آسمانی]] به یادگار مانده از گذشتگان. علومی که مربوط به آینده است غابر نام دارد که آنها هم توسط پیامبر{{صل}} به صورت شفاهی و کتبی در [[اختیار]] امام قرار گرفته است و از امامی به امام دیگر منتقل شده است. در واقع همان علوم موروثی است که در روایت از آنها یاد شده و [[ائمه]]{{ع}} از این علوم برای وقایع آینده استفاده میکنند. قسم سوم علومی است که به وسیلۀ [[الهام]] در [[اختیار]] [[امام]] قرار میگیرد و متفاوت با دیگر [[علوم حصولی]] است که حادث نام دارند؛ [[روایات]]، این نوع [[علم]] را چنین توصیف میکنند: این علم یا با انداختن به [[قلوب]]، یا با گفتن در گوش حاصل میشود<ref>ر.ک: [[محمد حسن نادم|نادم، محمد حسن]]، [[علم غیب از نگاه عقل و وحی (کتاب)|علم غیب از نگاه عقل و وحی]]، ص۳۳۰.</ref>. | # همچنین [[ابوبصیر]] میگوید [[امام صادق]] {{ع}} دربارۀ آیۀ: «وَیَسْأَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّی» میفرماید: {{متن حدیث|خَلْقٌ أَعْظَمُ مِنْ جَبْرَئِیلَ وَ مِیکَائِیلَ لَمْ یَکُنْ مَعَ أَحَدٍ مِمَّنْ مَضَی غَیْرِ مُحَمَّدٍ {{صل}} وَ هُوَ مَعَ الْأَئِمَّةِ یُسَدِّدُهُمْ وَ لَیْسَ کُلَّمَا طُلِبَ وُجِد}}<ref>مجلسی، محمد تقی، مرأة العقول فی شرح اخبار آل الرسول، ج ۳، ص۱۷۰.</ref>. | ||
#همچنین [[ابوبصیر]] میگوید [[امام صادق]]{{ع}} دربارۀ آیۀ: «وَیَسْأَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّی» میفرماید: {{متن حدیث|خَلْقٌ أَعْظَمُ مِنْ جَبْرَئِیلَ وَ مِیکَائِیلَ لَمْ یَکُنْ مَعَ أَحَدٍ مِمَّنْ مَضَی غَیْرِ مُحَمَّدٍ{{صل}} وَ هُوَ مَعَ الْأَئِمَّةِ یُسَدِّدُهُمْ وَ لَیْسَ کُلَّمَا طُلِبَ وُجِد}}<ref>مجلسی، محمد تقی، مرأة العقول فی شرح اخبار آل الرسول، ج ۳، ص۱۷۰.</ref>. | # امام صادق {{ع}} در پاسخ از سؤال [[عمار ساباطی]] که پرسید اگر شما به [[حکومت]] رسیدید، چگونه [[حکم]] میکنید؟ فرمود: "به [[حکم خدا]] و [[حکم داود]] و چنانچه موضوعی پیش بیاید که حکم آن نزد ما حاضر نباشد، [[روح القدس]] آن را به ما [[القا]] میکند"<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج ۱۰، ص۲۷۳.</ref>.<ref>ر.ک: [[سید حسن مصطفوی|مصطفوی، سید حسن]]، [[احمد مروی|مروی، احمد]]، [[دلایل عقلی و نقلی علم غیب امامان معصوم (مقاله)|دلایل عقلی و نقلی علم غیب امامان معصوم]]، فصلنامه قبسات، ص۲۸.</ref> | ||
#امام صادق{{ع}} در پاسخ از سؤال [[عمار ساباطی]] که پرسید اگر شما به [[حکومت]] رسیدید، چگونه [[حکم]] میکنید؟ فرمود: "به [[حکم خدا]] و [[حکم داود]] و چنانچه موضوعی پیش بیاید که حکم آن نزد ما حاضر نباشد، [[روح القدس]] آن را به ما [[القا]] میکند"<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج ۱۰، ص۲۷۳.</ref>.<ref>ر.ک: [[سید حسن مصطفوی|مصطفوی، سید حسن]]، [[احمد مروی|مروی، احمد]]، [[دلایل عقلی و نقلی علم غیب امامان معصوم (مقاله)|دلایل عقلی و نقلی علم غیب امامان معصوم]]، فصلنامه قبسات، ص۲۸.</ref> | # [[رسول اکرم]] {{صل}} میفرمایند: {{متن حدیث|أَعْطَانِی الْوَحْیَ وَأَعْطَی عَلِیّاً الْإِلْهَام}}<ref>طوسی، محمد بن حسن، امالی، ص۱۸۹؛ اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، ج ۱، ص۳۹۰؛ دیلمی، حسن بن محمد، إرشاد القلوب إلی الصواب، ج ۲، ص۲۵۴.</ref> | ||
# [[رسول اکرم]]{{صل}} میفرمایند: {{متن حدیث|أَعْطَانِی الْوَحْیَ وَأَعْطَی عَلِیّاً الْإِلْهَام}}<ref>طوسی، محمد بن حسن، امالی، ص۱۸۹؛ اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، ج ۱، ص۳۹۰؛ دیلمی، حسن بن محمد، إرشاد القلوب إلی الصواب، ج ۲، ص۲۵۴.</ref> | # در روایتی دیگر، از آن حضرت نقل شده است: "همانا بعد از من در مقابل هر بدعتی که در برابر [[ایمان]] قرار میگیرد، ولیّای از [[اهلبیت]] من خواهد بود که عهدهدار آن (ایمان) است و از آن [[دفاع]] میکند. با الهام از [[خداوند]] [[سخن]] میگوید و [[حق]] را آشکار و روشن میسازد و [[کید]] مکاران را رد میکند"<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج ۱، ص۱۳۶ ـ ۱۳۷.</ref>.<ref> ر.ک: [[سید علی هاشمی (زاده ۱۳۵۲)|هاشمی، سید علی]]، [[ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی (کتاب)|ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی]]، ص۲۵۴.</ref> | ||
#در روایتی دیگر، از آن حضرت نقل شده است: "همانا بعد از من در مقابل هر بدعتی که در برابر [[ایمان]] قرار میگیرد، ولیّای از [[اهلبیت]] من خواهد بود که عهدهدار آن (ایمان) است و از آن [[دفاع]] میکند. با الهام از [[خداوند]] [[سخن]] میگوید و [[حق]] را آشکار و روشن میسازد و [[کید]] مکاران را رد میکند"<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج ۱، ص۱۳۶ ـ ۱۳۷.</ref>.<ref> ر.ک: [[سید علی هاشمی (زاده ۱۳۵۲)|هاشمی، سید علی]]، [[ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی (کتاب)|ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی]]، ص۲۵۴.</ref> | # [[امام صادق]] {{ع}} میفرمایند: "برخی از ما [[علم]] در گوششان قرار میگیرد، برخی در [[خواب]] میبینند و برخی از ما صدایی میشنویم و برای بعضی از ما، فرشتهای بزرگتر از [[جبرئیل]] و [[میکائیل]] میآید و برخی از [[امامان]] {{ع}} فرشتهها را با چشم میبینند". | ||
# [[امام صادق]]{{ع}} میفرمایند: "برخی از ما [[علم]] در گوششان قرار میگیرد، برخی در [[خواب]] میبینند و برخی از ما صدایی میشنویم و برای بعضی از ما، فرشتهای بزرگتر از [[جبرئیل]] و [[میکائیل]] میآید و برخی از [[امامان]]{{ع}} فرشتهها را با چشم میبینند". | # [[امام باقر]] {{ع}} میفرمایند: "علی {{ع}} به [[کتاب خدا]] و [[سنت پیامبر]] {{صل}} عمل میکرد، هنگامی که با مسئلۀ جدیدی روبهرو میشد که نه در کتاب خدا بود و نه در سنت پیامبر [[خداوند]] به او [[الهام]] میکرد"<ref>ر.ک: [[محمد حسن نادم]] و [[سید ابراهیم افتخاری]]، [[منابع علم امام از نگاه متکلمان قم و بغداد (مقاله)|منابع علم امام از نگاه متکلمان قم و بغداد]]، ص۵۹ و ۶۹.</ref>. | ||
# [[امام باقر]]{{ع}} میفرمایند: "علی{{ع}} به [[کتاب خدا]] و [[سنت پیامبر]]{{صل}} عمل میکرد، هنگامی که با مسئلۀ جدیدی روبهرو میشد که نه در کتاب خدا بود و نه در سنت پیامبر [[خداوند]] به او [[الهام]] میکرد"<ref>ر.ک: [[محمد حسن نادم]] و [[سید ابراهیم افتخاری]]، [[منابع علم امام از نگاه متکلمان قم و بغداد (مقاله)|منابع علم امام از نگاه متکلمان قم و بغداد]]، ص۵۹ و ۶۹.</ref>. | # [[حارث بن مغیره]] میگوید: به امام صادق {{ع}} عرض کردم: "علم [[عالمان]] شما امامان چگونه است؟ آیا در قلبش [[القاء]] میشود یا با گوش میشنود؟" [[امام]] {{ع}} فرمودند: "[[وحی]] است از نوع وحی به [[مادر موسی]]" <ref>مفید، محمد بن محمد، الاختصاص، ص۲۸۶.</ref>. | ||
# [[حارث بن مغیره]] میگوید: به امام صادق{{ع}} عرض کردم: "علم [[عالمان]] شما امامان چگونه است؟ آیا در قلبش [[القاء]] میشود یا با گوش میشنود؟" [[امام]]{{ع}} فرمودند: "[[وحی]] است از نوع وحی به [[مادر موسی]]" <ref>مفید، محمد بن محمد، الاختصاص، ص۲۸۶.</ref>. | # [[علی بن یقطین]] میگوید: "به [[امام کاظم]] {{ع}} عرض کردم: علم عالمان شما از طریق سماع و شنیدن است یا الهام؟" حضرت فرمودند: "گاهی به صورت شنیدنی است و گاهی الهامی و گاهی به دو صورت تحقق پیدا میکند"<ref>مفید، محمد بن محمد، الاختصاص، ص۲۸۶.</ref>.<ref>ر.ک: [[محمد نظیر عرفانی|عرفانی، محمد نظیر]]، [[بررسی علم غیب معصومان در تفاسیر فریقین (پایاننامه)|بررسی علم غیب معصومان در تفاسیر فریقین]]، ص۱۸۵.</ref> | ||
# [[علی بن یقطین]] میگوید: "به [[امام کاظم]]{{ع}} عرض کردم: علم عالمان شما از طریق سماع و شنیدن است یا الهام؟" حضرت فرمودند: "گاهی به صورت شنیدنی است و گاهی الهامی و گاهی به دو صورت تحقق پیدا میکند"<ref>مفید، محمد بن محمد، الاختصاص، ص۲۸۶.</ref>.<ref>ر.ک: [[محمد نظیر عرفانی|عرفانی، محمد نظیر]]، [[بررسی علم غیب معصومان در تفاسیر فریقین (پایاننامه)|بررسی علم غیب معصومان در تفاسیر فریقین]]، ص۱۸۵.</ref> | # امام صادق {{ع}} فرمودند: "[[امام علی]] {{ع}} بر طبق [[قرآن]] و سنت پیامبر عمل میکرد، و هر گاه چیز جدیدی [[حکم]] آن در [[کتاب و سنت]] نبود، خداوند در آن مورد حق را به او الهام میکرد"<ref>ر.ک: [[محمد مشکی|مشکی، محمد]]، [[بررسی علم امام از دیدگاه شیخ مفید (مقاله)|بررسی علم امام از دیدگاه شیخ مفید]]، فصلنامه فلسفی کلامی، ش ۴۵، ص۳۰۵.</ref>. | ||
#امام صادق{{ع}} فرمودند: "[[امام علی]]{{ع}} بر طبق [[قرآن]] و سنت پیامبر عمل میکرد، و هر گاه چیز جدیدی [[حکم]] آن در [[کتاب و سنت]] نبود، خداوند در آن مورد حق را به او الهام میکرد"<ref>ر.ک: [[محمد مشکی|مشکی، محمد]]، [[بررسی علم امام از دیدگاه شیخ مفید (مقاله)|بررسی علم امام از دیدگاه شیخ مفید]]، فصلنامه فلسفی کلامی، ش ۴۵، ص۳۰۵.</ref>. | # [[امام کاظم]] {{ع}} فرمودند: "[[دانش]] ما از سه وجه است: گذشته، [[آینده]] و آنچه باید میشود؛ اما گذشته برای ما [[تفسیر]] شده و [[آینده]] نوشته شده است و هر آنچه حادث میگردد گاهی در [[دل]] افتد و گاهی در گوش اثر کند"<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج ۱، ص۲۶۴.</ref>.<ref>ر.ک: [[سید محمد فائز باقری|باقری، سید محمد فائز]]، [[بررسی علم اولیای الهی (پایاننامه)|بررسی علم اولیای الهی]].</ref> | ||
# [[امام کاظم]]{{ع}} فرمودند: "[[دانش]] ما از سه وجه است: گذشته، [[آینده]] و آنچه باید میشود؛ اما گذشته برای ما [[تفسیر]] شده و [[آینده]] نوشته شده است و هر آنچه حادث میگردد گاهی در [[دل]] افتد و گاهی در گوش اثر کند"<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج ۱، ص۲۶۴.</ref>.<ref>ر.ک: [[سید محمد فائز باقری|باقری، سید محمد فائز]]، [[بررسی علم اولیای الهی (پایاننامه)|بررسی علم اولیای الهی]].</ref> | # از [[امام صادق]] {{ع}} سؤال شد: "وقتی [[امام]] مورد سؤال قرار میگیرد چگونه به سرعت جواب آن را میدهد؟" حضرت فرمودند: "به [[قلب]] او انداخته میشود یا به گوش او خوانده میشود و در برخی موارد هر دو جمع میشود"<ref>مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، ج ۲۶، ص۱۹.</ref>.<ref>ر.ک: [[محمد بیابانی اسکوئی|بیابانی اسکوئی، محمد]]، [[امامت -بیابانی اسکوئی (کتاب)|امامت -بیابانی اسکوئی]].</ref> | ||
#از [[امام صادق]]{{ع}} سؤال شد: "وقتی [[امام]] مورد سؤال قرار میگیرد چگونه به سرعت جواب آن را میدهد؟" حضرت فرمودند: "به [[قلب]] او انداخته میشود یا به گوش او خوانده میشود و در برخی موارد هر دو جمع میشود"<ref>مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، ج ۲۶، ص۱۹.</ref>.<ref>ر.ک: [[محمد بیابانی اسکوئی|بیابانی اسکوئی، محمد]]، [[امامت -بیابانی اسکوئی (کتاب)|امامت -بیابانی اسکوئی]].</ref> | # [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} میفرمایند: {{متن حدیث|أَلْهَمَنِی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عِلْمَ مَا فِیهِ}}؛ "[[خداوند]] از راه [[الهام]] مرا از آنچه در [[لوح محفوظ]] است، [[آگاه]] ساخته است"<ref>مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج ۲۶، ص۴.</ref>. | ||
# [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} میفرمایند: {{متن حدیث|أَلْهَمَنِی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عِلْمَ مَا فِیهِ}}؛ "[[خداوند]] از راه [[الهام]] مرا از آنچه در [[لوح محفوظ]] است، [[آگاه]] ساخته است"<ref>مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج ۲۶، ص۴.</ref>. | # [[امام رضا]] {{ع}} در [[حدیث]] مفصلی درباره [[فضایل]] امام فرموده است: "همانا چون [[خدای عزوجل]] بندهای را برای [[اصلاح امور]] بندگانش [[انتخاب]] فرماید سینهاش را برای آن کار گشوده کند و چشمههای [[حکمت]] در دلش گذارد و علمی به او الهام کند که از آن پس از پاسخی در نماند و از [[درستی]] [[منحرف]] نشود. پس چنین فردی [[معصوم]] بوده و از قوت و [[توفیق]] و [[استواری]] برخوردار است و از هر گونه [[خطا]] و لغزشی در [[امان]] است"<ref>کلینی، الکافی، ج۱، ص۲۹۰.</ref>.<ref>ر.ک: [[الهام محمدزاده نقاشان]] و [[رضا نیرومند]]، [[رابطه الهام و تحدیث در علم امامان شیعه (مقاله)|رابطه الهام و تحدیث در علم امامان شیعه]]، ص۵۷.</ref> | ||
# [[امام رضا]]{{ع}} در [[حدیث]] مفصلی درباره [[فضایل]] امام فرموده است: "همانا چون [[خدای عزوجل]] بندهای را برای [[اصلاح امور]] بندگانش [[انتخاب]] فرماید سینهاش را برای آن کار گشوده کند و چشمههای [[حکمت]] در دلش گذارد و علمی به او الهام کند که از آن پس از پاسخی در نماند و از [[درستی]] [[منحرف]] نشود. پس چنین فردی [[معصوم]] بوده و از قوت و [[توفیق]] و [[استواری]] برخوردار است و از هر گونه [[خطا]] و لغزشی در [[امان]] است"<ref>کلینی، الکافی، ج۱، ص۲۹۰.</ref>.<ref>ر.ک: [[الهام محمدزاده نقاشان]] و [[رضا نیرومند]]، [[رابطه الهام و تحدیث در علم امامان شیعه (مقاله)|رابطه الهام و تحدیث در علم امامان شیعه]]، ص۵۷.</ref> | # [[ابوالخیر]] میگوید: به [[امام صادق]] {{ع}} عرض کردم: من از "عبد اللّه بن حسن" سؤال کردم، او [[گمان]] میکند [[امام]]، در بین شما [[اهل بیت]] {{ع}} نیست. امام فرمودند: "[[قسم به خدا]] ای [[پسر نجاشی]]! به [[درستی]] که از ماست آنکه [[علم]] به [[قلب]] او انداخته میشود و به گوش او خوانده میشود و [[ملائکه]] با او [[مصافحه]] میکنند"<ref>صفار، محمد بن حسن، بصائرالدرجات، ج ۱، ص۳۱۸.</ref>.<ref>ر.ک: [[اصغر غلامی|غلامی، اصغر]]، [[آفاق علم امام در الکافی (مقاله)|آفاق علم امام در الکافی]].</ref> | ||
# [[ابوالخیر]] میگوید: به [[امام صادق]]{{ع}} عرض کردم: من از "عبد اللّه بن حسن" سؤال کردم، او [[گمان]] میکند [[امام]]، در بین شما [[اهل بیت]]{{ع}} نیست. امام فرمودند: "[[قسم به خدا]] ای [[پسر نجاشی]]! به [[درستی]] که از ماست آنکه [[علم]] به [[قلب]] او انداخته میشود و به گوش او خوانده میشود و [[ملائکه]] با او [[مصافحه]] میکنند"<ref>صفار، محمد بن حسن، بصائرالدرجات، ج ۱، ص۳۱۸.</ref>.<ref>ر.ک: [[اصغر غلامی|غلامی، اصغر]]، [[آفاق علم امام در الکافی (مقاله)|آفاق علم امام در الکافی]].</ref> | # [[رسول اکرم]] {{صل}} میفرمایند: "از [[فرزندان]] من [[دوازده تن]] پیشوای اصیل و [[نیک]] نژاد و [[محدث]] و مفهّم است و آخرین آنها کسی است که به [[حق]] [[قیام]] کرده و [[زمین]] را پر از [[عدالت]] کند چنان که از [[ستم]] پر شده باشد"<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج ۱، ص۵۳۴.</ref>.<ref>ر.ک: [[محمد صادق عظیمی|عظیمی، محمد صادق]]، [[سیر تطور موضوع گستره علم امام در کلام اسلامی (پایاننامه)|سیر تطور موضوع گستره علم امام در کلام اسلامی]]، ص۱۷۶.</ref> | ||
# [[رسول اکرم]]{{صل}} میفرمایند: "از [[فرزندان]] من [[دوازده تن]] پیشوای اصیل و [[نیک]] نژاد و [[محدث]] و مفهّم است و آخرین آنها کسی است که به [[حق]] [[قیام]] کرده و [[زمین]] را پر از [[عدالت]] کند چنان که از [[ستم]] پر شده باشد"<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج ۱، ص۵۳۴.</ref>.<ref>ر.ک: [[محمد صادق عظیمی|عظیمی، محمد صادق]]، [[سیر تطور موضوع گستره علم امام در کلام اسلامی (پایاننامه)|سیر تطور موضوع گستره علم امام در کلام اسلامی]]، ص۱۷۶.</ref> | # [[امام رضا]] {{ع}} فرمودند: "وقتی [[خدا]] بخواهد کسی را برای امور بندگانش [[انتخاب]] کند سعۀ صدری به وی عطا میکند، چشمههای [[حکمت]] را در قلبش [[ودیعه]] میگذارد و علم و [[دانش]] را همواره به او [[الهام]] میکند، بعد از آن از پاسخ هیچ مشکلی عاجز نیست و در پیدا کردن [[راه راست]] سرگردان نمیشود. پس او [[معصوم]] است، و از جانب خدا [[مؤیّد]] و موفّق و مسدّد میباشد. از [[خطا]] و [[لغزش]] مصونیت دارد" | ||
# [[امام رضا]]{{ع}} فرمودند: "وقتی [[خدا]] بخواهد کسی را برای امور بندگانش [[انتخاب]] کند سعۀ صدری به وی عطا میکند، چشمههای [[حکمت]] را در قلبش [[ودیعه]] میگذارد و علم و [[دانش]] را همواره به او [[الهام]] میکند، بعد از آن از پاسخ هیچ مشکلی عاجز نیست و در پیدا کردن [[راه راست]] سرگردان نمیشود. پس او [[معصوم]] است، و از جانب خدا [[مؤیّد]] و موفّق و مسدّد میباشد. از [[خطا]] و [[لغزش]] مصونیت دارد" | # "ضریس کناسی" میگوید نزد امام صادق {{ع}} بودم، [[ابوبصیر]] نیز حاضر بود پس امام صادق {{ع}} فرمود: «[[داود]] [[علوم انبیا]] را [[ارث]] برد، و [[سلیمان]] علم داود را ارث برد، و محمد از سلیمان ارث برد، و ما از محمد {{صل}} ارث بردیم. [[صحف ابراهیم]] و [[الواح]] [[موسی]] نزد ماست». ابوبصیر عرض کرد: "علم زیادی است!" فرمود: «ای [[ابا محمد]]! این علم چندان مهم نیست، [[علم مهم]] علمی است که شب و [[روز]]، و [[ساعت]] به ساعت به ما الهام میشود"<ref>ر.ک: [[ابراهیم امینی|امینی، ابراهیم]]، [[بررسی مسائل کلی امامت (کتاب)|بررسی مسائل کلی امامت]]، ص۲۴۷ ـ ۲۵۵.</ref>. | ||
# "ضریس کناسی" میگوید نزد امام صادق{{ع}} بودم، [[ابوبصیر]] نیز حاضر بود پس امام صادق{{ع}} فرمود: «[[داود]] [[علوم انبیا]] را [[ارث]] برد، و [[سلیمان]] علم داود را ارث برد، و محمد از سلیمان ارث برد، و ما از محمد{{صل}} ارث بردیم. [[صحف ابراهیم]] و [[الواح]] [[موسی]] نزد ماست». ابوبصیر عرض کرد: "علم زیادی است!" فرمود: «ای [[ابا محمد]]! این علم چندان مهم نیست، [[علم مهم]] علمی است که شب و [[روز]]، و [[ساعت]] به ساعت به ما الهام میشود"<ref>ر.ک: [[ابراهیم امینی|امینی، ابراهیم]]، [[بررسی مسائل کلی امامت (کتاب)|بررسی مسائل کلی امامت]]، ص۲۴۷ ـ ۲۵۵.</ref>. | # [[ابوبصیر]] میگوید از [[امام صادق]] {{ع}} شنیدم فرمود: "شبانه [[روز]] بر [[علم]] ما افزوده میشود، اگر غیر از این بود [[علوم]] ما تمام میشد"<ref>مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج ۲۶، ص۵۴.</ref> ابوبصیر عرض کرد: "فدایت شوم چه شخصی بر شما نازل میشود؟" فرمود: "بعضی از ما [[فرشته]] را [[مشاهده]] میکند، بعضی از ما مطالب در قلبش [[الهام]] میشود، بعضی هم با گوش صدای فرشته را مانند صدای طشت میشنود». ابوبصیر گفت: "فدایت شوم چه کسی مطالب را برای شما میآورد؟" فرمود: «یکی از [[مخلوقات]] [[خدا]] که از [[جبرئیل]] و [[میکائیل]] بزرگتر است"<ref>ر.ک: [[ابراهیم امینی|امینی، ابراهیم]]، [[بررسی مسائل کلی امامت (کتاب)|بررسی مسائل کلی امامت]]، ص۲۴۷ ـ ۲۵۵.</ref>. | ||
# [[ابوبصیر]] میگوید از [[امام صادق]]{{ع}} شنیدم فرمود: "شبانه [[روز]] بر [[علم]] ما افزوده میشود، اگر غیر از این بود [[علوم]] ما تمام میشد"<ref>مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج ۲۶، ص۵۴.</ref> ابوبصیر عرض کرد: "فدایت شوم چه شخصی بر شما نازل میشود؟" فرمود: "بعضی از ما [[فرشته]] را [[مشاهده]] میکند، بعضی از ما مطالب در قلبش [[الهام]] میشود، بعضی هم با گوش صدای فرشته را مانند صدای طشت میشنود». ابوبصیر گفت: "فدایت شوم چه کسی مطالب را برای شما میآورد؟" فرمود: «یکی از [[مخلوقات]] [[خدا]] که از [[جبرئیل]] و [[میکائیل]] بزرگتر است"<ref>ر.ک: [[ابراهیم امینی|امینی، ابراهیم]]، [[بررسی مسائل کلی امامت (کتاب)|بررسی مسائل کلی امامت]]، ص۲۴۷ ـ ۲۵۵.</ref>. | #{{متن حدیث|عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ {{ع}} قَالَ: إِنَ لَیْلَةَ الْقَدْرِ یُکْتَبُ مَا یَکُونُ مِنْهَا فِی السَّنَةِ إِلَی مِثْلِهَا مِنْ خَیْرٍ أَوْ شَرٍّ أَوْ مَوْتٍ أَوْ حَیَاةٍ أَوْ مَطَرٍ وَ یُکْتَبُ فِیهَا وَفْدُ الْحَاجِّ ثُمَّ یقضی یُفْضَی ذَلِکَ إِلَی أَهْلِ الْأَرْضِ فَقُلْتُ إِلَی مَنْ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ فَقَالَ إِلَی مَنْ تَرَی}}<ref>صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، ج ۱، ص۲۲۰.</ref>. | ||
#{{متن حدیث|عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} قَالَ: إِنَ لَیْلَةَ الْقَدْرِ یُکْتَبُ مَا یَکُونُ مِنْهَا فِی السَّنَةِ إِلَی مِثْلِهَا مِنْ خَیْرٍ أَوْ شَرٍّ أَوْ مَوْتٍ أَوْ حَیَاةٍ أَوْ مَطَرٍ وَ یُکْتَبُ فِیهَا وَفْدُ الْحَاجِّ ثُمَّ یقضی یُفْضَی ذَلِکَ إِلَی أَهْلِ الْأَرْضِ فَقُلْتُ إِلَی مَنْ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ فَقَالَ إِلَی مَنْ تَرَی}}<ref>صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، ج ۱، ص۲۲۰.</ref>. | #{{متن حدیث|عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ {{ع}} یَقُولُ: الْأَئِمَّةُ عُلَمَاءُ صَادِقُونَ مُفَهَّمُونَ مُحَدَّثُون}}<ref>صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، ج ۱، ص۳۱۹.</ref>.<ref>ر.ک: [[داوود افقی|افقی، داوود]]، [[بررسی غلو در روایات علم اهل بیت از کتاب بصائر الدرجات (پایاننامه)|بررسی غلو در روایات علم اهل بیت از کتاب بصائر الدرجات]]، ص۵۰ ـ ۵۲.</ref> | ||
#{{متن حدیث|عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ{{ع}} یَقُولُ: الْأَئِمَّةُ عُلَمَاءُ صَادِقُونَ مُفَهَّمُونَ مُحَدَّثُون}}<ref>صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، ج ۱، ص۳۱۹.</ref>.<ref>ر.ک: [[داوود افقی|افقی، داوود]]، [[بررسی غلو در روایات علم اهل بیت از کتاب بصائر الدرجات (پایاننامه)|بررسی غلو در روایات علم اهل بیت از کتاب بصائر الدرجات]]، ص۵۰ ـ ۵۲.</ref> | |||
== پرسشهای وابسته == | == پرسشهای وابسته == | ||
| خط ۵۹: | خط ۶۰: | ||
== پانویس == | == پانویس == | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
[[رده:وحی]] | [[رده:وحی]] | ||
[[رده:وحی به معصوم]] | |||
[[رده:مدخل برگرفته از پرسمان]] | [[رده:مدخل برگرفته از پرسمان]] | ||
[[رده:مدخل برگرفته از پرسمان علم معصوم]] | [[رده:مدخل برگرفته از پرسمان علم معصوم]] | ||
نسخهٔ کنونی تا ۳۰ آوریل ۲۰۲۴، ساعت ۱۰:۰۸
این مدخل زیرشاخهٔ بحث وحی به معصوم است. وحی به معصوم از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: وحی به معصوم در حدیث - وحی به معصوم در کلام اسلامی - پرسشهای مرتبطوحی و الهام منبع علم امام از دیدگاه روایات
روایاتی که در این زمینه وجود دارد برخی به صورت تصریح و برخی دیگر به صورت تلویحی دربارۀ الهام سخن گفتهاند[۱]، مرحوم صفّار در بصائر الدرجات در بیش از ۱۰ باب و حدود ۱۵۰ روایت به این موضوع پرداخته است.[۲] برخی از این روایات عبارتاند از:
- امام صادق (ع) در این زمینه میفرمایند: "همانا علم ما یا مربوط به گذشته است و یا نوشتهشده و یا وارد شدن در دل و یا تأثیر در گوش. سپس فرمود: اما گذشته، علم به امور پیشین است و اما نوشته شده مربوط به امور آینده است و امّا وارد شده به دل الهام است و اما تأثیر در گوشامر فرشته است"[۳].[۴] علومی که مربوط به گذشته است ماضی نام دارد که تفسیر و توضیح و تبیینش به وسیلۀ پیامبر (ص) انجام گرفته و به امام رسیده است، مانند علوم و معارف قرآنی، سنت نبوی و کتابهای آسمانی به یادگار مانده از گذشتگان. علومی که مربوط به آینده است غابر نام دارد که آنها هم توسط پیامبر (ص) به صورت شفاهی و کتبی در اختیار امام قرار گرفته است و از امامی به امام دیگر منتقل شده است. در واقع همان علوم موروثی است که در روایت از آنها یاد شده و ائمه (ع) از این علوم برای وقایع آینده استفاده میکنند. قسم سوم علومی است که به وسیلۀ الهام در اختیار امام قرار میگیرد و متفاوت با دیگر علوم حصولی است که حادث نام دارند؛ روایات، این نوع علم را چنین توصیف میکنند: این علم یا با انداختن به قلوب، یا با گفتن در گوش حاصل میشود[۵].
- همچنین ابوبصیر میگوید امام صادق (ع) دربارۀ آیۀ: «وَیَسْأَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّی» میفرماید: «خَلْقٌ أَعْظَمُ مِنْ جَبْرَئِیلَ وَ مِیکَائِیلَ لَمْ یَکُنْ مَعَ أَحَدٍ مِمَّنْ مَضَی غَیْرِ مُحَمَّدٍ (ص) وَ هُوَ مَعَ الْأَئِمَّةِ یُسَدِّدُهُمْ وَ لَیْسَ کُلَّمَا طُلِبَ وُجِد»[۶].
- امام صادق (ع) در پاسخ از سؤال عمار ساباطی که پرسید اگر شما به حکومت رسیدید، چگونه حکم میکنید؟ فرمود: "به حکم خدا و حکم داود و چنانچه موضوعی پیش بیاید که حکم آن نزد ما حاضر نباشد، روح القدس آن را به ما القا میکند"[۷].[۸]
- رسول اکرم (ص) میفرمایند: «أَعْطَانِی الْوَحْیَ وَأَعْطَی عَلِیّاً الْإِلْهَام»[۹]
- در روایتی دیگر، از آن حضرت نقل شده است: "همانا بعد از من در مقابل هر بدعتی که در برابر ایمان قرار میگیرد، ولیّای از اهلبیت من خواهد بود که عهدهدار آن (ایمان) است و از آن دفاع میکند. با الهام از خداوند سخن میگوید و حق را آشکار و روشن میسازد و کید مکاران را رد میکند"[۱۰].[۱۱]
- امام صادق (ع) میفرمایند: "برخی از ما علم در گوششان قرار میگیرد، برخی در خواب میبینند و برخی از ما صدایی میشنویم و برای بعضی از ما، فرشتهای بزرگتر از جبرئیل و میکائیل میآید و برخی از امامان (ع) فرشتهها را با چشم میبینند".
- امام باقر (ع) میفرمایند: "علی (ع) به کتاب خدا و سنت پیامبر (ص) عمل میکرد، هنگامی که با مسئلۀ جدیدی روبهرو میشد که نه در کتاب خدا بود و نه در سنت پیامبر خداوند به او الهام میکرد"[۱۲].
- حارث بن مغیره میگوید: به امام صادق (ع) عرض کردم: "علم عالمان شما امامان چگونه است؟ آیا در قلبش القاء میشود یا با گوش میشنود؟" امام (ع) فرمودند: "وحی است از نوع وحی به مادر موسی" [۱۳].
- علی بن یقطین میگوید: "به امام کاظم (ع) عرض کردم: علم عالمان شما از طریق سماع و شنیدن است یا الهام؟" حضرت فرمودند: "گاهی به صورت شنیدنی است و گاهی الهامی و گاهی به دو صورت تحقق پیدا میکند"[۱۴].[۱۵]
- امام صادق (ع) فرمودند: "امام علی (ع) بر طبق قرآن و سنت پیامبر عمل میکرد، و هر گاه چیز جدیدی حکم آن در کتاب و سنت نبود، خداوند در آن مورد حق را به او الهام میکرد"[۱۶].
- امام کاظم (ع) فرمودند: "دانش ما از سه وجه است: گذشته، آینده و آنچه باید میشود؛ اما گذشته برای ما تفسیر شده و آینده نوشته شده است و هر آنچه حادث میگردد گاهی در دل افتد و گاهی در گوش اثر کند"[۱۷].[۱۸]
- از امام صادق (ع) سؤال شد: "وقتی امام مورد سؤال قرار میگیرد چگونه به سرعت جواب آن را میدهد؟" حضرت فرمودند: "به قلب او انداخته میشود یا به گوش او خوانده میشود و در برخی موارد هر دو جمع میشود"[۱۹].[۲۰]
- امیرالمؤمنین (ع) میفرمایند: «أَلْهَمَنِی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عِلْمَ مَا فِیهِ»؛ "خداوند از راه الهام مرا از آنچه در لوح محفوظ است، آگاه ساخته است"[۲۱].
- امام رضا (ع) در حدیث مفصلی درباره فضایل امام فرموده است: "همانا چون خدای عزوجل بندهای را برای اصلاح امور بندگانش انتخاب فرماید سینهاش را برای آن کار گشوده کند و چشمههای حکمت در دلش گذارد و علمی به او الهام کند که از آن پس از پاسخی در نماند و از درستی منحرف نشود. پس چنین فردی معصوم بوده و از قوت و توفیق و استواری برخوردار است و از هر گونه خطا و لغزشی در امان است"[۲۲].[۲۳]
- ابوالخیر میگوید: به امام صادق (ع) عرض کردم: من از "عبد اللّه بن حسن" سؤال کردم، او گمان میکند امام، در بین شما اهل بیت (ع) نیست. امام فرمودند: "قسم به خدا ای پسر نجاشی! به درستی که از ماست آنکه علم به قلب او انداخته میشود و به گوش او خوانده میشود و ملائکه با او مصافحه میکنند"[۲۴].[۲۵]
- رسول اکرم (ص) میفرمایند: "از فرزندان من دوازده تن پیشوای اصیل و نیک نژاد و محدث و مفهّم است و آخرین آنها کسی است که به حق قیام کرده و زمین را پر از عدالت کند چنان که از ستم پر شده باشد"[۲۶].[۲۷]
- امام رضا (ع) فرمودند: "وقتی خدا بخواهد کسی را برای امور بندگانش انتخاب کند سعۀ صدری به وی عطا میکند، چشمههای حکمت را در قلبش ودیعه میگذارد و علم و دانش را همواره به او الهام میکند، بعد از آن از پاسخ هیچ مشکلی عاجز نیست و در پیدا کردن راه راست سرگردان نمیشود. پس او معصوم است، و از جانب خدا مؤیّد و موفّق و مسدّد میباشد. از خطا و لغزش مصونیت دارد"
- "ضریس کناسی" میگوید نزد امام صادق (ع) بودم، ابوبصیر نیز حاضر بود پس امام صادق (ع) فرمود: «داود علوم انبیا را ارث برد، و سلیمان علم داود را ارث برد، و محمد از سلیمان ارث برد، و ما از محمد (ص) ارث بردیم. صحف ابراهیم و الواح موسی نزد ماست». ابوبصیر عرض کرد: "علم زیادی است!" فرمود: «ای ابا محمد! این علم چندان مهم نیست، علم مهم علمی است که شب و روز، و ساعت به ساعت به ما الهام میشود"[۲۸].
- ابوبصیر میگوید از امام صادق (ع) شنیدم فرمود: "شبانه روز بر علم ما افزوده میشود، اگر غیر از این بود علوم ما تمام میشد"[۲۹] ابوبصیر عرض کرد: "فدایت شوم چه شخصی بر شما نازل میشود؟" فرمود: "بعضی از ما فرشته را مشاهده میکند، بعضی از ما مطالب در قلبش الهام میشود، بعضی هم با گوش صدای فرشته را مانند صدای طشت میشنود». ابوبصیر گفت: "فدایت شوم چه کسی مطالب را برای شما میآورد؟" فرمود: «یکی از مخلوقات خدا که از جبرئیل و میکائیل بزرگتر است"[۳۰].
- «عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ: إِنَ لَیْلَةَ الْقَدْرِ یُکْتَبُ مَا یَکُونُ مِنْهَا فِی السَّنَةِ إِلَی مِثْلِهَا مِنْ خَیْرٍ أَوْ شَرٍّ أَوْ مَوْتٍ أَوْ حَیَاةٍ أَوْ مَطَرٍ وَ یُکْتَبُ فِیهَا وَفْدُ الْحَاجِّ ثُمَّ یقضی یُفْضَی ذَلِکَ إِلَی أَهْلِ الْأَرْضِ فَقُلْتُ إِلَی مَنْ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ فَقَالَ إِلَی مَنْ تَرَی»[۳۱].
- «عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ (ع) یَقُولُ: الْأَئِمَّةُ عُلَمَاءُ صَادِقُونَ مُفَهَّمُونَ مُحَدَّثُون»[۳۲].[۳۳]
پرسشهای وابسته
جستارهای وابسته
منابع
امینی، ابراهیم، بررسی مسائل کلی امامت
نادم، محمد حسن، علم غیب از نگاه عقل و وحی
مصطفوی، سید حسن، مروی، احمد، دلایل عقلی و نقلی علم غیب امامان معصوم
عرفانی، محمد نظیر، بررسی علم غیب معصومان در تفاسیر فریقین
باقری، سید محمد فائز، بررسی علم اولیای الهی
الهام محمدزاده نقاشان و رضا نیرومند، رابطه الهام و تحدیث در علم امامان شیعه
افقی، داوود، بررسی غلو در روایات علم اهل بیت از کتاب بصائر الدرجات
محمد حسن نادم و سید ابراهیم افتخاری، منابع علم امام از نگاه متکلمان قم و بغداد
مشکی، محمد، بررسی علم امام از دیدگاه شیخ مفید
بیابانی اسکوئی، محمد، امامت -بیابانی اسکوئی
غلامی، اصغر، آفاق علم امام در الکافی- عظیمی، محمد صادق، سیر تطور موضوع گستره علم امام در کلام اسلامی
پانویس
- ↑ ر.ک: الهام محمدزاده نقاشان و رضا نیرومند، رابطه الهام و تحدیث در علم امامان شیعه، ص۵۷.
- ↑ ر.ک: افقی، داوود، بررسی غلو در روایات علم اهل بیت از کتاب بصائر الدرجات، ص۵۰ ـ ۵۲.
- ↑ صفار، محمد بن حسن، بصائرالدرجات، ج ۱، ص۳۱۸.
- ↑ ر.ک: الهام محمدزاده نقاشان و رضا نیرومند، رابطه الهام و تحدیث در علم امامان شیعه، ص۵۷.
- ↑ ر.ک: نادم، محمد حسن، علم غیب از نگاه عقل و وحی، ص۳۳۰.
- ↑ مجلسی، محمد تقی، مرأة العقول فی شرح اخبار آل الرسول، ج ۳، ص۱۷۰.
- ↑ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج ۱۰، ص۲۷۳.
- ↑ ر.ک: مصطفوی، سید حسن، مروی، احمد، دلایل عقلی و نقلی علم غیب امامان معصوم، فصلنامه قبسات، ص۲۸.
- ↑ طوسی، محمد بن حسن، امالی، ص۱۸۹؛ اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، ج ۱، ص۳۹۰؛ دیلمی، حسن بن محمد، إرشاد القلوب إلی الصواب، ج ۲، ص۲۵۴.
- ↑ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج ۱، ص۱۳۶ ـ ۱۳۷.
- ↑ ر.ک: هاشمی، سید علی، ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی، ص۲۵۴.
- ↑ ر.ک: محمد حسن نادم و سید ابراهیم افتخاری، منابع علم امام از نگاه متکلمان قم و بغداد، ص۵۹ و ۶۹.
- ↑ مفید، محمد بن محمد، الاختصاص، ص۲۸۶.
- ↑ مفید، محمد بن محمد، الاختصاص، ص۲۸۶.
- ↑ ر.ک: عرفانی، محمد نظیر، بررسی علم غیب معصومان در تفاسیر فریقین، ص۱۸۵.
- ↑ ر.ک: مشکی، محمد، بررسی علم امام از دیدگاه شیخ مفید، فصلنامه فلسفی کلامی، ش ۴۵، ص۳۰۵.
- ↑ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج ۱، ص۲۶۴.
- ↑ ر.ک: باقری، سید محمد فائز، بررسی علم اولیای الهی.
- ↑ مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، ج ۲۶، ص۱۹.
- ↑ ر.ک: بیابانی اسکوئی، محمد، امامت -بیابانی اسکوئی.
- ↑ مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج ۲۶، ص۴.
- ↑ کلینی، الکافی، ج۱، ص۲۹۰.
- ↑ ر.ک: الهام محمدزاده نقاشان و رضا نیرومند، رابطه الهام و تحدیث در علم امامان شیعه، ص۵۷.
- ↑ صفار، محمد بن حسن، بصائرالدرجات، ج ۱، ص۳۱۸.
- ↑ ر.ک: غلامی، اصغر، آفاق علم امام در الکافی.
- ↑ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج ۱، ص۵۳۴.
- ↑ ر.ک: عظیمی، محمد صادق، سیر تطور موضوع گستره علم امام در کلام اسلامی، ص۱۷۶.
- ↑ ر.ک: امینی، ابراهیم، بررسی مسائل کلی امامت، ص۲۴۷ ـ ۲۵۵.
- ↑ مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج ۲۶، ص۵۴.
- ↑ ر.ک: امینی، ابراهیم، بررسی مسائل کلی امامت، ص۲۴۷ ـ ۲۵۵.
- ↑ صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، ج ۱، ص۲۲۰.
- ↑ صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، ج ۱، ص۳۱۹.
- ↑ ر.ک: افقی، داوود، بررسی غلو در روایات علم اهل بیت از کتاب بصائر الدرجات، ص۵۰ ـ ۵۲.