آیه علم الکتاب
این مدخل زیرشاخهٔ بحث آیات امامت امام علی است. آیه علم الکتاب از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: آیه علم الکتاب در کلام اسلامی - پرسش مرتبط نداردآیه علم الکتاب ﴿وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُواْ لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ﴾[۱] از جمله آیات امامت امیرالمومنین (ع) است. در این آیه سخن کافران، خطاب به رسول خدا(ص) نقل شده است آن هنگام که پیامبری آن حضرت را انکار کردند و خداوند متعال در ادامه آیه، شهادت دادن خود بر نبوت پیامبر(ص) و شهادت دادن فرد یا افرادی که دارای علم کتاب هستند را برای اثبات پیامبری او کافی دانسته است. روایات اهلبیت(ع) این آیه را شاهدی بر برترین فضیلت امام علی(ع) دانستهاند در احادیث شیعه، مراد از علم به کتاب را علم به کتب آسمانی و علوم پیامبران و اسم اعظم دانسته شده. برخی از امامان شیعه با استناد به این آیه، مقام امام علی(ع) را برتر از پیامبران اولوالعزم قلمداد کردهاند.
| آیه علم الکتاب | |
|---|---|
 | |
| ترجمه آیه | |
| مشخصات آیه | |
| بخشی از | آیهٔ ۴۳ سورهٔ رعد از جزء ۱۳ قرآن کریم |
| محتوای آیه | |
| شأن نزول آیه | آیه در شأن امیرالمؤمنین(ع) نازل شده است |
| مصادیق برای آیه | مراد از کتاب، لوح محفوظ است و مراد از "من عنده" امیرالمؤمنین(ع) |
| دلالت آیه |
|
مقدمه
آیه ۴۳ سوره رعد مکی است و در احتجاج با منکرین رسالت پیامبر اکرم (ص) نازل شده است. اثبات امر رسالت برای کفار مستلزم برهان است؛ ولی خداوند به جای ارائه معجزه یا آیتی از این دست، به موضوعی فراتر اشاره نموده و این برهان را در قالب اعلان شهادت بیان فرموده است. بر این اساس، مبنای برهان بر پایه شهادت خداوند بر رسالت پیامبرش (ص) شکل گرفته است. مسلماً شهادت الهی در ردیف شهادتهای عادی نیست که در آن احتمال صدق و کذب برود؛ بلکه خبر از حاقّ واقع میدهد؛ چنان که شهادت به توحید در آیه ۱۸ آل عمران نیز به همین گونه بیان شده است.
هرچند چنین شهادتی برای اولی الألباب مفید یقین است، اما برای توده مردم قابل درک نیست. از همین رو، در آیه شریفه، شهادت الهی به شهادتی انسانی ضمیمه شده تا برای همگان حجت باشد. نکته مهم آن است که چنان شخصیت ارجمندی که شهادت او به رسالت رسول خدا (ص) به دنبال شهادت پروردگار قرار دارد و کشف از حاق واقع مینماید، لزوماً باید دارای عصمت و علم از جانب خداوند باشد.
خداوند در آیه شریفه، این انسان عظیمالشأن را با وصف ﴿مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ﴾ معرفی مینماید. طبعاً چنین فردی که دارای علم لدنی و غیبی است باید معصوم به عصمت الهی بوده و در مراتب قرب الهی و علم غیب، در مقامی باشد که اشراف و اطلاع از مراتب ولایی رسول اکرم (ص) در عوالم ملکوت داشته باشد. روشن است که وجود چنین فردی در خارج، منحصر در اوصیای معصوم نبیّ مکرّم اسلام (ع) است.[۲].
شأن نزول آیه
در این ارتباط میتوان به روایت ذیل اشاره کرد:
- علامه ثعلبی و حاکم حسکانی از ابو سعید خدری و ابن عباس و عبدالله بن سلام روایت کردهاند که ﴿وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ﴾ امیرالمؤمنین علی (ع) است[۳].
- ابنشهرآشوب میگوید: "محمد بن مسلم و ابو حمزه ثمالی و جابر بن یزید از امام باقر (ع) و علی بن فضال و فضیل بن یسار و ابوبصیر از امام صادق (ع) و احمد بن محمد حلبی و محمد بن فضیل از امام رضا (ع) روایت کردند و نیز از موسی بن بن جعفر (ع) و از زید بن علی و محمد بن حنفیه و سلمان فارسی و ابو سعید خدری و اسماعیل سدی نقل شده است که مراد از ﴿وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ﴾، علی بن ابیطالب (ع) است[۴].
- در احادیث شیعه به طرق متعدد آمده که مراد از ﴿وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ﴾، علی (ع) و دیگر امامان معصوم (ع) میباشند[۵].
- در کافی از برید بن معاویه از امام باقر (ع) نقل میکند که: از امام باقر (ع) درباره آیه کریمه ﴿قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ﴾ پرسید که منظور از ﴿وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ﴾ چه کسی است؟ فرمودند: تنها ما امامان معصوم را اراده کرده است و علی (ع) نخستین و برترین و بهترین ما پس از پیامبر (ص) است[۶].
از اینها که بگذریم اگر منظور از کتاب، قرآن کریم به ضمیمه دیگر کتابهای آسمانی باشد باز هم از روایات زیاد، از جمله حدیث ثقلین، استفاده میشود که امام علی (ع) عالم به کتاب است[۷].
از جمعبندی سخنان گذشته بهدست میآید که استدلال به این آیه برای اثبات عصمت امامان، مبتنی بر چند مطلب است:
- منظور از کتاب در آیه، یا قرآن است یا کتابهای آسمانی دیگر با اینکه مراد از کتاب، لوح محفوظ است. بنابراین مراد از کتاب، هر چه که باشد، بنابر آیات قرآن فقط "مطهرون" به تمام حقایق آن آگاهی دارند.
- بنابر تفسیر و معنای آیه تطهیر، اطلاق "مطهرون" فقط به اهل بیت پیامبر اختصاص دارد.
- اهل بیت پیامبر (ص) بنابر روایات فریقین خمسه طیبهاند که آیه تطهیر در شأن آنان نازل گردیده است. از طرفی بنابر روایات و اجماع خاصه، آیه تطهیر شامل همه امامان میگردد و آن بزرگواران جزء اهل بیت پیامبر (ص) میباشند.
- شأن نزول آیه علم الکتاب حضرت علی (ع) است که در این آیه، شهادتش قرین شهادت خداوند قرار گرفته است.
- با توجه به شأن نزول آیه، امام علی (ع) عالم به کتاب، و به حکم آیه تطهیر و آیات دیگر حضرت علی (ع) مطهر و معصوم است.
- با توجه به روایات دیگر که در باب شأن نزول نقل گردید، ﴿وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ﴾ حضرت علی و فرزندان پاک او از امامان معصوم (ع) میباشند که به حکم آیه تطهیر، عصمت آنان از ابتدای عمر تا لحظه مرگ در دو بعد علم و عمل ثابت میگردد، لذا دو آیه تطهیر و علم الکتاب، با کمک یکدیگر و به ضمیمه روایات، عصمت امامان را به صورت مطلق ثابت میکند. بنابراین با توجه به کثرت روایات و قرائن داخلی قرآن، مثل آیه تطهیر و آیه مطهرون در سوره واقعه، نمیتوان هیچ اشکالی به آن گرفت و دلالتش بر عصمت مطلق امامان، تام است. بنابراین همانگونه که مرحوم بهبهانی[۸] از احتجاج نقل میکند آیه علم الکتاب از بزرگترین فضایل امام علی (ع) شمرده میشود که هم به اعلم بودن علی (ع) و فرزندانش و هم به عصمت آنان شهادت میدهد»[۹].
داستان مباهله
تبیین مفردات
معناشناسی مباهله
مصداق شناسی
مصداق ﴿انفسنا﴾
مصداق ﴿نسائنا﴾
مصداق ﴿ابنائنا﴾
دلالت آیه
دلالت بر صدق دعوی نبوت پیامبر اسلام
از حضرت امیر(ع) در کنار خداوند یاد شده است که بر حقانیترسالت رسول اکرم (ص) گواهی میدهد و نکته مهمتر اینکه اعلام شده این دو گواهی برای اثبات مدعا کافی است! این آیه از این جهت شبیه آیه 4 سوره تحریم است که از حضرت امیرالمؤمنین (ع) با عنوان «صَالِحُ الْمُؤْمِنِیـنَ» و در کنار نام خداوند و جبرئیل یاد شده که از رسول اکرم (ص) در برابر توطئه دو همسر آن حضرت، حمایت و پشتیبانی میکنند. [۱۰].[۱۱].
دلالت بر حقانیت دین اسلام
دلالت بر افضلیت امام علی(ع)
دلالت بر امامت بلافصل امام علی(ع)
یکی از ادله امامت و خلافت بلافصل امـیرالمؤمنین عـلیه السـلام نـزول آیـه مباهله در شأن آن حـضرت اسـت. حضرت امام رضا(ع) این آیه شریفه را از جهت دلالت بر امامت حضرت امیرالمؤمنین(ع) بـهترین و روشـنتـرین آیه در قرآن معرفی کرده و عالمان شیعه نـیز بـه تـبعیت از امـام خـویش بـرای اثبات امامت و خلافت بلافصل امیرالمؤمنین(ع) به این آیه استدلال میکنند.
به عنوان نمونه: شریف مرتضی، روایت استناد امام رضا(ع) به آیه مباهله را به نقل از شیخ مفید آورده است [۱۲] که بر اساس آن، حضرت امام رضا(ع) با استناد به آیه شریفه مباهله و عمل رسول خدا(ص) پس از نـزول آن، ثـابت میکند که امیرالمؤمنین(ع) نفس پیامبر و با فضیلت ترینِ خلق خدا پس از رسول اکرم(ص) است و بدین صورت وجه دلالت آیه را بر امامت و خلافت بلافصل امیرالمؤمنین {ع}} بـیان مـیفرماید.
شیخ مفید نیز پس از بیان داستان مباهله، به منزله نفس رسول الله بودنِ امیرالمؤمنین(ع) را نشانة نهایت فضیلت و مساوات ایشان بـا پیـامبر(ص) در کمالات و عصمت دانسته و یادآور شده اسـت کـه خداوند امیرالمؤمنین و همسر و فرزندنش(ع) را حجت پیامبر(ص) و برهان دینش قرار داده است و این فضیلتی است که احدی از این امت در آن با ایشان شراکت ندارد. [۱۳]. سید مرتضی نـیز بـه همین صورت استدلال مـی کـند.[[۱۴]
شیخ طوسی آیه مباهله را یکی از شواهدی میداند که با آن بر فضیلت امیرالمؤمنین(ع) استدلال میشود.[۱۵]
اربلی، بیاضی، خواجه طوسی و علامه حلی و نیز دیگر عالمان شـیعه در هـر دوره با استناد به آیه مباهله به همین صورت بر افضلیت امیرالمؤمنین(ع) و امامت و خلافت بلافصل ایشان استدلال کردهاند.[۱۶]
خلاصه استدلال به آیه مباهله
این آیه نصّ است در امـامت حـضرت امیرالمؤمنین(ع)؛ زیرا به روشنی بر مساوات میان پیامبر اکرم(ص) و امیرالمؤمنین(ع) دلالت دارد و چون رسول خدا(ص) اولی به تصرف است، پس مساویِ او یعنی حضرت امیرالمؤمنین(ع) نـیز اولی بـه تصرف خواهد بود. مساوی بودن پیامبر(ص) با امیرالمؤمنین(ع) نیز از آنجا استفاده میشود کـه خـداوند امیرالمؤمنین(ع) را نفس پیامبر(ص) معرفی کرده است. نفس شیء به مـعنای خـود شـیء است اما از آنجا که خداوند به پیامبر دستور میدهد که نفس خود را برای مـباهله دعوت کن، روشن میشود که مراد از نفس پیامبر(ص) شخصی غیر از خود آن حـضرت است؛ زیرا دعوت کـننده کـسی است که دیگری را دعوت کند و دعوت شخص از خویشتن بیمعناست؛ در نتیجه «نفس» در این آیه در معنای حقیقی به کار نرفته و معنای مجازی آن مراد است. در معنای مجازی نیز «اقرب المجازات» در نظر گرفته مـی شود و اقرب المجازات به حقیقت، مساوات است. پس باید گفت طبق نص آیه مبارکه مباهله، امیرالمؤمنین(ع) در جمیع کمالات ـ به جز نبوت ـ با رسول خدا(ص) مساوی است و از آنجا که رسـول خـدا(ص) اولی به تصرف هستند، این مقام برای امیرالمؤمنین(ع) نیز ثابت خواهد شد؛ همین طور دیگر کمالات رسول خدا(ص) مانند عصمت، افضلیت و... نیز برای امیرالمؤمنین(ع) ثـابت میشود.[۱۷]
دلالت بر علم امام علی به تمام قرآن
در این آیه، از حضرت امیرالمؤمنین(ع) به عنوان کسی یاد شده که علم کتاب به او داده شده است و ازآن جا که بر اساس قاعده بلاغی، اضافه اسم نکره (علم) به اسمِ محلّی به لام (الکتاب)، افاده عموم می کند، از این آیه استفاده میشود که علمِ همه کتاب به آن حضرت ارزانی شده است. درباره آنکه مراد از علم در این آیه چیست، اختلافاتی در میان مفسران به چشم میخورد، با این حال همه اذعان دارند که این علم از مقوله علوم ظاهری نیست، بلکه علمی است که آگاهی از اسرار عالم و توان تصرف در هستی، ازجمله شئون آن است.
اهمیت این آیه از آن جهت است که در سوره مبارکه نمل آیه 40، از وصیّ سلیمانِ نبی(ع) یعنی آصف بن برخیا، به عنوان کسی یاد شده که دارای «عِلْمٌ مِنْ الْکتَابِ» است؛ یعنی او فقط دارای بخشی از دانش کتاب است (به دلیل تبعیضیه بودن «مِن») ولی درعین حال توانست تخت بلقیس را از فاصلهای طولانی پیش از چشم برهم زدن سلیمان نبی(ع) نزد او حاضر سازد. پس اگر آصف بن برخیا با داشتن بخشی از دانش کتاب توانست تخت بلقیس را از آن راه دور حاضر نماید، مصداق «وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکتَابِ» در آیه آخر سوره رعد باید کسی باشد که از علمِ به مراتب افزونتر برخوردار باشد. [۱۸].[۱۹].
دلالت بر مقامات ویژه امام علی (ع)
دلالت بر حقانیت تشیع
دلالت بر اینکه حسنین (ع) فرزندان رسول خدا (ص) هستند
نکته مهم در دلالت آیه
در قضاوتهای متعارف، حداقل وجود دو شاهد ضروری است زیرا با شهادت یک فرد، علم عادی حاصل نمیشود؛ یعنی شهادت یک نفر ناقص است که با ضمیمة فرد دوم شهادت او کامل میشود، یا به تعبیر دیگر از ضمّ دو شهادت ناقص، شهادت کامل به وجود میآید؛ ولی در شهادت خداوند متعال نقصی وجود ندارد تا نیازی به ضمیمة شهادت دوم باشد. پس شهادت خداوند مسلماً شهادت قطعی و کامل میباشد. در نتیجه، شهادت کسی که علم کتاب نزد اوست نیز باید شهادت قطعی و کامل باشد؛ زیرا با شهادت خداوند متعال علم حاصل میشود و اگر شهادت فرد دوم ناقص باشد، معنایی ندارد که به شهادت کامل ضمیمه گردد؛ چون با وجود شهادت قطعی و علمآور، کسی به دنبال شهادت ظنی نمیرود. پس معلوم میشود که شهادت خداوند و (وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکتَاب) از قبیل ضمیمه برهان و دلیل مستقل به برهان مستقل دیگر میباشد، که وجود هر یک برای اثبات مدعا کافی است.[۲۰].[۲۱].
دیدگاه فریقین در آیه
احتجاجات معصومین (ع) به آیه مباهله
پرسشهای وابسته
منابع
پانویس
- ↑ و کافران میگویند: تو فرستاده (خداوند) نیستی؛ بگو: میان من و شما خداوند و کسی که دانش کتاب نزد اوست، گواه بس؛ سوره رعد، آیه ۴۳.
- ↑ فیاضبخش و محسنی، ولایت و امامت از منظر عقل و نقل، ج۵، ص۱۹۹ و ۲۱۹.
- ↑ الکشف و البیان، ج۱، ص۲۵۸؛ احقاق الحق، ج۳، ص۲۵۱ و ۲۸۴؛ ج۲۰، ص۷۵؛ شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۰۰.
- ↑ مناقب ابنشهرآشوب، ج۱، ص۳۰۹.
- ↑ اصول کافی، ج۱، ص۲۲۹؛ نورالثقلین، ج۴، ص۸۷-۸۸؛ ج۲، ص۵۲۱-۵۲۴.
- ↑ اصول کافی، ج۱، ص۲۲۹؛ نورالثقلین، ج۴، ص۸۷-۸۸؛ ج۲، ص۵۲۱-۵۲۴.
- ↑ سنن ترمذی، ج۵، ص۳۲۸-۳۲۹؛ مسند احمد، ج۳، ص۱۴، ۱۷، ۲۶ و ۵۹؛ ج۵، ص۱۸۹-۱۹۰؛ نسائی، خصائص امیرالمؤمنین، ص۹۳؛ فرائد السمطین، ج۱، ص۳۳۹-۳۴۱؛ شواهد التنزیل، ج۱، ص۳۳۶؛ علامه مجلسی، مرآة العقول، ج۳، ص۳۴-۳۵.
- ↑ مصباح الهدایه، ص۴۳.
- ↑ صفرزاده، ابراهیم، عصمت امامان از دیدگاه عقل و وحی ص ۲۲۵-۲۳۴.
- ↑ ﴿إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا ۖ وَإِنْ تَظَاهَرَا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلَاهُ وَجِبْرِيلُ وَصَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ ۖ وَالْمَلَائِكَةُ بَعْدَ ذَٰلِكَ ظَهِيرٌ﴾ ، «اگر شما دو زن از کار خود به پیشگاه خدا توبه کنید [خدا توبه شما را می پذیرد]، چون دل شما دو نفر از حق و درستی منحرف شده است، و اگر بر ضدِّ پیامبر به یکدیگر کمک دهید [راه به جایی نخواهید برد]؛ زیرا خدا و جبرئیل و صالح مؤمنان [که علی بن ابی طالب است] یار اویند، و فرشتگان نیز بعد از آنان پشتیبان او خواهند بود.» سوره تحریم، آیه4
- ↑ حسین غفوریان، مقاله بررسی مصداق آیه «وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکتاب» از منظر فریقین، سایت مرکز حقایق اسلامی
- ↑ علم الهدی، الفصول المختارة، ص38
- ↑ رک: مفید، الارشاد،ج1، ص169
- ↑ علم الهدی، الشافی، ج2، ص254
- ↑ طوسی، تلخیص الشافی، ج3، ص6 و 7
- ↑ رک: اربلی، کشف الغمّة، ج1، ص233؛ نباطی العـاملی، الصراط المستقیم، ج1، ص210؛ علامه حلی، کشف المراد، ص304.
- ↑ میلانی، سیدعلی؛ غلامی، اصغر، مقاله: دلالت آیه مباهله بر خلافت بلافصل امیرالمؤمنین(ع)، نشریه امامت پژوهی، پاییز 1390 - شماره3
- ↑ ﴿قَالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ ۚ فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قَالَ هَٰذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ ۖ وَمَنْ شَكَرَ فَإِنَّمَا يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ ۖ وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ﴾، «کسی که دانشی از کتاب [لوح محفوظ] نزد او بود گفت: من آن را پیش از آنکه پلک دیده ات به هم بخورد، نزد تو می آورم. [و آن را در همان لحظه آورد]. پس هنگامی که سلیمان تخت را نزد خود پابرجا دید، گفت: این از فضل و احسان پروردگار من است، تا مرا بیازماید که آیا سپاس گزارم یا بنده ای ناسپاسم؟ و هر کس که سپاس گزاری کند، به سود خود سپاس گزاری می کند و هر کس ناسپاسی ورزد، [زیانی به خدا نمی رساند]؛ زیرا پروردگارم بی نیاز و کریم است» سوره نمل، آیه40
- ↑ حسین غفوریان، مقاله بررسی مصداق آیه «وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکتاب» از منظر فریقین، سایت مرکز حقایق اسلامی
- ↑ مصباح الهدایه فی تحقیق الولایه ، بهبهانی ، ج1 ، ص46
- ↑ حسین غفوریان، مقاله بررسی مصداق آیه «وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکتاب» از منظر فریقین، سایت مرکز حقایق اسلامی