آیه سأل سائل
این مدخل زیرشاخهٔ بحث آیات امامت امام علی است. آیه سأل سائل از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: آیه سأل سائل در تفسیر و علوم قرآنی - آیه سأل سائل در کلام اسلامی - آیه سأل سائل از دیدگاه اهل سنت - پرسش مرتبط ندارد| آیه سأل سائل | |
|---|---|
 | |
| ترجمه آیه | |
| مشخصات آیه | |
| بخشی از | آیهٔ ۱ ـ ۴ سورهٔ معارج از جزء ۲۹ قرآن کریم |
| محتوای آیه | |
| شأن نزول آیه | درخواست عذاب بعد از اعلام ولایت امیرالمؤمنین(ع) در روز عید غدیر توسط نعمان بن حارث فهری |
| دلالت آیه |
|
آیه سأل سائل ﴿سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ. لِلْكَافِرِينَ لَيْسَ لَهُ دَافِعٌ﴾، یکی از آیات نازل شده پیرامون واقعه غدیر خم و امامت و ولایت امام امیرالمؤمنین(ع)، مفسران فریقین شأن نزول این آیه را بر اساس روایاتی چند، پس از واقعه غدیر و آن هنگام که شخصی در این خصوص به رسول خدا(ص) اعتراض کرده و در مورد الهی بودن یا شخصی بودن انتصاب امیرالمؤمنین(ع) به منصب امامت پرسید و در صورت الهی بودن آن درخواست عذاب بر خود را نمود، دانستهاند چه اینکه بلافاصله پس از این درخواست، عذابی متناسب با خواست آن شخص بر وی نازل شده و او را به درک واصل نمود. از این رو دلالت این آیه بر حقانیت رسول خدا(ص)، امامت امیرالمؤمنین(ع)، الهی بودن امر امامت و همچنین معصوم بودن رسول خدا(ص) در حوزه تلقی وحی و ابلاغ آن به مردم واضح و آشکار است.
مقدمه
یکی از آیات نازل شده درباره غدیر، آیات ابتدایی سوره معارج است[۱] خداوند در این سوره میفرماید: ﴿سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ. لِلْكَافِرِينَ لَيْسَ لَهُ دَافِعٌ﴾[۲].[۳]
از دلایل حقانیت امام علی (ع) و غدیر، نزول عذاب بر نعمان بن حارث فهری است که روز غدیر، از خدا خواست اگر آنچه محمّد (ص) دربارۀ ولایت امیر مؤمنان (ع) میگوید حق و از جانب خداست، سنگی از آسمان بر سرش فرود آید. همان دم سنگی آمد و او را کشت و این آیه نازل شد[۴]. همچنین روایت شده آنکه عذاب را برای کافران از خدا طلبید، پیامبر بود. نام آن شخص، نضر بن حارث و حارث بن نعمان و جز اینها هم ذکر شده است[۵]
بر پایه روایات، شأن نزول این آیه، جریان غدیر و اعلام ولایت امیر مؤمنان (ع) است که بسیاری از محدّثان و مفسّران مشهور اهل سنت در کتابهای خودشان نقل کردهاند. افرادی همچون: سفیان بن سعید ثوری، ابو اسحاق ثعلبی، حاکم حسکانی، سبط ابن جوزی، شیخ الاسلام حموئی، نورالدین ابن صبّاغ مالکی، احمد بن کثیر مکی و شیخ محمّد عبده از جمله آنهاست[۶].[۷]
شأن نزول آیه
به نظر تعدادی از مفسران شیعه، آیه نخست سوره معارج درباره نُعمان بن حارِث فِهْری یا فرد دیگری[۸] است که به اعلام جانشینی امام علی(ع) در واقعه غدیر اعتراض کرد[۹] او وقتی خبر جانشینی حضرت علی(ع) را از پیامبر(ص) شنید، خطاب به پیامبر(ص) گفت: از ما خواستی به یگانگی خدا و نبوتت شهادت دهیم، ما هم شهادت دادیم. سپس ما را به جهاد، حج، روزه، نماز و زکات امر کردی، ماهم پذیرفتیم؛ اما به اینها راضى نشدى تا اینکه این جوان علی(ع) را به جانشینى خود منصوب کردى[۱۰] آیا این تصمیم خودت است یا خدا؟ پیامبر سوگند یاد کرد که این سخن از جانب خداوند است. نعمان گفت: «خداوندا، اگر این سخن حق است و از ناحیه توست، سنگى از آسمان بر ما بباران»[۱۱] براساس روایات، پس از درخواست وی، سنگی از آسمان بر سرش فرود آمد و کشته شد. سپس این آیه نازل شد[۱۲].
با این حال برخی از مفسران، شأن نزول این آیه را مربوط به نضر بن حارث دانستهاند[۱۳].
همچنین گفته شده این آیه درباره ابوجهل نازل شده و آیه ﴿فَأَسْقِطْ عَلَيْنا كِسَفاً مِنَ السَّماءِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ﴾[۱۴] نقل قول از زبان او است [۱۵].[۱۶] معرفی کردهاند[۱۷].[۱۸]
دلالت آیه
آیه «سأل سائل» بر امور اعتقادی مهمی دلالت دارد که در این بخش به آنها اشاره مینماییم
حقانیت پیامبراکرم
با توجه به آنچه در شأن نزول این آیه روایت شده، حقانیت پیامبراکرم(ص) به روشنی قابل اثبات است چه اینکه بر اساس روایات شدن نزول و نیز آیه ﴿إِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَٰذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ﴾[۱۹]، آن شخص از حق بودن سخن رسول خدا(ص) در ماجرای غدیر و انتصاب امام امیرالمؤمنین(ع) به منصب امامت و ولایت، سؤال نموده و بدان اعتراض کرد و در برابر همان ماجرا درخواست عذاب نمود. روشن است که با نزول عذاب آن بلافاصله و هم مطابق با درخواست شخص سائل، حقانیت پیامبراکرم(ص) ثابت میگردد[۲۰].
امامت امام امیرالمؤمنین(ع)
این آیه پس از جریان غدیر و اعلان عمومی امامت و ولایت امیرالمؤمنین(ع) و بیعت کردن مردم با آن حضرت نازل شده است پس به ضمیمه آیات اکمال دین[۲۱] و ابلاغ[۲۲]، به واسطه این آیه امامت و ولایت آن حضرت ثابت میگردد[۲۳].
عصمت پیامبر اکرم(ص) در تلقی وحی و ابلاغ آن
عصمت پیامبراکرم در عرصهها و ساحتهای مختلف همچون عصمت از انواع گناهان صغیره و کبیره، عصمت از خطا، عصمت از سهو، عصمت از نسیان و عصمت از ترک اولی و... از جمله مسلمات مورد قبول امامیه است، هر چند در قلمرو عصمت آن حضرت در میان پیروان سایر فرق و مذاهب اسلامی، اختلافاتی جدی وجود دارد اما با این حال همه مذاهب اسلامی پیامبراکرم(ص) را در دریافت وحی و ابلاغ آن به مردم معصوم و بدون خطا میدانند. این عقیده حتی در میان آنها که آن حضرت را در ارتکاب برخی معاصی نیز معصوم نمیدانند، پذیرفته شده است[۲۴].
از جمله آیاتی که بر عصمت آن حضرت در دریافت و ابلاغ وحی به مردم دلالت دارد، همین آیه است که با عنایت به شأن نزول آن میتوان به روشنی بر آن استدلال نمود[۲۵].
جستارهای وابسته
پرسشهای وابسته
منابع
پانویس
- ↑ ر.ک: عبقات الانوار فی امامة الأئمة الأطهار، ج۹، ص۳۴۲؛ نفحات الأزهار فی خلاصه عبقات الانوار، ج۸، ص۳۲۳؛ الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج۱، ص۴۶۰؛ احقاق الحق و ازهاق الباطل، ج۶، ص۳۵۸؛ الصوارم المهرقة فی نقد الصواعق المحرقه، ص۷۸؛ امامشناسی، ج۷، ص۸۷؛ الإمامة فی أهم الکتب الکلامیة و عقیدة الشیعة الإمامیه، ص۲۱۰؛ حق الیقین فی معرفة اصول الدین، ص۱۹۴؛ غایة المرام و حجه الخصام فی تعیین الإمام من طریق الخاص و العام، ج۱، ص۲۷۳؛ المراجعات، ص۴۰۲.
- ↑ «خواهندهای عذابی رخدهنده را خواست که از آن کافران است، بیآنکه بازدارندهای داشته باشد» سوره معارج، آیه ۱.
- ↑ مقامی، مهدی، درسنامه امامشناسی، ص۱۲۵-۱۲۷.
- ↑ مجمع البیان، ج ۵ ص ۳۵۲، المیزان، ج ۲۰ ص ۷۹، آیهای که آن خواسته را بیان کرده آیه ۳۲ انفال است.
- ↑ محدثی، جواد، فرهنگ غدیر، ص۳۶.
- ↑ ر.ک: جواهر العقدین، ج۱ ص۹۸؛ فیض القدیر فی شرح الجامع الصغیر، ج۶، ص۲۱۸؛ الفصول المهمّة فی معرفة الأئمّة، ص۴۳؛ فرائد السمطین، ج۱، ص۸۲؛ شواهد التنزیل، ج۲، ص۳۸۱–۳۸۵؛ تفسیر ابن ابیحاتم، ج۲، ص۱۱۷۲، ح۶۶۹.
- ↑ مقامی، مهدی، درسنامه امامشناسی، ص۱۲۵-۱۲۷.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۵، ص۸؛ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۲۰، ص۱۱.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۵، ص۶.
- ↑ آلوسی، روحالمعانی، ۱۴۱۵ق، ج۱۵، ص۶۲؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۵، ص۶؛ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۲۰، ص۱۱؛ شريف لاهيجى، تفسير شريف لاهيجى، ۱۳۷۳ش، ج۴، ص۵۷۴؛ کاشانی، منهجالصادقین، ۱۳۳۰ش، ج۱۰، ص۴؛ طبرسی، مجمعالبیان، ۱۳۷۲ش، ج۱۰، ص۵۲۹.
- ↑ سوره انفال، آیه ۳۲.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۵، ص۷؛ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۲۰، ص۱۱.
- ↑ آلوسی، روحالمعانی، ۱۴۱۵ق، ج۱۵، ص۶۳.
- ↑ سوره شعراء، آیه۱۸۷.
- ↑ آلوسی، روحالمعانی، ۱۴۱۵ق، ج۱۵، ص۶۲.
- ↑ محمدی ریشهری، دانشنامه اميرالمؤمنين(ع) بر پايه قرآن، حديث و تاريخ، دارالحدیث، ج۲، ص۳۱۱.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۷، ص۱۵۳ و ج۲۵، ص۶-۹.
- ↑ محمدی ریشهری، دانشنامه اميرالمؤمنين(ع) بر پايه قرآن، حديث و تاريخ، دارالحدیث، ج۲، ص۳۱۱.
- ↑ «و [یاد کن] هنگامی را که گفتند: خدایا! اگر این [قرآن] همان حقِّ [نازل شده] از نزد توست، پس بر ما سنگ هایی از آسمان ببار یا عذابی دردناک بر ما بیاور!!» سوره انفال، آیه۳۲.
- ↑ مکاتبه اختصاصی دانشنامه مجازی امامت و ولایت با محمد هادی فرقانی.
- ↑ ﴿الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا﴾ سوره مائده، آیه۳.
- ↑ ﴿ يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ ۚ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ﴾ سوره مائده، آیه ۶۷.
- ↑ مکاتبه اختصاصی دانشنامه مجازی امامت و ولایت با محمد هادی فرقانی.
- ↑ ر.ک: همین دانشنامه، مدخل عصمت پیامبر خاتم در کلام اسلامی، بخش قلمرو و گستره عصمت.
- ↑ مکاتبه اختصاصی دانشنامه مجازی امامت و ولایت با محمد هادی فرقانی.