بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۹: | خط ۹: | ||
<div style="padding: 0.4em 0em 0.0em;"> | <div style="padding: 0.4em 0em 0.0em;"> | ||
'''صراط:''' راه، جاده باز و عمومی. در [[قرآن]] "صراط مستقیم" و راه راست درباره [[یکتاپرستی]] و [[راه خدا]] و [[انبیا]] به کار رفته است، راه دور از [[افراط و تفریط]]، دور از [[غلو]] و کوتاهی، راه [[مؤمنان]] که به [[بهشت]] منتهی میشود. در [[روایات]]، [[صراط]] به راهی گفته شده که باریک است و بر روی [[جهنم]] است و همه از آن میگذرند، بدکاران به [[دوزخ]] میافتند و اهل [[ایمان]] و [[تقوا]] به [[سلامت]] عبور میکنند و به [[بهشت]] میرسند. همچنین در [[روایات]]، "صراط مستقیم" به راه [[اهلبیت]]، [[ولایت]] [[امیرالمؤمنین]]، [[ائمه]] [[شیعه]] و [[حضرت علی]]{{ع}} هم [[تفسیر]] شده است. [[امام باقر]]{{ع}} فرموده است: "راه مستقیم [[خدا]] ماییم"<ref>{{متن حدیث|نَحْنُ صِرَاطُ اللَّهِ الْمُسْتَقِيمُ}}</ref><ref>[[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[ فرهنگنامه دینی (کتاب)|فرهنگنامه دینی]]، ص۱۳۲.</ref>. | '''صراط:''' راه، جاده باز و عمومی. در [[قرآن]] "[[صراط مستقیم]]" و راه راست درباره [[یکتاپرستی]] و [[راه خدا]] و [[انبیا]] به کار رفته است، راه دور از [[افراط و تفریط]]، دور از [[غلو]] و کوتاهی، راه [[مؤمنان]] که به [[بهشت]] منتهی میشود. در [[روایات]]، [[صراط]] به راهی گفته شده که باریک است و بر روی [[جهنم]] است و همه از آن میگذرند، بدکاران به [[دوزخ]] میافتند و اهل [[ایمان]] و [[تقوا]] به [[سلامت]] عبور میکنند و به [[بهشت]] میرسند. همچنین در [[روایات]]، "[[صراط مستقیم]]" به راه [[اهلبیت]]، [[ولایت]] [[امیرالمؤمنین]]، [[ائمه]] [[شیعه]] و [[حضرت علی]]{{ع}} هم [[تفسیر]] شده است. [[امام باقر]]{{ع}} فرموده است: "راه مستقیم [[خدا]] ماییم"<ref>{{متن حدیث|نَحْنُ صِرَاطُ اللَّهِ الْمُسْتَقِيمُ}}</ref><ref>[[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگنامه دینی (کتاب)|فرهنگنامه دینی]]، ص۱۳۲.</ref>. | ||
== | ==واژهشناسی لغوی== | ||
*"صراط" در لغت به معنای راه راست و "مستقیم" اسم فاعل | *"[[صراط]]" در لغت به معنای راه راست و "مستقیم" اسم فاعل [[استقامت]]، به معنای راست و درست و [[پایداری]] است که هیچ گونه کژی در آن نباشد. استقامت طریق، آن است که راست و بر خط مستوی باشد و طریق [[حق]] را به آن [[تشبیه]] کردهاند<ref>مفردات فی غریب القرآن ۴۰۷.</ref> بنابراین [[صراط مستقیم]] یعنی راه روشـن و راست که همه را در برمیگیرد و دارای روندگان بسیاری است.<ref>[[ابوالفضل کمالی|کمالی، ابوالفضل]]، [[صراط مستقیم (مقاله)|صراط مستقیم]]، ص ۲.</ref> | ||
==مقدمه== | ==مقدمه== | ||
* | *در چندین [[آیه]]، [[خداوند]] از "[[صراط مستقیم]]" و [[صراط]] [[خدا]] یاد کرده و [[مردم]] را به پیمودن آن فراخوانده است.<ref>از جمله: آل عمران ۱۰۱، نساء ۶۷ و ۶۸، انعام ۸۷ و ۱۵۳، حج ۵۴، ابراهیم ۲، مؤمنون ۷۳</ref> همچنین در آیاتی {{متن قرآن|سَبِيلِ اللَّهِ}} <ref>سوره نساء، آیه: ۷۶.</ref> و {{متن قرآن| سَبِيلِي}}<ref>سوره یوسف، آیه: ۱۰۸.</ref> آمده است. | ||
مفهوم اینها یعنی دین | *مفهوم اینها یعنی [[دین خدا]]، [[آیین حق]]، [[اسلام]]، [[خداشناسی]]، [[توحید]]. ولی در [[روایات]] متعددی، [[سبیل]] [[خدا]] و [[صراط مستقیم]]، [[پیامبر]] و [[امامت]] [[ائمه]] و [[امامان]] [[اهل بیت]] معرفی شده و بخصوص منظور از آن، [[امام علی|امیر مؤمنان]]{{ع}} دانسته شده است. [[امام صادق]]{{ع}} در ذیل آیۀ {{متن قرآن|اهدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ}} میفرماید: {{عربی|" هو أمير المؤمنين عليه السّلام ومعرفته"}}<ref>بحار الأنوار، ج ۲۴ ص ۱۲</ref> و [[امام سجاد]]{{ع}} میفرماید: {{متن حدیث|نَحْنُ أَبْوَابُ اللَّهِ وَ نَحْنُ الصِّرَاطُ الْمُسْتَقِيمُ }}<ref>بحار الأنوار، ج ۲۴ ص ۱۲</ref> و [[امام باقر]]{{ع}} فرمود: {{متن حدیث|عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَ الْأَئِمَّةُ مِنْ وُلْدِ فَاطِمَة}}<ref>بحار الأنوار، ج ۲۴، ص ۱۶. روایات این موضوع را در «بحار الأنوار»، ج ۲۴ ص ۹ به بعد {{عربی|أنهم عليهم السلام السبيل و الصراط و هم و شيعتهم المستقيمون عليها}} و «معانی الأخبار»، ص ۳۲ مطالعه کنید.</ref>. | ||
*از میان راههای گوناگون عملی و [[تفکرات]] رنگارنگ [[فلسفی]] و [[کلامی]]، [[صراط مستقیم]] [[امام علی|علی]]{{ع}} [[حق]] است و راست و بیانحراف و [[نجاتبخش]]. در [[دعای ندبه]] نیز از [[امام مهدی|امام زمان]]{{ع}} به عنوان [[فرزند]] [[نبأ عظیم]] و [[صراط مستقیم]] یاد شده است <ref>{{متن حدیث| يَا ابْنَ الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ، يَا ابْنَ النَّبَإِ الْعَظِيم}}</ref>. | |||
*راه [[علی]] و [[ائمه]]، راه درست و [[حق]] است و [[پیروان]] را به [[رضای خدا]] و به [[بهشت]] میرساند. راههای دیگر همه [[بیراهه]] است. [[صراط مستقیم]]، از [[افراط و تفریط]] هم دور است و بر محور [[حق]] است و چون از طریق [[حق]] عبور میکند، به خاطر [[خطرها]]، [[لغزشها]] و سقوطها دشوار است و باریک و پرگزند و [[نیاز]] به [[نور]] [[معرفت]] دارد، تا [[انسان]] را از روی [[جهنم]] [[شهوات]] و [[شبهات]] و [[تمایلات نفسانی]] بگذراند. در [[کلام]] [[امام سجاد]]{{ع}} است: [[صراط]] در [[دنیا]] آن است که از [[غلو]] و از [[تقصیر]] دور باشد، یعنی بدون [[افراط و تفریط]]. در [[آخرت]] نیز، [[صراط]] راه [[مؤمنان]] به سوی [[بهشت]] است. [[امام صادق]]{{ع}} نیز فرموده است: [[صراط]]، طریقی است به سوی [[شناخت خدا]]، و دو [[صراط]] است: یکی در [[دنیا]]، دیگری در [[آخرت]]. [[صراط]] [[دنیا]] همان [[امام]] است که اطاعتش [[واجب]] است و هرکس او را شناخته، از وی [[پیروی]] کند، از صراطی که پل جهنّم در [[آخرت]] است، خواهد [[گذشت]] و کسی که در [[دنیا]] [[امام]] [[مفترض الطّاعه]] را نشناسد، در [[آخرت]] قدمش میلغزد و در [[آتش دوزخ]] سرنگون میشود.<ref>معانی الاخبار، ص ۳۲</ref> با این تحلیل، تفاوت عبور [[مردم]] از [[صراط]] نیز بستگی به تفاوتشان در [[امامشناسی]] و [[پیروی]] آنان از [[ائمه]] دارد. در نتیجه، [[مخالفان]] با [[امام]] [[معصوم]]، هرگز نمیتوانند از آن عبور بکنند. از [[صراط مستقیم]]، به [[صراط]] اقوم و [[صراط]] سویّ هم تعبیر شده است<ref>[[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ غدیر (کتاب)|فرهنگ غدیر]]، ص۳۶۲.</ref>. | |||
== | ==چیستی [[صراط مستقیم]]== | ||
*در | *[[صراط مستقیم]] در آموزههای [[قرآنی]] اصطلاحی خاص با معنا و مفهومی ویژه است، بار مفهومی خاصی را با خود به دوش دارد و به عبارتی همه [[آیات قرآنی]] تبیینگر مفهومی است که [[قرآن]] از [[صراط مستقیم]] [[اراده]] کرده است؛ زیرا [[خداوند]] پس از [[فرمان]] [[هبوط]] به [[حضرت آدم]]{{ع}}{{ع}} و [[حوا]] به آنان گوشزد میکند به سبب ترک اولی ایشان و خوردن از میوه درخت [[ممنوع]] میبایست از آن بیرون روند و در [[زمین]] تا زمانی خاص مستقر گردند تا این که از سوی [[خداوند]] برای ایشان [[دستور]] هدایتی فروآید و آنان را با آموزههای دستوری و [[راهنمایی]] خاص خود در مسیر قرار دهد و دوباره خود را در مسیر و راه [[انسانیت]] قرار دهند که راه [[خلافت الهی]] و [[ولایت]] بر همه هستی است ازاین روست که همه [[کتب آسمانی]] و [[آیات]] [[وحیانی]] در [[حکم]] بیان راهی است که آنان را از [[جایگاه]] هبوطی برانگیزاند و راه را از [[چاه]] بنمایاند. بنابراین آنچه در [[آیات]] [[کتاب مقدس]] [[قرآن]] و آموزههای [[وحیانی]] آن آمده، همانند دیگر [[کتب آسمانی]] [[تبیین]] کننده و تشریح گر راه مستقیمی است که [[انسان]] میبایست آن را [[طی]] نماید. | ||
*از این روست که میتوان گفت اکثر [[آیات قرآنی]] [[تفسیر]] و تشریح و [[تبیین]] کننده اصطلاح [[قرآنی]] [[صراط مستقیم]] است. باتوجه به این نکته، اگر در [[تفاسیر]] [[روایی]] در بیان و یا از باب ذکر مصداق و [[تطبیق]] و [[تاویل]] [[سخن]] از این به میان میآید که {{متن حدیث|نَحْنُ الصِّرَاطُ الْمُسْتَقِيم}} و یا {{عربی|الصراط هو صراط الولایه}} و مانند آن در [[حقیقت]] بیانگر نمادهای [[عینی]] از این واقعیت و [[حقیقت]] است که همه [[قرآن]] و یا همه اسوههای [[قرآنی]] چون [[پیامبر خاتم|پیامبراکرم]]{{صل}} و [[معصومان]] دیگر{{عم}} [[تفسیر]] [[صراط مستقیم]] میباشند. <ref>[[ابوالفضل کمالی|کمالی، ابوالفضل]]، [[صراط مستقیم (مقاله)|صراط مستقیم]]، ص ۱.</ref> | |||
== | ==[[صراط]]، [[سبیل]] و طریق== | ||
*در [[قرآن کریم]] از سه واژۀ [[صراط]]، [[سبیل]] و طریق استفاده شده است که به نوعی با همدیگر مترادف، اما در واقع تفاوتهایی دارند، مانند: | |||
#یکی از تفاوتهای [[صراط]] با طریق و [[سبیل]]، در مفرد بودن و یکتایی در معنای [[صراط]] است، برخلاف دو واژۀ دیگر که هر دو جمع بسته میشوند و به راههای مختلف و بسیار اطلاق میشود<ref>ترجمه تفسیر المیزان، چاپ پنجم، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ج ۱: ۴۵.</ref>. | |||
* | #تفاوت دیگر در مادی بودن [[سبیل]] و [[معنوی]] بودن [[صراط]] است و نیز گفته شده [[سبیل]] برای [[خیر و شر]] هر دو به کار رفته، در حالی که [[صراط]] فقط برای امور خیر استعمال شده است. (البته در [[قرآن کریم]] برای جحیم نیز واژۀ [[صراط]] استفاده شده است: {{متن قرآن|مِن دُونِ اللَّهِ فَاهْدُوهُمْ إِلَى صِرَاطِ الْجَحِيمِ}}<ref>و به سوی راه دوزخ هدایتشان کنید؛ صافات/۲۳.</ref>.) | ||
#تفاوت دیگر اینکه [[سبیل]]، متعدد و [[صراط]]، [[واحد]] است <ref>ر.ک؛ بستانی و کرئی: معنا، ویژگیها و مفاهیم صراط مستقیم در قرآن کریم تفسیر و مفاهیم. شماره ۶۷.</ref><ref>[[سعید قاسمی پرشکوه|قاسمی پرشکوه، سعید]] و [[محمد حسین خوانینزاده|خوانینزاده، محمد حسین]]؛ [[صراط مستقیم در تفاسیر قرآن و آثار ابن عربی (مقاله)|صراط مستقیم در تفاسیر قرآن و آثار ابن عربی]]، ص ۲۸ و ۲۹.</ref> | |||
*بر خلاف "[[سبیل]]" و جمع آن "سبل"، جمع واژه "طریق" در [[قرآن کریم]] (الطرق) ذکر نشده است، اما واژه "طریق" به معنای راه و گاهی هم مترادف با "[[صراط]]" با واژه "مستقیم" یاد شده است، چنان که میفرماید: {{متن قرآن|قَالُوا يَا قَوْمَنَا إِنَّا سَمِعْنَا كِتَابًا أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ وَإِلَى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ}}<ref>«گفتند: ای قوم ! ما (آیات) کتابی را شنیدیم که پس از موسی فرو فرستاده شده است، آنچه را (از کتابهای آسمانی) که پیش از آن بوده است راست میشمارد، به سوی حق و به راهی راست راهنمایی میکند» سوره احقاف، آیه ۳۰.</ref>. | |||
== | ==راه [[شناخت]] [[صراط مستقیم]]== | ||
*در | *برای [[شناخت]] راه راست و [[صراط مستقیم]] از دو روش میتوان بهره گرفت: نخست از ویژگیهایی که [[خداوند]] در [[قرآن]] برای آن بیان داشته است سود جست و یا از کسانی که در این راه هستند و به عنوان سالکان و روندگان آن معرفی شدهاند استفاده کرد. [[قرآن]] از هر دو روش نظری و [[عینی]] برای بیان راه راست سود جسته است. در این جا نخست ویژگیهای نظری بیان و سپس به بیان سالکان و شاخصههای راه یافته گان پرداخته میشود. | ||
===[[شناخت]] نظری=== | |||
*از مهمترین ویژگیهای راه راست آن است که [[خداوند]]، آن را راهی بر میشمارد که میبایست [[انسان]] در آن مسیر قرار گیرد و به [[دعوت]] [[خداوند]] لبیک گوید. [[خداوند]] در [[آیه]] {{متن قرآن|وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ}}<ref>«و (دیگر) این که این راه راست من است از آن پیروی کنید و از راهها (ی دیگر) پیروی نکنید که شما را از راه او پراکنده گرداند، این است آنچه شما را بدان سفارش کرده است باشد که پرهیزگاری ورزید» سوره انعام، آیه ۱۵۳.</ref> و نیز {{متن قرآن|وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}}<ref>«و به یقین تو آنان را به راهی راست میخوانی» سوره مؤمنون، آیه ۷۳.</ref> [[مردمان]] را [[دعوت]] کرده است که در این مسیر قرار گیرند. از نظر [[قرآن]] راهی است که میتواند [[انسان]] مستقر در [[زمین]] را به [[جایگاه]] واقعی و اصلی او به عنوان [[خلافت الهی]] بازگرداند و از نعمتهای خاص [[خداوند]] برخوردار نماید{{متن قرآن|اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ}}<ref>«راه راست را به ما بنمای» سوره فاتحه، آیه ۶.</ref>. کسانی که در این راه قرار میگیرند نه تنها از [[ضلالت]] و [[گمراهی]] و اغوای [[ابلیس]] و [[شیاطین]] در [[امان]] میمانند{{متن قرآن|قَالَ رَبِّ بِمَا أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ}}<ref>«گفت: پروردگارا! برای آنکه مرا بیراه نهادی، در زمین (بدیها را) در دید آنها خواهم آراست و همگان را از راه به در خواهم برد بجز از میان آنان بندگان نابت را» سوره حجر، آیه ۳۹ - ۴۰.</ref>. بلکه به عنوان اسوهها و الگوهای [[الهی]] مطرح و معرفی میشوند{{متن قرآن|إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ}}<ref>«تنها تو را میپرستیم و تنها از تو یاری میجوییم راه راست را به ما بنمای راه آنان که به نعمت پروردهای؛ که نه بر ایشان خشم آوردهای و نه گمراهاند» سوره فاتحه، آیه ۵ -۷.</ref> و نیز {{متن قرآن|وَمِنْ آبَائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوَانِهِمْ وَاجْتَبَيْنَاهُمْ وَهَدَيْنَاهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ أُولَئِكَ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ فَإِنْ يَكْفُرْ بِهَا هَؤُلَاءِ فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَيْسُوا بِهَا بِكَافِرِينَ}}<ref>«و (نیز) برخی از پدران و فرزندزادگان و برادران ایشان را؛ و آنان را برگزیدیم و به راهی راست رهنمون شدیم این رهنمود خداوند است که هر یک از بندگان خود را بخواهد با آن رهنمون میشود و اگر شرک ورزیده بودند آنچه میکردند تباه میشد آنان کسانی هستند که به آنها کتاب و داوری و پیامبری دادیم؛ اگر اینان به آن کفر ورزند، گروهی را بر آن گماردهایم که بدان کفر نمیورزند» سوره انعام، آیه ۸۷ -۸۹.</ref>. [[خداوند]] در [[آیات]] {{متن قرآن|وَبَرًّا بِوَالِدَتِي وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّارًا شَقِيًّا وَالسَّلَامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ مَا كَانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحَانَهُ إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ}}<ref>«و (مرا) با مادرم نیکوکار کرده و مرا گردنکشی سنگدل نگردانیده است و بر من روزی که زاده شدم و روزی که درگذرم و روزی که زنده برانگیخته گردم درود باد این عیسی پسر مریم است؛ آن سخن راستین که در آن تردید میکنند سزاوار خداوند نیست که فرزندی برگزیند، پاکا که اوست، چون آهنگ کاری کند تنها بدان فرماید: باش! بیدرنگ خواهد بود و بیگمان خداوند پروردگار من و شماست، او را بپرستید! این راهی راست است» سوره مریم، آیه ۳۲- ۳۶.</ref>، کسانی را که در مسیر [[صراط مستقیم]] حرکت میکنند انسانهای [[سعادتمند]] و [[خوشبختی]] معرفی میکند که به [[آرامش]] و [[آسایش]] واقعی رسیدهاند<ref>[[ابوالفضل کمالی|کمالی، ابوالفضل]]، [[صراط مستقیم (مقاله)|صراط مستقیم]]، ص ۲.</ref>. | |||
*از ویژگیهای انحصاری [[صراط مستقیم]] که در [[آیات]] {{متن قرآن|وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلَا الْإِيمَانُ وَلَكِنْ جَعَلْنَاهُ نُورًا نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشَاءُ مِنْ عِبَادِنَا وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ صِرَاطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ أَلَا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ}}<ref>«و بدینگونه ما روحی از امر خویش را به تو وحی کردیم؛ تو نمیدانستی کتاب و ایمان چیست ولی ما آن را نوری قرار دادیم که بدان از بندگان خویش هر که را بخواهیم راهنمایی میکنیم و بیگمان تو، به راهی راست راهنمایی میکنی راه خداوندی که آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است از آن اوست؛ آگاه باشید که همه کارها به سوی خداوند باز میگردد» سوره شوری، آیه ۵۲-۵۳.</ref> بدان اشاره شده این است که این راه، [[آدمی]] را به [[الله]] که [[هدف]] نهایی است میرساند و از هرگونه دوری باز میدارد. در [[حقیقت]] راهی است که میتوان آن را صددرصد درست و راست ارزیابی کرد، که هر کس در آن قرار گیرد به [[الله]] میرساند. از خصوصیات این راه آن است که راهی طبیعی و مطابق با [[فطرت بشری]] است و [[انسانها]] به طور طبیعی و [[فطری]] همان راه را [[انتخاب]] میکنند مگر آنکه [[طبیعت]] و [[فطرت]] آنان آسیب دیده باشد و یا تحت وسوسهها و القائات [[شیطانی]] و ابلیسی قرار گرفته باشند. راه راست راه [[خداوند]] است که در آن هیچ گونه کژی و [[انحرافی]] یافت نمیشود و [[آدمی]] را به سوی [[بدیها]] و [[زشتیها]] و نابهنجاریها نمیخواند.<ref>انعام آیات ۱۵۱ تا ۱۵۳ و هود آیه ۵۶ و آیات دیگر</ref> | |||
*کسانی که در راه راست قرار میگیرند دارای همه خصوصیات بلند [[اخلاقی]] و هنجاری هستند و رفتارها و گفتارهای ایشان براساس و پایه اصول [[عقلانی]] و عقلایی و [[شرعی]] است و از نابهنجاریها و [[زشتیها]] و پلیدیها [[پرهیز]] میکنند. از این روست که آنان آینه تمام نمای [[اخلاق]] و [[قانون]] هستند.<ref>[[ابوالفضل کمالی|کمالی، ابوالفضل]]، [[صراط مستقیم (مقاله)|صراط مستقیم]]، ص ۲.</ref>. | |||
===[[شناخت]] از روی مصادیق=== | |||
*[[قرآن کریم]] دارای دو مرتبه است؛ مرتبه اول [[حقیقت]] آن است و مرتبه دوم ظاهر [[آیات]]. [[ظاهر قرآن]] همان است که قرائت میشود و معنای ظاهری و سطحی آن درک میشود. اما [[حقیقت قرآن]]، تنها برای کسی که [[تقوا]] داشته باشد، [[آشکار]] است، چنانکه مرتبه [[درک]] [[حقیقت قرآن]] تنها از آن [[اولیاء]] و [[پیامبران]] و راهیافتگان به [[مقام]] [[وحی]] است. از [[امام صادق]]{{ع}} [[روایت]] است که فرمودند: "ما هستیم که [[راسخین]] در علم میباشیم و ما هستیم که تأویل [[قرآن]] را میدانیم"<ref>{{متن حدیث|نَحْنُ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ وَ نَحْنُ نَعْلَمُ تَأْوِيلَه}}</ref>. | |||
*[[ائمه اطهار]]{{عم}} [[علم]] به حقایق [[قرآن]] دارند و در [[روایات]] بسیاری وارد شده که [[قرآن]] درباره آنها و دشمنانشان و فرائض و [[سنن]] نازل شده است، [[اصبغ بن نباته]] [[نقل]] میکند که شنیدم [[امام علی|امیرالمؤمنین علی]]{{ع}} فرمود: "[[قرآن]] بر سه بخش نازل شده است یک بخش از آن درباره ما و درباره [[دشمن]] ماست، و یک بخش دیگر در [[سنّت]] و مثالهاست، و بخش سوم در [[واجبات]] و [[احکام]] است"<ref>{{متن حدیث|نَزَلَ الْقُرْآنُ أَثْلَاثاً ثُلُثٌ فِينَا وَ فِي عَدُوِّنَا وَ ثُلُثٌ سُنَنٌ وَ أَمْثَالٌ وَ ثُلُثٌ فَرَائِضُ وَ أَحْكَام}}</ref>. | |||
*منظور [[امام]] در این [[روایت]]، تأویلات [[قرآن]] در خصوص ایشان و [[اهل بیت]]{{عم}} و [[دشمنان]] آن [[حضرت]] و [[اهل بیت]] که در [[حقیقت]] [[دشمنان]] خداوند و [[پیامبر خاتم|رسول]]{{صل}} اویند، میباشد. و این معانی حتما به طریق [[تأویل]] و پی بردن به حقایق [[قرآن]] به دست میآید. و غالبا این تأویلات از سوی خود [[اهل بیت]] وارد شده است. | |||
*یکی از این مباحث که تأویلات آن از سوی [[اهل بیت]]{{عم}} در قالب [[روایات]] مختلفی وارد شده، بحث "[[صراط مستقیم]]" در [[قرآن]] است که به طریق [[تأویل]]، [[حقیقت]] آن توسط [[پیامبر]] و [[ائمه]] اطهار به کرات بیان شده است. از جمله از [[پیامبر خاتم|پیامبر اکرم]]{{صل}} نقل است که در روز [[عید غدیر]] فرمود:"ای [[مردم]]، من [[صراط]] الله المستقیم هستم که شما به [[پیروی]] از آن امر شدهاید و پس از من، [[علی]] [[صراط مستقیم]] و سپس ذریه او، امامانی که به [[حق]] [[هدایت]] میکنند"<ref>{{متن حدیث|مَعَاشِرَ النَّاسِ أَنَا صِرَاطُ اللَّهِ الْمُسْتَقِيمُ الَّذِي أَمَرَكُمْ بِاتِّبَاعِهِ ثُمَّ عَلِيٌّ مِنْ بَعْدِي ثُمَّ وُلْدِي مِنْ صُلْبِهِ أَئِمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ يَعْدِلُونَ }}البرهان فی تفسیرالقرآن،ج ۲،ص ۲۳۵.</ref>. همچنین از [[امام صادق]]{{ع}} [[نقل]] است که فرمود: {{متن حدیث| الصِّرَاطُ الْمُسْتَقِيمُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِي}}<ref>معانی الأخبار ۳۲.</ref>. و از [[امام زینالعابدین]] نیز [[روایت]] شده که فرمود: {{متن حدیث|نَحْنُ أَبْوَابُ اللَّهِ وَ نَحْنُ الصِّرَاطُ الْمُسْتَقِيمُ }} | |||
*اما علت این [[تأویل]] چیست؟ [[خدای سبحان]] در [[سورۀ انعام]]، [[صراط مستقیم]] را [[دین]] قیّمی میداند که خود [[ایستاده]] و پیروانش را به [[ایستادگی]] فرامیخواند: {{متن قرآن|قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ}}<ref>«بگو: بیگمان پروردگارم مرا به راهی راست راهنمایی کرده است، به دینی استوار، آیین ابراهیم درستآیین و (او) از مشرکان نبود» سوره انعام، آیه ۱۶۱.</ref>. و چون برجستهترین روش را [[ابراهیم خلیل]] نشان داده، [[قرآن کریم]] [[دین]] را به روش او نسبت میدهد و چون [[صراط مستقیم]] دین الهی است، و [[پیامبر خاتم|پیامبر اکرم]]{{صل}} و [[ائمه|ائمه اطهار]]{{عم}} بیانکننده [[دین]] و [[قرآن]] ممثل و [[ناطق]] هستند، از این رو، [[صراط]] مستقیم بر [[پیامبر خاتم|پیامبر اکرم]]{{صل}} و [[امام]] [[تطبیق]] شده است<ref>ر.ک: تفسیر تسنیم، ۴۶۷/۱.</ref>. و همانطور که گفته شد، [[صراط]] مستقیم بزرگراه [[آشکار]] و نزدیکترین راه به سوی [[خداوند]] است و اگر بر [[امام]] [[تطبیق]] شده، برای آن است که هرکس به دنبال این [[قرآن ناطق]] و ممثل حرکت کند، با [[سلامتی]] به مقصدش میرسد<ref>[[صراط مستقیم از دیدگاه کتاب و سنت (مقاله)|صراط مستقیم از دیدگاه کتاب و سنت]]، ص ۵۴.</ref> | |||
==معانی [[صراط مستقیم]] در [[تفاسیر قرآن]] [[کریم]]== | |||
در برخی از تفاسیر به | *در [[تفاسیر قرآن]] [[کریم]] معانی بسیاری برای واژه [[صراط]] و [[صراط مستقیم]] ذکر شده است که همه آنها در سه عنوان زیر دستهبندی میشود: | ||
#'''[[خدا]] و [[کتاب خدا]]''': | |||
در برخی از [[تفاسیر]] به [[توحید]]، [[خداوند]] و [[طاعت]] او [[صراط مستقیم]] اطلاق شده است، مانند: {{متن قرآن|وَأَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ}}<ref>«و اینکه مرا بپرستید که این راهی است راست؟» سوره یس، آیه ۶۱.</ref>؛ | |||
#'''راه [[حق]] و [[دین الهی]]''': | |||
از [[دین]] نیز به [[صراط مستقیم]] یاد شده است: {{متن قرآن|يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}}<ref>«به زودی کمخردان از مردم خواهند گفت: چه چیز آنان را از قبلهای که بر آن بودند بازگردانید؟ بگو: خاور و باختر از آن خداوند است، هر که را بخواهد به راهی راست رهنمون خواهد شد» سوره بقره، آیه ۱۴۲.</ref> | |||
#'''[[نبوت]] و [[امامت]]''': | |||
در بعضی از [[تفاسیر]] نیز به [[پیامبر خاتم|پیامبر اکرم]]{{صل}}، [[ائمه]]{{عم}} به طور عموم و [[امام علی|امیرالمؤمنین علی]]{{ع}} به طور خاص اشاره شده است که اغلب این [[تفاسیر شیعی]] هستند؛ به عنوان مثال در [[مجمع البیان]] فی التفسیر القرآن ذیل [[آیه]] ۵ [[سوره]] [[مبارکه]] [[فاتحة الکتاب]]، [[پیامبر]]{{صل}} و [[ائمه]]{{عم}} [[جانشین]] او، [[صراط مستقیم]] یاد شده است: "اله النبی{{صل}} و الأئمه القائمون مقامه<ref>طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن با مقدمه محمدجواد بلاغی، چاپ سوم: تهران: انتشارات ناصرخسرو ج ۱: ۱۰۴.</ref> | |||
==راه دستیابی به [[صراط مستقیم]]== | |||
*[[پرسش]] این است که چگونه میتوان به راه راست دست یافت و در مسیر کمالی آن قرار گرفت؟ برخی از [[کارها]] و امور در [[شناخت]] راه مستقیم یاریگر [[انسان]] میباشد، از جمله این که راهی راه راست است که براساس [[فطرت]] و [[طبیعت]] سالم بشری باشد. از این رو هر امری که برخلاف [[حکم عقل]] و [[سیره عقلا]] و [[خردمندان]] و با اصول [[اخلاقی]] در تضاد باشد و در موارد مشکوک برخلاف راه [[شریعت]] دانسته شده است میبایست [[پرهیز]] کرد و آن را راهی بیرون از راه راست ارزیابی نمود. به این معنا [[هدایت]] یافتگان کسانی هستند که به آنان نعمتهایی خاص چون [[عقل]] و [[حکمت]] و [[رشد]] داده شده است و [[حق]] را از [[باطل]] و کارهای درست را از [[نادرست]] میشناسند و بر [[صداقت]] و [[راستی]] هستند و [[اعمال صالح]] انجام میدهند به گونهای که این [[کارها]] جزو [[سیره]] و [[منش]] آنان شده است. به نعمتهایی که به آنان داده شده است [[شکر]] میگزارند و آن را به [[درستی]] و در جای خود [[مصرف]] میکنند و [[شاکر]] واقعی [[نعمت]] میباشند. بنابراین هرگز از [[ولایت]] و [[اطاعت خدا]] و [[رسول]] و [[معصوم]] که [[خلیفه الهی]] است بیرون نمیروند و [[نعمت]] را [[کفران]] نمیکنند و مورد [[غضب]] [[الهی]] قرار نمیگیرند و یا سخن و آرا و انظار خود را بر [[حکم الهی]] مقدم نمیدارند که [[گمراه]] و [[ضال]] شوند و از مسیر کمالی خارج گردند. آنان کسانی هستند که از [[خداوند]] میخواهند تا [[اراده]] آنان را برای قرار گرفتن در مسیر تقویت کند{{متن قرآن|إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ لِمَنْ شَاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَسْتَقِيمَ}}<ref>«و تو از آنان برای این (رسالت خویش) پاداشی نمیخواهی؛ این (قرآن) جز یادکردی برای جهانیان نیست برای هر کس از شما که بخواهد راه راست در پیش گیرد» سوره تکویر، آیه ۲۷-۲۸.</ref>. اهل [[اطاعت]] {{متن قرآن|وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا}}<ref>«و اگر بر آنان مقرّر میداشتیم که یکدیگر را بکشید یا از دیار خویش بیرون روید جز اندکی از ایشان آن را انجام نمیدادند و اگر اندرزی که داده شده بود به کار میبستند برای آنان بهتر و استوارتر میبود» سوره نساء، آیه ۶۶.</ref> و {{متن قرآن|وَلَهَدَيْنَاهُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا}}<ref>«و بیگمان آنان را به راهی راست رهنمون میشدیم» سوره نساء، آیه ۶۸.</ref>. اعتصام به [[خدا]]{{متن قرآن|وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلَى عَلَيْكُمْ آيَاتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}}<ref>«و چگونه کفر میورزید در حالی که آیات خداوند را برای شما میخوانند و پیامبر او در میان شماست و هر کس به خداوند پناه آورد به راهی راست راهنمایی شده است» سوره آل عمران، آیه ۱۰۱.</ref>. [[امداد]] از [[خدا]]{{متن قرآن|إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ}}<ref>«تنها تو را میپرستیم و تنها از تو یاری میجوییم راه راست را به ما بنمای» سوره فاتحه، آیه ۵-۶.</ref>. در مسیر [[راهنمایی]] [[پیامبران]]{{متن قرآن|كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}}<ref>«مردم (در آغاز) امّتی یگانه بودند، (آنگاه به اختلاف پرداختند) پس خداوند پیامبران را مژدهآور و بیمدهنده برانگیخت و با آنان کتاب (آسمانی) را به حق فرو فرستاد تا میان مردم در آنچه اختلاف داشتند داوری کند و در آن جز کسانی که به آنها کتاب داده بودند، اختلاف نورزیدند (آن هم) پس از آنکه برهانهای روشن به آنان رسید (و) از سر افزونجویی که در میانشان بود؛ آنگاه خداوند به اراده خویش مؤمنان را در حقیقتی که در آن اختلاف داشتند رهنمون شد و خداوند هر که را بخواهد به راه راست رهنمایی میکند» سوره بقره، آیه ۲۱۳.</ref>. انجام [[تکالیف الهی]]{{متن قرآن|وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا}}<ref>«و اگر بر آنان مقرّر میداشتیم که یکدیگر را بکشید یا از دیار خویش بیرون روید جز اندکی از ایشان آن را انجام نمیدادند و اگر اندرزی که داده شده بود به کار میبستند برای آنان بهتر و استوارتر میبود» سوره نساء، آیه ۶۶.</ref> و {{متن قرآن|وَلَهَدَيْنَاهُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا}}<ref>«و بیگمان آنان را به راهی راست رهنمون میشدیم» سوره نساء، آیه ۶۸.</ref>. [[حقگرایی]]{{متن قرآن|إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتًا لِلَّهِ حَنِيفًا وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتًا لِلَّهِ حَنِيفًا وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ شَاكِرًا لِّأَنْعُمِهِ اجْتَبَاهُ وَهَدَاهُ إِلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ }}<ref>«به راستی ابراهیم (به تنهایی) امتی فروتن برای خداوند و درستآیین بود و از مشرکان نبود سپاسگزار نعمتهای او بود؛ (خداوند) او را برگزید و به راهی راست راهنمایی کرد» سوره نحل، آیه ۱۲۰-۱۲۱.</ref>. [[شکرگزاری]] | |||
{{متن قرآن|شَاكِرًا لِأَنْعُمِهِ اجْتَبَاهُ وَهَدَاهُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}}<ref>«سپاسگزار نعمتهای او بود؛ (خداوند) او را برگزید و به راهی راست راهنمایی کرد» سوره نحل، آیه ۱۲۱.</ref> [[قرآن]]{{متن قرآن|يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيرًا مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ قَدْ جَاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتَابٌ مُبِينٌ يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلَامِ وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَيَهْدِيهِمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}}<ref>«ای اهل کتاب! فرستاده ما نزد شما آمده است که بسیاری از آنچه را که از کتاب (آسمانی خود) پنهان میداشتید برای شما بیان میکند و بسیاری (از لغزشهای شما) را میبخشاید؛ به راستی، روشنایی و کتابی روشن از سوی خداوند نزد شما آمده است خداوند با آن (روشنایی) هر کسی را که پی خشنودی وی باشد به راههای بیگزند، راهنمایی میکند و آنان را به اراده خویش از تیرگی ها به سوی روشنایی بیرون میآورد و آنها را به راهی راست رهنمون میگردد» سوره مائده، آیه ۱۵-۱۶.</ref>. [[هجرت]]{{متن قرآن|وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا}}<ref>«و اگر بر آنان مقرّر میداشتیم که یکدیگر را بکشید یا از دیار خویش بیرون روید جز اندکی از ایشان آن را انجام نمیدادند و اگر اندرزی که داده شده بود به کار میبستند برای آنان بهتر و استوارتر میبود» سوره نساء، آیه ۶۶.</ref> و {{متن قرآن|وَلَهَدَيْنَاهُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا}}<ref>«و بیگمان آنان را به راهی راست رهنمون میشدیم» سوره نساء، آیه ۶۸.</ref> و دیگر امور [[نیک]] و [[پسندیده]] هستند. این همان راهی است که [[انسان]] میتواند با قرار گرفتن در آن خود را به [[خدا]] برساند و اهل [[تقرب]] و [[کمال مطلق]] و نوعی [[ولایت]] و [[خلافت]] گردد<ref>[[ابوالفضل کمالی|کمالی، ابوالفضل]]، [[صراط مستقیم (مقاله)|صراط مستقیم]]، ص ۴.</ref> | |||
*پرسش این است که چگونه میتوان به راه راست دست یافت و در مسیر کمالی آن قرار گرفت؟ برخی از کارها و امور در شناخت راه مستقیم یاریگر انسان | |||
==جایگاه عقل در رسیدن به قله تکامل== | ==جایگاه عقل در رسیدن به قله تکامل== | ||